Koroner arter hastalığı, kalp kasını besleyen koroner arterlerin iç duvarında yıllar içinde gelişen ateroskleroz (damar sertliği) süreci sonucu damar lümeninin (iç boşluğunun) daralması ya da tıkanması ile karakterize olan kronik bir dolaşım hastalığıdır. Tıbbi literatürde iskemik kalp hastalığı olarak da adlandırılan bu tablo, kalp kasına ulaşan kan akımının azalmasına ve buna bağlı oksijen ihtiyacının karşılanamamasına yol açar. Hastalığın altında yatan temel süreç, koroner damar iç tabakası olan endotelin yapısal ve işlevsel olarak bozulması, ardından yağ, kolesterol, kalsiyum ve hücresel artıkların damar duvarında birikerek aterosklerotik plak olarak adlandırılan yapıları oluşturmasıdır.
Koroner arter hastalığı, dünya genelinde önde gelen ölüm ve sakatlık nedenleri arasında yer alan, hem bireysel hem de toplumsal yükü ağır olan bir tablodur. Sürecin önemli özelliği, yıllar boyunca sessiz seyredebilmesi ve hasta ilk belirtilerle karşılaştığında damar yapısında önemli değişiklikler gelişmiş olabilmesidir. Klinik tablo, damar darlığının derecesine, etkilenen damarların yerine, eşlik eden risk faktörlerine ve hastanın günlük yaşamına yansıma biçimine göre büyük farklılık gösterir. Hastalık; kararlı anjina pektoris (göğüs ağrısı), kararsız anjina, akut miyokard infarktüsü (kalp krizi) ve ani kardiyak ölüm gibi farklı klinik tablolarla karşımıza çıkabilir. Modern kardiyoloji uygulamaları, koroner arter hastalığının erken tanınması, izlemi, ilaç yaklaşımları, perkütan koroner girişimler ve koroner baypas cerrahisi gibi yöntemleri kapsayan geniş olanaklar sunar.
Kimlerde Daha Sık Görülür?
Koroner arter hastalığının görülme sıklığı yaş, cinsiyet, genetik yatkınlık, eşlik eden sağlık durumu ve yaşam tarzı faktörleriyle yakından ilişkilidir. Yaş, bu hastalığın gelişiminde belirleyici unsurlardan biridir. Erkeklerde 45 yaş, kadınlarda ise 55 yaş ve üzeri dönem, riskin belirgin biçimde arttığı bir sınır kabul edilir. Yaşa bağlı damar duvarındaki yapısal değişiklikler, eşlik eden hastalıkların birikmesi ve yaşam tarzı faktörlerinin uzun süreli etkisi bu artışın temel nedenlerindendir. Son yıllarda ise yaşam tarzındaki değişikliklerin etkisiyle 40 yaş altı bireylerde de koroner arter hastalığı görülmeye başlanmış; bu durum hastalığın artık yalnızca ileri yaş grubuna özgü bir sorun olarak değerlendirilemeyeceğini göstermektedir.
Cinsiyet, hastalığın yaş dağılımını ve klinik seyrini etkileyen önemli bir faktördür. Menopoz öncesi dönemde kadınlarda östrojen hormonunun damar yapısı üzerindeki koruyucu etkisi, koroner arter hastalığı riskini görece düşük tutar. Menopoz sonrası dönemde bu koruyucu etki azalır ve risk erkeklerle benzer düzeylere ulaşabilir. Kadınlarda klinik tablo bazı durumlarda klasik göğüs ağrısı tanımına tam olarak uymayabilir; nefes darlığı, halsizlik, çene veya sırt ağrısı gibi atipik belirtilerle karşımıza çıkabilir. Bu yüzden kadınlarda kardiyolojik değerlendirmelerin geciktirilmemesi büyük önem taşır.
Aile öyküsü, koroner arter hastalığının gelişiminde güçlü bir risk faktörüdür. Birinci derece yakınlarında (anne, baba, kardeş) erken yaşta kalp krizi ya da koroner arter hastalığı bulunan bireylerde risk belirgin biçimde artar. Babada 55, annede 65 yaşından önce kalp hastalığı öyküsünün bulunması önemli bir uyarı işareti olarak kabul edilir. Ailevi hiperkolesterolemi gibi kalıtsal lipid metabolizması bozukluklarında genç yaşta dahi koroner arter darlığı ve kalp krizi tabloları gelişebilir. Bu nedenle aile öyküsünde belirgin kalp hastalığı olan bireylerin erken yaşta kardiyolojik değerlendirmeye alınması önerilir.
Modifiye edilebilir (değiştirilebilir) risk faktörleri arasında hipertansiyon, diyabet, dislipidemi (kan yağ bozuklukları), sigara kullanımı, obezite, hareketsiz yaşam, dengesiz beslenme, kronik stres, uyku düzensizlikleri ve uyku apnesi yer alır. Hipertansiyon, damar duvarındaki gerilim artışı ile aterosklerotik sürecin hızlanmasına zemin hazırlar. Diyabet, damar iç tabakasındaki yapısal değişikliklere yol açarak hem koroner hem perifer damar hastalığı riskini artırır. Sigara, hem damar duvarındaki ateroskleroz sürecini hızlandırır hem de kan pıhtılaşma eğilimini artırarak kalp krizi olasılığını belirgin biçimde yükseltir. Kronik böbrek hastalığı, romatolojik tablolar (özellikle inflamatuvar artritler), psikososyal stres yükü ve düşük sosyoekonomik koşullar da koroner arter hastalığı gelişimi için ek faktörler olarak değerlendirilir.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Koroner arter hastalığı, klinik tablosu son derece geniş bir yelpazeyi kapsayan bir hastalıktır. Bazı bireylerde tablo tamamen sessiz seyreder ve hastalık yalnızca rutin bir kontrolde, başka bir nedenle yapılan tetkik sırasında ya da ileri evrede gelişen akut tablolarla karşımıza çıkar. Klasik klinik tablo, kararlı anjina pektoris olarak adlandırılır. Bu tabloda göğüs ortasında ya da sol göğüs bölgesinde baskı, sıkışma, ağırlık ya da yanma tarzında bir ağrı ortaya çıkar; ağrı sıklıkla eforla ya da duygusal stresle tetiklenir ve istirahatle ya da dilaltı nitrat uygulamasıyla geçer.
Anjinanın özellikleri arasında ağrının süresi (genellikle birkaç dakika), karakteri (baskı, sıkışma, yanma) ve yayılım özellikleri yer alır. Ağrı sol kola, omuza, çeneye, boyna ya da sırta yayılabilir. Soğuk havaya maruziyet, yemek sonrası dönem, yokuş yukarı yürüme gibi durumlar tipik tetikleyiciler arasındadır. Hastalar sıklıkla aktiviteyi azaltarak ya da durarak rahatlama tarif eder. Kararlı anjinada belirtiler belirli bir efor düzeyiyle tetiklenir ve tutarlı bir kalıp gösterir.
Kararsız anjina ve akut miyokard infarktüsü tabloları, koroner arter hastalığının akut tezahürleridir. Kararsız anjinada istirahatte dahi ortaya çıkan, daha sık tekrarlayan, dilaltı nitrata yetersiz yanıt veren göğüs ağrıları öne çıkar. Kalp krizi tablosunda ise belirgin, dakikalar boyunca süren göğüs ağrısı, soğuk terleme, halsizlik, baş dönmesi, mide bulantısı, kusma ve nefes darlığı gözlenir. Bu tablolarda 112 acil sağlık hizmetinin aranması yaşamsal öneme sahiptir. Diyabetli bireylerde, yaşlılarda ve kadınlarda klasik göğüs ağrısı tablosu yerine atipik belirtiler (nefes darlığı, yorgunluk, çene veya sırt ağrısı, mide şikâyeti) ön plana çıkabilir.
Eforla ortaya çıkan belirgin nefes darlığı, açıklanamayan halsizlik, eforla baş dönmesi, çarpıntı atakları ve nadiren bayılma da koroner arter hastalığının belirtileri arasında yer alabilir. Sessiz iskemi olarak adlandırılan tabloda hasta hiçbir belirti yaşamaz, ancak EKG ya da diğer tetkiklerde iskemi bulguları saptanır. Bu durum özellikle diyabetli bireylerde önemli bir tablodur ve düzenli izlem gerektirir. Hastalığın seyri içinde belirtilerin değişmesi (anjinanın eforla değil istirahatte de ortaya çıkmaya başlaması, sıklığının artması, sürelerinin uzaması) kararsız anjinaya geçişin habercisi olabilir ve değerlendirme gerektirir.
Nedenleri Nelerdir?
Koroner arter hastalığının altında yatan temel patolojik süreç aterosklerozdur. Bu süreçte damar iç tabakasındaki endotel hücreleri yıllar içinde çeşitli zararlı etkenlere (yüksek kolesterol, hipertansiyon, sigara, diyabet, oksidatif stres) maruz kalır ve işlevsel bozukluk gelişir. Endotel işlev bozukluğu, damar duvarına lipid (yağ) parçacıklarının girişini kolaylaştırır ve bu parçacıklar bağışıklık hücrelerini bölgeye çekerek inflamatuvar (iltihabi) bir süreç başlatır. Zamanla yağ damlacıkları, köpük hücreleri ve düz kas hücrelerinin oluşturduğu plaklar damar duvarında birikir.
Plakların yapısı ve yüzey özellikleri klinik tabloyu belirleyen başlıca unsurlar arasındadır. Üzeri kalın fibröz (lifli) kapakla örtülü plaklar genellikle daha sessiz seyreden, yıllar içinde damar lümenini yavaş yavaş daraltan yapılar oluşturur. İnce yüzeyli ve yağdan zengin plaklar ise yırtılmaya daha yatkın olduğundan akut olaylara zemin hazırlar. Plak yırtılması anında damar duvarındaki kollajen ve diğer trombojenik (pıhtı oluşumunu uyaran) yapılar açığa çıkar; trombositler bölgeye yapışır ve fibrin (pıhtı proteini) ağı oluşarak damar lümeni hızla daralabilir veya tamamen kapanabilir.
Risk faktörleri, aterosklerotik sürecin gelişimini ve ilerleyişini doğrudan etkiler. Yüksek LDL kolesterol düzeyi damar duvarına lipid yüklenmesini artırır. Düşük HDL kolesterol düzeyi, damar duvarından lipid uzaklaştırma kapasitesini azaltır. Trigliserid yüksekliği ve apolipoprotein B düzeyleri de risk değerlendirmesinde önem taşır. Hipertansiyon, damar duvarındaki gerilim yükünü artırarak hem plak gelişimini hızlandırır hem de mevcut plakların yapısını bozarak yırtılma olasılığını artırabilir. Diyabet, damar duvarındaki yapısal değişikliklere yol açarak hem makrovasküler (büyük damar) hem mikrovasküler (küçük damar) hastalık riskini artırır.
Sigara kullanımının damar üzerindeki etkisi çok yönlüdür. Damar duvarındaki oksidatif stresi artırır, endotel işlev bozukluğunu derinleştirir, kan pıhtılaşma eğilimini artırır ve damar iç tabakasındaki inflamatuvar yanıtı şiddetlendirir. Sigara bırakma, koroner arter hastalığı riskini azaltabilen önemli önlemlerden biri olarak kabul edilir. Hareketsiz yaşam, kilo fazlalığı, abdominal obezite (göbek çevresinde yağlanma), doymuş yağ ve işlenmiş gıda ağırlıklı beslenme, yüksek tuz tüketimi, kronik psikososyal stres ve uyku düzensizlikleri risk yükünü artıran diğer önemli unsurlardır.
Daha az sıklıkta görülen nedenler arasında koroner spazm (damarın geçici kasılması), koroner arter diseksiyonu (damar duvarının kendi içinde yırtılması), embolik tıkanmalar, doğumsal koroner anomaliler, vaskülitler (damar iltihabı), bağ dokusu hastalıkları ve nadir sistemik durumlar yer alır. Spontan koroner arter diseksiyonu özellikle genç kadınlarda, gebelik veya doğum sonrası dönemde, klasik risk faktörleri olmadan da gelişebilen bir tablodur. Hangi mekanizmanın söz konusu olduğu, klinik tablo, görüntüleme ve laboratuvar bulgularının birlikte değerlendirilmesi ile aydınlatılır.
Tanısı Nasıl Konulur?
Koroner arter hastalığının tanı süreci, hastanın yakınmalarının dinlenmesi ve risk profilinin değerlendirilmesi ile başlar. Tıbbi öyküde göğüs ağrısı veya eşlik eden belirtilerin özellikleri, tetikleyici durumları, süresi, yayılımı ve dilaltı nitrata yanıtı ayrıntılı şekilde sorgulanır. Hipertansiyon, diyabet, dislipidemi, sigara kullanımı, aile öyküsü, fiziksel aktivite alışkanlıkları ve psikososyal stres düzeyi sistematik olarak değerlendirilir. Fizik muayenede tansiyon, nabız özellikleri, kalp ve akciğer sesleri, periferik nabızlar, karotis (boyun) arter üzerinde üfürüm varlığı ve eşlik eden tablolar değerlendirilir.
İstirahat elektrokardiyografisi (EKG), koroner arter hastalığı değerlendirmesinin temel basamaklarından biridir. EKG'de geçirilmiş kalp krizi izleri, sol ventrikül hipertrofisi, ileti bozuklukları ve ritim sorunları değerlendirilebilir. Ancak istirahat EKG'si kararlı koroner arter hastalığı olan bireylerin önemli bir kısmında normal görünebilir. Bu nedenle ek tetkikler sıklıkla gereklidir. Egzersiz stres testi, eforla tetiklenen iskemi bulgularını değerlendirmek için yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Hastanın koşu bandı veya bisiklet üzerindeki egzersizi sırasında EKG, kan basıncı ve semptomlar izlenir.
Stres ekokardiyografisi, eforla ya da farmakolojik (ilaçla) uyarı sırasında kalp kasının kasılma yanıtının değerlendirilmesini sağlar. Miyokard perfüzyon sintigrafisi, radyoaktif bir madde kullanılarak kalp kasının farklı bölgelerinin kanlanma durumunun değerlendirilmesinde kullanılan bir yöntemdir. Koroner BT anjiyografi, kontrast madde verilerek koroner damarların noninvaziv olarak görüntülenmesini sağlayan modern bir yaklaşımdır; düşük ve orta riskli hastalarda koroner darlığın değerlendirilmesinde yararlı olabilir. Kalp manyetik rezonans görüntülemesi (kalp MR), kalp kasının yapısı, fonksiyonu ve gerektiğinde miyokard skarının değerlendirilmesinde önemli bilgi sağlar.
Koroner anjiyografi, koroner damarların doğrudan görüntülenmesini sağlayan invaziv bir yöntemdir ve koroner arter hastalığı tanısında altın değerde kabul edilir. Kasık veya el bileğindeki damardan ilerletilen ince bir kateter yardımıyla koroner damarlara kontrast madde verilir ve damar yapısı röntgen altında görüntülenir. Hangi damarın, hangi seviyede ve ne kadar tıkalı olduğu net biçimde ortaya konur. Anjiyografi sırasında uygun bulunan damarlara aynı seansta balon-stent uygulaması yapılabilir. Akut koroner sendromlarda anjiyografi sıklıkla acil veya öncelikli olarak planlanır.
Kan testlerinde lipid profili, açlık kan şekeri, HbA1c, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, tam kan sayımı ve gerektiğinde yüksek duyarlıklı troponin (kalp kasından kana karışan protein) düzeyleri değerlendirilir. Akut koroner sendrom tablolarında troponin yüksekliği tanının doğrulanmasında belirleyici rol oynar. Ayırıcı tanıda göğüs ağrısı yapan diğer durumlar (perikardit, aort diseksiyonu, akciğer embolisi, mide reflüsü, özofagus spazmı, kosta kondrit, pnömotoraks, anksiyete bozukluğu) göz önünde bulundurulur. Tanı süreci, hastalığın varlığını, yaygınlığını, klinik tablonun ciddiyetini ve eşlik eden riskleri kapsayacak biçimde planlanır.
Yönetim ve Yaklaşım Nasıldır?
Koroner arter hastalığı yönetimi, yaşam tarzı düzenlemeleri, ilaç yaklaşımları, perkütan koroner girişimler ve koroner baypas cerrahisi gibi çok yönlü seçenekleri kapsar. Yönetim planı; hastalığın klinik tablosu (kararlı veya akut), yaygınlığı, eşlik eden hastalıklar, sol ventrikül fonksiyonu ve hastanın genel durumu dikkate alınarak bireysel olarak şekillenir. Yönetimin temel hedefleri arasında semptomların kontrolü, ikinci bir kalp olayının önlenmesi, sol ventrikül fonksiyonunun korunması, yaşam kalitesinin sürdürülmesi ve uzun dönem sonuçlarının iyileştirilmesi yer alır.
Yaşam tarzı düzenlemeleri yönetim sürecinin temel taşlarındandır. Sigara bırakma, koroner arter hastalığında risk azaltımı açısından etkili olabilen önlemlerden biri olarak kabul edilir. Akdeniz tipi beslenme tarzının benimsenmesi, sebze ve meyve tüketiminin artırılması, tam tahıllı gıdaların tercih edilmesi, balık ve sağlıklı yağ kaynaklarının kullanımı, kırmızı et ve işlenmiş gıdaların sınırlandırılması, tuz tüketiminin azaltılması ve dengeli porsiyon kontrolü önerilen başlıca beslenme yaklaşımlarıdır. Düzenli ve uygun yoğunlukta fiziksel aktivite (haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik egzersiz) önerilebilir; aktivite düzeyi hekim önerisiyle belirlenir. Kilo kontrolü, kan basıncı yönetimi, kan şekeri kontrolü, alkol tüketiminin sınırlandırılması, stres yönetimi ve uyku düzeninin korunması destekleyici unsurlardır.
İlaç yaklaşımları, kararlı koroner arter hastalığında ve özellikle akut koroner sendrom sonrasında yönetimin önemli bir parçasıdır. Asetilsalisilik asit (aspirin) ve seçilmiş hastalarda P2Y12 reseptör inhibitörleri (klopidogrel, tikagrelor, prasugrel) kan pulcuğu agregasyonunu azaltmak için kullanılır. Statinler, LDL kolesterolün düşürülmesi ve plak kararlılığının desteklenmesi açısından yönetimin temel ilaç gruplarından biridir. Beta blokerler, anjina kontrolü, kalp hızı yönetimi ve özellikle geçirilmiş kalp krizi sonrası dönemde kullanılır. Anjiyotensin dönüştürücü enzim inhibitörleri veya anjiyotensin reseptör blokerleri, hipertansiyon, kalp yetmezliği ve diyabet eşlik ettiğinde özellikle değerlidir. Dilaltı nitratlar akut anjina ataklarının kontrolünde kullanılır.
Perkütan koroner girişim, koroner anjiyografi sırasında saptanan uygun darlıklarda balon ve stent yardımıyla damar açıklığını sağlama işlemidir. Modern stent teknolojileri, ilaç salınımlı stentler ve uygun durumlarda biyolojik olarak emilebilen iskeletli stentler kullanım için sunulan seçeneklerdir. Hangi girişimin yapılacağı, hangi tipte stent kullanılacağı ve girişim sonrası antitrombosit tedavi süresi her hasta için bireysel olarak planlanır. Akut ST yükselmeli kalp krizinde primer perkütan koroner girişim, belirtilerin başlamasından itibaren mümkün olan en kısa sürede yapılmaya çalışılan bir yöntemdir.
Koroner arter baypas cerrahisi, çoklu damar hastalığı, sol ana koroner arter hastalığı, kompleks koroner anatomileri ve eşlik eden diyabet gibi belirli durumlarda planlanan cerrahi yaklaşımdır. Bu yöntemde vücudun başka bölgesinden alınan damar parçaları (özellikle iç meme arteri ve safen ven) tıkalı bölgenin önüne ve arkasına bağlanarak kalp kasına alternatif bir kanlanma yolu oluşturulur. Hangi yöntemin uygun olacağı; damar haritası, hasta özellikleri, eşlik eden hastalıklar ve sol ventrikül fonksiyonu değerlendirilerek kardiyolog ve kalp damar cerrahisi ekibinin ortak kararıyla belirlenir. Kardiyak rehabilitasyon programları, akut olay sonrasında ya da girişim sonrası dönemde fiziksel toparlanma, yaşam tarzı düzenlemelerinin pekiştirilmesi ve psikososyal destek açısından önemli rol oynar.
Komplikasyonları Nelerdir?
Koroner arter hastalığının komplikasyonları, tablonun şiddetine, etkilenen damar sayısına, sol ventrikül fonksiyonuna ve eşlik eden duruma göre değişiklik gösterir. Akut miyokard infarktüsü, koroner arter hastalığının önde gelen komplikasyonlarından biridir. Geniş bir kalp dokusunu etkileyen krizlerde sol ventrikül fonksiyonunda belirgin azalma, kalp yetmezliği, kardiyojenik şok ve ritim bozuklukları gelişebilir. Bu nedenle krizin tanınması ve uygun zamanda girişim planlanması büyük önem taşır.
Ritim bozuklukları, koroner arter hastalığında sık karşılaşılan komplikasyonlardandır. Geçirilmiş kalp krizi sonrası skar dokusu zemininde ventriküler taşikardi ve ventriküler fibrilasyon gibi yaşamı tehdit eden ritim bozuklukları gelişebilir. İskemik nedenlerle gelişen atriyal fibrilasyon, hem semptomları ağırlaştırabilir hem de inme riskini artırabilir. İleti sistemi tutulumu olan vakalarda kalıcı kalp pili gereksinimi de söz konusu olabilir. Yüksek riskli hastalarda implante edilebilir kardiyoverter defibrilatör (ICD) uygulaması ani kardiyak ölüm riskinin azaltılması açısından değerlendirilebilir.
Kalp yetmezliği, koroner arter hastalığının uzun süreli komplikasyonları arasında önemli bir yer tutar. Tekrarlayan iskemi atakları, geçirilmiş krizler ve sol ventrikül yapısındaki yeniden şekillenme zamanla pompalama gücünde azalmaya yol açabilir. Bu durum eforla artan nefes darlığı, halsizlik, bacak şişlikleri ve aktivite toleransında belirgin azalma gibi belirtilerle karşımıza çıkar. Kalp yetmezliği yönetimi, koroner arter hastalığı yönetimi ile entegre bir biçimde planlanır.
Psikososyal komplikasyonlar da değerlendirilmesi gereken bir alandır. Kalp krizi geçiren bireylerde depresyon, kaygı bozukluğu, ölüm korkusu ve sosyal yaşamda çekilme gözlenebilir. İkinci bir krizin gelişmesinden duyulan kaygı, tedavi uyumunu ve rehabilitasyon sürecini etkileyebilir. Bu nedenle psikolojik değerlendirme ve gerektiğinde uzman desteği yönetim sürecinin önemli parçalarındandır. Cinsel yaşamla ilgili kaygılar, çalışma hayatına dönüş, araç kullanımı ve günlük aktivite önerileri konusunda hastalara bilgilendirme yapılması önem taşır.
Nasıl Gelişir?
Koroner arter hastalığı, çocukluk ve genç erişkinlik döneminde damar duvarındaki küçük yapısal değişikliklerle başlayıp yıllar içinde olgun aterosklerotik plaklara dönüşen, uzun süreçli bir hastalıktır. Erken dönemde damar iç tabakasında lipid (yağ) birikiminin başlamasıyla oluşan "yağ çizgileri" olarak adlandırılan değişiklikler, zamanla daha büyük ve karmaşık yapıdaki plaklara evrilir. Bu sürecin hızı ve etkilenen damar bölgelerinin sayısı, bireysel genetik yapı, lipid metabolizması, tansiyon düzeyi, kan şekeri kontrolü, sigara kullanımı ve yaşam tarzı faktörlerine göre büyük farklılık gösterir.
Endotel işlev bozukluğu, koroner arter hastalığının gelişiminde kilit basamak olarak kabul edilir. Endotel hücreleri, damar duvarının iç yüzeyini kaplayan ve damar tonusu, pıhtılaşma, enflamasyon gibi süreçlerin düzenlenmesinde önemli rol oynayan hücrelerdir. Endotelin yapısal ya da işlevsel bozulması, damar duvarına lipid girişini kolaylaştırır, lokal enflamasyonu artırır ve damarın gevşeme kapasitesini azaltır. Endotel işlev bozukluğunu artıran başlıca faktörler arasında sigara, oksidatif stres, yüksek kolesterol, diyabet ve hipertansiyon yer alır.
Plak gelişiminin ilerleyişi, damar duvarının farklı tabakalarında çok yönlü süreçlerle gerçekleşir. Endotel altına geçen LDL parçacıkları okside olur ve bağışıklık hücrelerini (özellikle makrofajları) bölgeye çeker. Bu makrofajlar lipid parçacıklarını yutarak köpük hücrelerine dönüşür ve plak gelişiminin temel hücresel bileşenini oluştururlar. Düz kas hücreleri damar duvarının medya tabakasından göç ederek plak yüzeyinde fibröz kapak oluşumuna katkıda bulunur. Plak büyüdükçe damar lümeni daralır ve özellikle eforda kalp kasına yeterli kanlanma sağlanamayabilir.
Akut koroner sendromların temel mekanizması, görece küçük ve genelde lümeni belirgin biçimde daraltmayan plakların yüzeyinin yırtılması ya da erozyonudur. Yırtılma anında damar duvarındaki trombojenik yapılar açığa çıkar ve hızlı bir biçimde pıhtı oluşur. Bu pıhtı damarı tamamen kapatırsa ST yükselmeli kalp krizi tablosu gelişir; kısmen kapattığında ise kararsız anjina ya da ST yükselmesiz kalp krizi tabloları ortaya çıkabilir. Krizin sonucu, etkilenen damarın yeri, kollateral (yedek) dolaşımın varlığı ve girişimin yapıldığı zamanlamaya göre belirlenir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Eforla ya da duygusal stresle ortaya çıkan, birkaç dakika süren, dilaltı nitrata yanıt veren göğüs ağrısı, baskı ya da sıkışma hissi koroner arter hastalığının habercisi olabilir. Bu yakınmaların yeni ortaya çıkması, sıklığının artması ya da daha düşük eforla tetiklenmesi durumunda kardiyoloji değerlendirmesi planlanmalıdır. Eforla artan nefes darlığı, eforla baş dönmesi, açıklanamayan halsizlik ve eforla ortaya çıkan çene veya sırt ağrısı atipik anjina belirtileri olabilir ve özellikle risk grubunda bulunan bireylerde değerlendirme gerektirir.
Acil tıbbi değerlendirme gerektiren durumlar arasında dakikalardır geçmeyen yoğun göğüs ağrısı, dilaltı nitrata yanıt vermeyen ağrı, soğuk terleme, belirgin nefes darlığı, mide bulantısı, kusma, baş dönmesi, bayılma veya pre-senkop hissi, sol kola, çeneye, sırta ya da üst karın bölgesine yayılan ağrı yer alır. Bu tablolarda kendi başına araç kullanmak yerine 112 acil sağlık hizmetine başvurmak yaşamsal öneme sahiptir. Krizin ilerleyen dakikalarında yaşamı tehdit eden ritim bozuklukları gelişebilir; bu nedenle profesyonel destek istenmesi büyük önem taşır.
Risk grubunda olan bireylerin (aile öyküsü olanlar, diyabetli, hipertansiyonlu, kolesterol yüksekliği olanlar, sigara kullananlar, obez, hareketsiz yaşamı olan, ileri yaş grubundaki bireyler) düzenli kardiyoloji kontrollerini sürdürmesi, koroner arter hastalığının erken tanınması açısından değer taşır. Henüz belirti olmayan dönemde yapılan değerlendirmeler; tansiyon, kan şekeri, lipid profili ve gerektiğinde EKG, ekokardiyografi, efor testi gibi tetkiklerle damar sağlığının izlenmesini sağlar. Koru Hastanesi Kardiyoloji ve Kalp Damar Cerrahisi bölümleri, koroner arter hastalığının değerlendirilmesi, yönetimi ve takibi konusunda kapsamlı tanı olanakları ve uzman hekim kadrosuyla hastalarımızın yanında yer almaktadır.
Son Değerlendirme
Koroner arter hastalığı, yıllar içinde gelişen kronik bir damar tablosu olarak hem bireysel hem de toplumsal düzeyde önemli bir yere sahiptir. Hastalığın seyri büyük ölçüde risk faktörlerinin yönetimine ve erken evrede yapılan değerlendirmelere bağlıdır. Yaşam tarzı düzenlemeleri, ilaç yaklaşımları, perkütan koroner girişimler ve koroner baypas cerrahisi gibi yöntemler bir bütün olarak değerlendirilir ve her hastaya özel bir yönetim planı oluşturulur. Akut tezahürlerin (kararsız anjina, kalp krizi) erken tanınması ve uygun zamanda girişim planlanması, sol ventrikül fonksiyonunun korunması açısından belirleyici unsurlardır.
Sigara bırakma, dengeli beslenme, kilo kontrolü, düzenli fiziksel aktivite, tansiyon ve kan şekeri yönetimi, kolesterol kontrolü, stres yönetimi ve uyku düzeninin korunması koroner arter hastalığının seyri üzerinde olumlu etkili olabilen temel önlemlerdir. İlaçların hekim önerisine uygun düzenli kullanımı, kontrollerin aksatılmaması ve kardiyak rehabilitasyon programlarına katılım yönetim başarısına doğrudan katkıda bulunur. Hastanın hastalığı hakkında bilgilendirilmesi, kendini izlemesi, semptomlarındaki değişiklikleri fark etmesi ve sağlık ekibiyle düzenli iletişimde olması, yönetim sürecinin önemli yapı taşlarındandır.
Vücudunuzdan gelen sinyalleri ihmal etmemek, eforla ortaya çıkan göğüs ağrısı, açıklanamayan yorgunluk ve nefes darlığı gibi yakınmaları ciddiye almak, uygun zamanda uzman görüşüne başvurmak kalp sağlığını koruma yolunda değerli adımlardandır. Koru Hastanesi Kardiyoloji ve Kalp Damar Cerrahisi bölümlerinde uzman hekimlerimiz, koroner arter hastalığının ayrıntılı değerlendirilmesi, kişiye özel yönetim planının oluşturulması ve uzun dönem izlem süreçlerinin yürütülmesinde hastalarımızın yanında durmaktadır.
Bilgilendirme: Bu yazıda yer alan içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesi, tanı veya tedavinin yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için mutlaka bir uzman hekime danışınız.
