Oral kandidiyaz, halk arasında pamukçuk olarak da bilinen, ağız boşluğu mukozasında Candida türü mantarların aşırı çoğalması sonucu ortaya çıkan, genellikle Candida albicans tarafından oluşturulan fırsatçı bir mantar enfeksiyonudur. Bebeklerde, yaşlılarda, bağışıklığı baskılanmış bireylerde ve diş protezi kullananlarda sık görülen bu durum, beyaz plaklar, kızarıklık, ağrı ve yanma hissi ile karakterizedir. Sağlıklı erişkinlerde de antibiyotik kullanımı, kortikosteroid solunumu, diyabet veya beslenme bozukluğu gibi durumlarda gelişebilir. Erken tanı ve uygun antifungal tedavi ile genellikle hızla iyileşmekle birlikte, altta yatan bir bağışıklık sorunu varsa tekrarlayan ataklar görülebilir.
Candida cinsi mantarlar, sağlıklı bireylerde dahi ağız florasında bulunan kommensal mikroorganizmalardır. Tükürüğün antifungal özellikleri, normal mukoza bütünlüğü, dengeli ağız florası ve sağlıklı bağışıklık sistemi sayesinde patolojik düzeylere ulaşmaz. Ancak bu denge bozulduğunda Candida türleri hızla çoğalır ve oral kandidiyaz tablosu ortaya çıkar.
Oral Kandidiyaz Nedir?
Oral kandidiyaz, ağız mukozası, dil, damak, dişeti ve dudak kenarlarında Candida türlerinin patolojik çoğalmasıyla oluşan klinik tablodur. Klinik görünümlerine göre dört ana alt tipe ayrılır. Bunlar arasında en sık görüleni psödomembranöz tipidir. Bu tipte mukoza üzerinde silindiğinde altında kanayan kırmızı yüzey bırakan beyaz plaklar bulunur. Eritematöz tipte ise mukoza yaygın olarak kızarık ve atrofik görünümdedir. Hiperplastik (kronik) tipte beyaz plaklar silinmez ve sıklıkla yanak mukozasında lokalize olur. Anguler keilit ise dudak köşelerinde çatlak, kızarıklık ve fissürlerle karakterizedir.
Oral kandidiyaz erişkinlerin yaklaşık yüzde 5-7 oranında, yenidoğanların ise yüzde 5-10 oranında görülür. HIV ile yaşayan bireylerde, kemoterapi alanlarda ve diyabetik hastalarda görülme sıklığı belirgin biçimde artar. HIV pozitif bireylerde ortaya çıkması bağışıklık baskılanması açısından önemli bir uyarıcıdır.
Oral Kandidiyazın Nedenleri
Oral kandidiyaz çoğunlukla altta yatan bir konak faktöründen kaynaklanır. Hem yerel hem de sistemik faktörler hastalığın gelişmesinde rol oynar.
- Yenidoğan döneminde yetersiz immün gelişim
- İleri yaş ve yaşlanmaya bağlı mukoza atrofisi
- Geniş spektrumlu antibiyotik kullanımı
- İnhale veya oral kortikosteroid kullanımı
- Sitotoksik kemoterapi ve baş-boyun radyoterapisi
- HIV enfeksiyonu ve kazanılmış immün yetmezlikler
- Konjenital immün yetmezlik sendromları
- Tip 1 ve tip 2 diabetes mellitus
- Cushing sendromu ve hiperkortizolizm
- Hipotiroidi, hipoadrenalizm
- Demir, B12 vitamini, folat ve çinko eksikliği
- Kötü ağız hijyeni
- Uyumsuz veya gece çıkarılmayan diş protezleri
- Ağız kuruluğu (Sjögren sendromu, antikolinerjik ilaçlar)
- Sigara kullanımı
- Yüksek karbonhidratlı beslenme
Bebeklerde oral kandidiyaz çoğu zaman doğum kanalından geçiş sırasında veya emzirme sırasında temas yoluyla bulaşır. Anne meme başında kandida kolonizasyonu varsa enfeksiyon karşılıklı olarak sürebilir.
Belirtiler
Oral kandidiyazın belirtileri klinik formuna ve hastanın yaşına göre değişiklik gösterir. Bebekler genellikle huzursuzluk ve beslenme isteksizliği ile dikkat çekerken erişkinler ağrı, yanma ve tat değişikliğini ön plana getirir.
- Dil, yanak içi ve damakta beyaz, peynir benzeri plaklar
- Plakların kazınmasıyla altta kırmızı, kanayan yüzey
- Mukozada yaygın kızarıklık ve hassasiyet
- Yanma ve karıncalanma hissi
- Tat alma değişikliği veya tat kaybı
- Kuru ağız hissi
- Yutma güçlüğü ve ağrılı yutma (özefajiyal yayılımda)
- Dudak köşelerinde çatlak, kızarıklık (anguler keilit)
- Bebeklerde beslenme isteksizliği, huzursuzluk, ağlama
- Anne meme başlarında ağrı, kızarıklık, çatlak (emziren bebeklerde)
- Protez kullananlarda damakta kalıcı kızarıklık (protez stomatiti)
Yutma sırasında göğüs arkasında ağrı, retrosternal yanma veya katı gıdaların geçişinde zorluk gibi belirtiler özefajiyal kandidiyaz gelişimini düşündürür ve bu durum acil değerlendirme gerektirir; çünkü çoğunlukla ileri immün yetmezliğin göstergesidir.
Tanı Yöntemleri
Oral kandidiyaz tanısı çoğunlukla ayrıntılı anamnez ve klinik muayene ile konulur. Tipik beyaz plakların görülmesi ve hastada predispozan faktörlerin bulunması yeterli olabilir. Ancak atipik olgularda veya tedaviye yanıtsız durumlarda laboratuvar incelemeleri gerekir.
- Klinik muayene ile beyaz plakların değerlendirilmesi
- Plakların ahşap dil basacağı ile silinerek görünüm değişiminin saptanması
- KOH preparatı ile mantar hifa ve maya hücrelerinin gösterilmesi
- Gram boyama
- Kandida kültürü ve tür tayini
- Antifungal duyarlılık testi (tedaviye dirençli olgularda)
- HIV testi (tekrarlayan, açıklanamayan kandidiyazda)
- Açlık kan şekeri ve HbA1c ölçümü
- Tam kan sayımı, demir, B12, folat, çinko düzeyleri
- Endoskopi (özefajiyal yayılım şüphesinde)
- İmmünoglobulin düzeyleri (rekürren olgularda)
Yenidoğan ve sağlıklı bebeklerde tanı çoğu zaman yalnız klinik bulgularla konulur. Erişkinde ise altta yatan nedeni belirlemek için sistemik değerlendirme yapılması esastır. Özellikle yetişkinde ilk kez ortaya çıkan, tekrarlayan veya tedaviye dirençli olgularda HIV testi mutlaka önerilmelidir.
Ayırıcı Tanı
Oral kandidiyazın klinik görünümü bazı diğer ağız mukozası hastalıklarıyla karışabilir. Doğru tanı koymak ve uygun tedaviye başlamak için aşağıdaki durumların ayırt edilmesi gereklidir.
- Liken planus: Kronik, beyaz, ağ benzeri (Wickham çizgileri) lezyonlar; silinmez, biyopsi tanı koydurucudur.
- Lökoplaki: Premalign beyaz lezyonlar; sürtünmeyle silinmez, sigara ve alkolle ilişkilidir; biyopsi şarttır.
- Geografik dil: Dilde harita benzeri, kenarları beyaz çevreli, ağrısız ve değişken lezyonlar.
- Aftöz stomatit: Ağrılı, çevresi kızarık, sarı tabanlı ülserler; beyaz plak şeklinde değildir.
- Herpetik gingivostomatit: HSV ilişkili veziküller, ağrılı ülserler ve ateşle birliktedir.
- Eritroplaki: Kırmızı, kadifemsi mukoza lezyonu; yüksek malignite riski taşır.
- Süt artığı: Bebeklerde kolayca silinen ve altında normal mukoza bırakan beyaz birikim; kandidiyaz değildir.
- Kıllı lökoplaki: Dil yan yüzünde, EBV ilişkili, immün yetmezlikte görülen kalıcı beyaz lezyon.
- Nikotin stomatiti: Sert damakta beyazlaşma ve kırmızı noktalar; sigara ilişkilidir.
Tedavi Yaklaşımları
Oral kandidiyaz tedavisinde temel hedef, mantar yükünü azaltmak, mukozanın bütünlüğünü sağlamak ve altta yatan predispozan faktörleri düzeltmektir. Tedavi seçeneği hastanın yaşı, klinik şiddet ve immün durum dikkate alınarak belirlenir.
- Topikal antifungal tedavi: Hafif ve orta şiddetli olgularda nistatin oral süspansiyon 100,000 IU/mL günde 4 kez 5-10 mL şeklinde 7-14 gün uygulanır; ilaç ağızda gargara şeklinde tutulup yutulmalıdır. Bebeklerde dozlar pediatrik şemaya göre düzenlenir.
- Klotrimazol troşe: 10 mg, günde 5 kez 7-14 gün boyunca ağızda eritilerek kullanılır.
- Mikonazol oral jel: Lokal uygulama için seçeneklerden biridir; varfarin ile etkileşim açısından dikkat edilmelidir.
- Sistemik antifungal tedavi: Tekrarlayan, şiddetli veya immün baskılanmış olgularda flukonazol günlük 100-200 mg dozda 7-14 gün uygulanır; başlangıçta yükleme dozu olarak 200 mg verilebilir.
- Itrakonazol: Flukonazole dirençli olgularda 100-200 mg dozunda alternatif olarak kullanılabilir.
- Posakonazol veya vorikonazol: Dirençli olgularda enfeksiyon hastalıkları uzmanı ile birlikte değerlendirilir.
- Predispozan faktörlerin düzeltilmesi: Diyabet kontrolü, kortikosteroid sonrası ağız çalkalama, protezlerin temizliği, ağız hijyeni eğitimi.
- Anguler keilit tedavisi: Topikal nistatin veya mikonazol krem ile B vitamini takviyesi.
- Anne-bebek birlikte tedavisi: Emziren annelerde meme başında kandida varsa anne ve bebek aynı anda tedavi edilmelidir.
Komplikasyonlar
Oral kandidiyaz tedavi edilmediğinde veya altta yatan immün baskılanma sürdüğünde önemli komplikasyonlara yol açabilir. Lokal yayılım ve sistemik enfeksiyon riski göz ardı edilmemelidir.
- Özefajiyal kandidiyaz ve yutma güçlüğü
- Larinks ve trakea yayılımı
- Beslenme bozukluğu ve kilo kaybı
- Bebeklerde dehidrasyon
- Sistemik kandidiyaz ve fungemia
- Kandidemi ile birlikte multiorgan tutulumu
- Antifungal direnç gelişimi
- Tekrarlayan enfeksiyonlar ve kronik hiperplastik kandidiyaz
- Nadiren oral skuamöz hücreli karsinom riskinde artış (hiperplastik formda)
- Anguler keilit kalıcılığı ve sekonder bakteriyel enfeksiyon
Korunma ve Yaşam Tarzı Önerileri
Oral kandidiyazın ortaya çıkışını azaltmak ve tekrarını önlemek için bazı basit önlemler büyük katkı sağlar.
- Düzenli diş fırçalama ve ağız hijyeni
- Diş ipi kullanımı
- Protezlerin gece çıkarılması ve antiseptik solüsyonda saklanması
- İnhale kortikosteroid kullanımı sonrası ağız çalkalama
- Diyabetin sıkı kontrolü
- Antibiyotik kullanımının uygun endikasyonla sınırlanması
- Sigaranın bırakılması
- Ağız kuruluğuna yol açan durumların tedavisi
- Düzenli diş hekimi kontrolleri
- Bebek bakımında biberon ve emziklerin sterilizasyonu
- Dengeli ve düşük şekerli beslenme
- Bağışıklığı destekleyen yeterli uyku ve egzersiz
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Oral kandidiyaz çoğunlukla iyi seyirli olmasına karşın bazı durumlarda altta yatan ciddi bir hastalığın habercisi olabilir. Aşağıdaki durumların varlığında zaman kaybetmeden bir hekime başvurulması gereklidir.
- Beyaz plakların 7-10 gün içinde geçmemesi
- Ağrı ve yutma güçlüğüne neden olan lezyonlar
- Yenidoğan veya bebeklerde beslenmeyi engelleyen tablo
- Ateş ve genel durum bozukluğu
- Tekrarlayan ve sık görülen ataklar
- Tedaviye yanıtsızlık
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Diyabet, HIV, kanser tedavisi gibi predispozan durum bilgisi
- Kortikosteroid veya immünosüpresif ilaç kullanımı
- Oral lezyonların sertleşmesi, ülserleşmesi veya kanaması
- Anne meme başında ısrarcı ağrı ve çatlak
Çoğu hastada tedavi başarılı olmakta ve birkaç gün içinde belirgin iyileşme gözlenmektedir. Ancak tekrarlayan veya tedaviye dirençli olgularda altta yatan immün yetmezlik mutlaka araştırılmalı ve uygun branş hekimleriyle iş birliği içinde yönetim sağlanmalıdır.
Koru Hastanesi Dermatoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, oral kandidiyaz dahil ağız mukozası hastalıklarının tanı ve tedavisinde modern laboratuvar olanakları, deneyimli ekip ve multidisipliner yaklaşımla hizmet vermektedir. Dahiliye, enfeksiyon hastalıkları ve diş hekimliği uzmanlarıyla koordineli olarak hastalarımıza bireysel tedavi planları sunulmaktadır. Ağız mukozasındaki herhangi bir lezyon veya tekrarlayan pamukçuk şikayeti için merkezimizle iletişime geçebilirsiniz.
