Kapalı prostat buharlaştırma ameliyatı, iyi huylu prostat büyümesine bağlı idrar yapma şikâyetlerinde, idrar yolundan ilerletilen bir endoskopun içinden geçirilen lazer lifiyle büyümüş prostat dokusunun yüksek enerjiyle buharlaştırılarak küçültüldüğü kapalı bir ameliyattır. Uluslararası literatürde fotoselektif vaporizasyon olarak adlandırılan bu yöntemde en sık kullanılan lazer, yeşil renkte ışık yaydığı için halk arasında yeşil ışık lazeri olarak da bilinir. Bu lazerin ışığı dokudaki kırmızı renkli hemoglobin tarafından yoğun biçimde emilir; böylece enerji yüzeyel dokuda toplanarak hücreleri hızla buharlaştırır ve aynı anda küçük damarları kapatır. Dokunun kesilip çıkarıldığı yöntemlerden farklı olarak burada doku yerinde buharlaştırılır ve idrar kanalını daraltan bölüm ortadan kaldırılarak geniş bir kanal oluşturulur. Kanamayı sınırlama özelliği nedeniyle yöntem, özellikle kan sulandırıcı ilaç kullanan ve eşlik eden hastalıkları olan erkeklerde değerlendirilen seçenekler arasındadır. Koru Hastanesi Üroloji bölümünde yöntem seçimi, prostatın hacmi, şikâyetlerin şiddeti, mesane işlevi, kullanılan ilaçlar ve prostat kanseri açısından yapılan değerlendirme birlikte göz önünde bulundurularak yapılmaktadır. Bu içerikte buharlaştırma ameliyatının hangi hastalarda uygulandığı, çalışma prensibi, diğer yöntemlerden farkı, uygulama aşamaları, iyileşme süreci ve olası komplikasyonlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Prostat Buharlaştırma Ameliyatı Hangi Hastalarda Uygulanır?
Ameliyat, iyi huylu prostat büyümesine bağlı şikâyetleri yaşam kalitesini belirgin biçimde bozan ve ilaç tedavisinden yeterli yarar görmeyen erkeklerde değerlendirilir. İdrar akımının zayıflaması, idrara başlamakta güçlük, gece sık idrara kalkma, ani sıkışma hissi ve mesanenin tam boşalmadığı duygusu bu şikâyetlerin başında gelir. Şikâyetlerin şiddeti puanlama ölçekleriyle, tıkanıklığın derecesi ise idrar akım hızı ölçümü ve idrar sonrası mesanede kalan idrar miktarıyla değerlendirilir.
Tekrarlayan idrar yapamama atakları, prostat büyümesine bağlı tekrarlayan enfeksiyonlar, mesane taşı, prostattan kaynaklanan tekrarlayan kanamalar ve böbreklerde tıkanıklığa bağlı genişleme ameliyatı zorunlu kılan durumlardır. Bu hastalarda şikâyetlerin şiddetinden bağımsız olarak girişim önerilir, çünkü tıkanıklığın sürmesi mesane ve böbrek işlevlerinde kalıcı hasara yol açabilir.
Buharlaştırma yöntemi özellikle orta büyüklükteki prostatlarda ve kanama riski yüksek hastalarda öne çıkar. Kalp ritim bozukluğu, kalp damarlarına stent takılması ya da kalp kapağı protezi nedeniyle kan sulandırıcı ve pıhtı önleyici ilaç kullanan, bu ilaçları bırakması risk taşıyan erkekler bu grubun önemli bölümünü oluşturur. Çok büyük prostatlarda ise buharlaştırmanın süresi uzar ve yeterli doku ortadan kaldırılamayabilir; bu hastalarda lazerle enükleasyon ya da açık cerrahi daha uygun olabilir.
Lazerle Buharlaştırma Nasıl Çalışır?
Yöntemin temelinde ışığın dokudaki belirli moleküller tarafından seçici olarak emilmesi yatar. Yeşil dalga boyundaki lazer ışığı su tarafından çok az, hemoglobin tarafından ise yoğun biçimde emilir. Prostat dokusu damardan zengin olduğu için lazer enerjisi dokunun yüzeyinde, birkaç milimetrelik bir derinlikte toplanır. Bu bölgede sıcaklık hızla yükselir ve hücrelerin içindeki su buharlaşarak doku yok olur.
Enerjinin yüzeyde toplanması iki önemli sonuç doğurur. Birincisi, derindeki dokulara ve prostatın dışındaki yapılara ısı yayılımı sınırlı kalır. İkincisi, buharlaşan dokunun hemen altında ince bir pıhtılaşma tabakası oluşur ve bu tabaka küçük damarları kapatarak kanamayı azaltır. İşlem sırasında endoskop içinden tuzlu serum akıtılır; bu sıvı hem görüş alanını temiz tutar hem de lazer lifinin soğumasını sağlar. Tuzlu serum kullanımı, klasik kapalı prostat ameliyatında görülebilen sıvı emilimine bağlı tuz dengesi bozukluğu riskini de azaltır.
Lazer cihazının gücü ve lifin dokuya olan mesafesi, buharlaştırmanın verimini doğrudan belirler. Lif dokuya çok yakın tutulduğunda enerji fazla yoğunlaşarak lifin ucuna zarar verebilir; çok uzak tutulduğunda ise doku buharlaşmak yerine yalnızca pıhtılaşır. Bu nedenle cerrah lifin açısını ve mesafesini işlem boyunca sürekli ayarlar. Yeni nesil cihazlarda daha yüksek güç seviyeleri ve lif soğutma sistemleri sayesinde işlem süresi kısalmış, daha büyük prostatlarda da uygulama olanağı genişlemiştir. Lifin yıpranma durumu da işlem sırasında izlenir ve gerektiğinde değiştirilir.
Buharlaştırma ile Enükleasyon ve Kesme Yöntemleri Arasındaki Fark Nedir?
Klasik kapalı prostat ameliyatında büyümüş doku tel bir kıskaçla ince şeritler hâlinde kesilerek çıkarılır. Lazerle enükleasyonda ise doku, prostatın dış kapsülünden bütün hâlinde soyularak ayrılır ve parçalanarak dışarı alınır. Her iki yöntemde de çıkarılan doku patoloji incelemesine gönderilebilir. Buharlaştırmada ise doku çıkarılmaz; yerinde yok edilir ve bu nedenle incelenecek doku örneği elde edilemez.
Buharlaştırmanın öne çıkan yönleri kanamanın az olması, kısa sonda süresi ve hastanede kalış süresinin kısalığıdır. Enükleasyon ise daha fazla doku ortadan kaldırılmasına olanak tanır ve özellikle büyük prostatlarda uzun dönemde yeniden ameliyat gereksinimini azaltır. Kesme yöntemi ise uzun yıllardır uygulanan ve orta büyüklükteki prostatlarda sonuçları iyi bilinen bir tekniktir. Bu yöntemler birbirinin rakibi değil, farklı hastalar için farklı seçeneklerdir. Seçim yapılırken prostat hacmi, kanama riski, hastanın çocuk sahibi olma planı, patolojik inceleme gerekliliği ve hastanın tercihi birlikte değerlendirilir.
Ameliyat Öncesinde Hangi Değerlendirmeler Yapılır?
Değerlendirme şikâyet puanlama ölçekleri, parmakla prostat muayenesi, idrar akım hızı ölçümü ve idrar sonrası mesanede kalan idrarın ultrasonografiyle belirlenmesiyle başlar. Prostat hacmi karından ya da makattan yapılan ultrasonografiyle ölçülür. Böbreklerde genişleme olup olmadığı ve mesane duvarının kalınlığı da değerlendirilir.
Buharlaştırma yönteminde doku örneği elde edilemediği için prostat kanserinin ameliyat öncesinde dikkatle dışlanması özellikle önemlidir. Prostat spesifik antijen düzeyi ölçülür; değer yüksekse ya da muayenede şüpheli bulgu varsa manyetik rezonans görüntüleme ve gerekirse biyopsi yapılır. Kanser şüphesi netleşmeden buharlaştırma ameliyatı planlanmaz.
Kan tetkiklerinde kan sayımı, böbrek fonksiyon göstergeleri ve pıhtılaşma değerleri incelenir. İdrar tahlili ve kültürü alınır, enfeksiyon varsa tedavi edilir. Şeker hastalığı, nörolojik hastalık ya da mesane işlevi konusunda şüphe bulunan hastalarda ürodinamik inceleme yapılarak şikâyetlerin gerçekten prostat tıkanıklığından kaynaklanıp kaynaklanmadığı araştırılır. Kan sulandırıcı ilaçların ameliyat çevresinde nasıl kullanılacağı kardiyoloji ya da ilgili hekimle birlikte belirlenir.
Ameliyat Nasıl Uygulanır?
Ameliyat çoğunlukla belden uygulanan anestezi, gerektiğinde genel anestezi altında yapılır. Hasta sırtüstü yatırılır ve bacakları desteklere yerleştirilir. İdrar kanalından özel bir endoskop ilerletilir ve önce idrar kanalı, prostat ve mesane içi ayrıntılı olarak incelenir. İdrar tutma işlevini sağlayan dış sfinkter kasının yeri ve üreterlerin mesaneye açıldığı noktalar belirlenir; bu yapıların korunması önceliklidir.
Lazer lifi endoskopun çalışma kanalından ilerletilir. Lifin ucu yandan ışık yayacak biçimde tasarlanmıştır ve prostat dokusuna birkaç milimetre mesafeden yönlendirilir. Buharlaştırma işlemi mesane boynundan başlanarak prostatın her iki yan lobu ve gerekirse orta lobu boyunca sistematik biçimde ilerletilir. Lif, dokunun yüzeyi üzerinde yavaş ve düzenli hareketlerle gezdirilir; buharlaşan doku kabarcıklar hâlinde görülür.
İşlem, prostat kapsülüne yaklaşılana ve geniş, düzgün yüzeyli bir kanal elde edilene kadar sürdürülür. Kanayan küçük odaklar lazer gücü düşürülerek kapatılır. İşlemin sonunda idrar kanalının açıklığı, sfinkter kasının korunduğu ve mesane boynunun yeterince açıldığı kontrol edilir. Mesaneye bir sonda yerleştirilerek ameliyat tamamlanır. İşlem süresi prostatın büyüklüğüne bağlı olarak genellikle bir saat dolayındadır.
Kan Sulandırıcı Kullanan Hastalarda Hangi Avantajı Sağlar?
Prostat, damardan zengin bir organ olduğu için ameliyatlarında kanama önemli bir risktir. Kan sulandırıcı ve pıhtı önleyici ilaç kullanan hastalarda bu ilaçların ameliyat için bırakılması, inme, kalp krizi ya da stent tıkanması gibi ciddi sorunların riskini artırabilir. İlacı bırakmadan klasik yöntemlerle ameliyat yapılması ise kanama riskini yükseltir.
Buharlaştırma yönteminde lazer enerjisi dokuyu yok ederken aynı anda damarları kapattığından, kanama klasik yöntemlere göre belirgin olarak daha az görülür. Bu özellik, bazı hastalarda kan sulandırıcı ilaçların bırakılmadan ya da kısa süreli bir düzenlemeyle ameliyat yapılabilmesine olanak tanıyabilir. Bununla birlikte bu karar her hasta için ayrı ayrı verilir; kullanılan ilacın türü, kullanım nedeni ve pıhtı riski ilgili hekimle birlikte değerlendirilir. Bu hastalarda ameliyat sonrası idrarda hafif kanamanın birkaç gün daha uzun sürebileceği önceden anlatılır.
Sonda ve Hastanede Kalış Süreci Nasıl İlerler?
Buharlaştırma ameliyatından sonra kanama genellikle sınırlı olduğu için sonda kısa süre yerinde kalır. Hastaların önemli bir bölümünde sonda ertesi sabah çıkarılabilir. Bazı hastalarda, özellikle ameliyat öncesinde uzun süre sonda kullanmış ya da mesane kası zayıflamış olanlarda, sonda birkaç gün daha bırakılabilir.
Sonda çıkarıldıktan sonra hastanın idrar yapması izlenir ve mesanede anlamlı miktarda idrar kalıp kalmadığı ultrasonla kontrol edilir. İdrar yapabilen hastalar genellikle aynı gün ya da ertesi gün taburcu edilir. Kısa hastanede kalış süresi, özellikle eşlik eden hastalıkları olan ileri yaştaki erkeklerde hareketsizliğe bağlı sorunların önlenmesi açısından yararlıdır. Taburculukta hastaya bol sıvı tüketmesi, kabızlıktan kaçınması ve ağır kaldırmaması önerilir.
İyileşme Döneminde Hangi Şikâyetler Görülebilir?
Buharlaştırılan dokunun yüzeyinde bir süre ölü doku tabakası bulunur ve bu tabaka haftalar içinde idrarla atılarak yerini sağlıklı dokuya bırakır. Bu iyileşme süreci boyunca idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma ve ani sıkışma hissi görülebilir. Bu şikâyetler buharlaştırma yönteminde, doku çıkarılan yöntemlere göre biraz daha belirgin ve uzun sürebilir; çoğu hastada birkaç hafta içinde azalır.
İdrarda küçük doku parçacıkları ve aralıklı pembe renk görülebilir. Bu dönemde bol sıvı alınması, kafein ve alkolün sınırlandırılması, baharatlı yiyeceklerin azaltılması mesane tahrişini hafifletir. Hekimin önerdiği idrar yolu gevşetici ya da iltihap giderici ilaçlar şikâyetleri azaltmaya yardımcı olabilir.
Ağır kaldırma, bisiklet, at binme ve kabızlığa yol açacak ıkınmalardan dört ile altı hafta kaçınılması önerilir. Masa başı çalışanlar genellikle birkaç gün içinde işlerine dönebilir. Cinsel ilişkiye çoğunlukla birkaç hafta sonra dönülebilir. Kontrol muayenesinde idrar akım hızı ölçülür ve şikâyetlerdeki düzelme puanlama ölçekleriyle değerlendirilir.
Hangi Komplikasyonlar Görülebilir?
Erken dönemde idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma, idrar yolu enfeksiyonu ve sonda çıkarıldıktan sonra idrar yapamama görülebilir. İdrar yapamayan hastalarda sonda bir süre yeniden takılır ve genellikle birkaç gün içinde yeniden denenir. Kanama çoğu hastada sınırlıdır; ancak iyileşme sürecinde ölü doku tabakasının ayrılması sırasında birkaç hafta sonra kısa süreli kanama görülebilir.
Geriye boşalma, bu ameliyattan sonra sık görülen bir durumdur; orgazm hissini ortadan kaldırmaz ancak menin dışarı atılmasını azaltır ya da engeller. Geçici idrar kaçırma bazı hastalarda görülebilir ve çoğunlukla kendiliğinden düzelir. Geç dönemde idrar kanalında ya da mesane boynunda darlık gelişebilir. Buharlaştırılan doku miktarı yetersiz kaldığında ya da kalan doku zamanla yeniden büyüdüğünde şikâyetler tekrarlayabilir ve yeniden girişim gerekebilir; bu olasılık özellikle büyük prostatlarda daha yüksektir.
Doku İncelemesi Yapılamaması Neden Önemlidir?
Prostat büyümesi nedeniyle yapılan ameliyatlarda çıkarılan dokunun patoloji incelemesi, ameliyat öncesinde fark edilmemiş küçük prostat kanseri odaklarının saptanmasına olanak tanır. Buharlaştırma yönteminde doku yerinde yok edildiği için bu inceleme yapılamaz. Bu durum yöntemin sınırlılıklarından biridir ve hasta ameliyat öncesinde bu konuda bilgilendirilir.
Bu nedenle ameliyat öncesi prostat kanseri değerlendirmesinin eksiksiz yapılması şarttır. Prostat spesifik antijen yüksekliği, muayenede sertlik ya da nodül, ailede prostat kanseri öyküsü gibi durumlarda buharlaştırmadan önce manyetik rezonans görüntüleme ve gerekirse biyopsi yapılır. Ameliyattan sonra da prostat spesifik antijen düzeyi belirli aralıklarla izlenir; ameliyat sonrası düşen değer yeni referans olarak kabul edilir ve bu değerde beklenmedik bir yükselme görülürse ek değerlendirme yapılır. Düzenli prostat kontrollerinin ameliyattan sonra da sürdürülmesi önemlidir.
Ne Zaman Hekime Başvurulmalıdır?
Ameliyat sonrasında idrar yapamama, idrarın koyu kırmızı renk alması, pıhtı düşmesi ve sondanın tıkanması gecikmeden değerlendirilmesi gereken bulgulardır. Ateşin otuz sekiz derecenin üzerine çıkması, titreme ve idrar yaparken şiddetli yanma enfeksiyona işaret edebilir.
İyileşme döneminde idrar yaparken yanma ve sıkışma beklenen şikâyetlerdir; ancak bu şikâyetlerin haftalar geçmesine rağmen azalmaması ya da giderek artması değerlendirme gerektirir. Birkaç hafta sonra başlayan ve bol sıvıya rağmen geçmeyen kanama da kontrol nedenidir. Aylar içinde idrar akımının yeniden zayıflaması, ıkınarak idrar yapma ve mesanenin tam boşalmadığı hissi darlık ya da yetersiz doku ortadan kaldırılması açısından değerlendirilmelidir. Kan sulandırıcı kullanan hastalarda idrarda kanamanın belirgin biçimde artması hekime bildirilmelidir.
Genel Değerlendirme
Kapalı prostat buharlaştırma ameliyatı, iyi huylu prostat büyümesine bağlı şikâyetlerde büyümüş dokunun lazer enerjisiyle yerinde buharlaştırılarak idrar kanalının genişletildiği kapalı bir yöntemdir. Kanamanın sınırlı olması, kısa sonda süresi ve kısa hastanede kalış, yöntemin başlıca özellikleridir. Bu özellikler özellikle kan sulandırıcı kullanan ve eşlik eden hastalıkları bulunan erkeklerde yöntemi değerli bir seçenek hâline getirir.
Doku örneği elde edilememesi nedeniyle ameliyat öncesinde prostat kanserinin dikkatle değerlendirilmesi, prostat hacmine uygun yöntem seçimi ve iyileşme döneminde görülebilecek şikâyetler konusunda hastanın bilgilendirilmesi sürecin temel parçalarıdır. Çok büyük prostatlarda enükleasyon ya da açık cerrahi daha uygun seçenekler olabilir. Koru Hastanesi Üroloji bölümünde prostat büyümesine yaklaşım, prostatın hacmi, mesane işlevi, kullanılan ilaçlar ve hastanın genel durumu bir arada değerlendirilerek belirlenmekte, uygun yöntem hasta ile birlikte seçilmektedir. Tedavi kararları kişiden kişiye değiştiğinden, bu içerikteki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hekim değerlendirmesinin yerini almamaktadır.
