Kadınlarda idrar yolu yabancı cisim çıkarma ameliyatı, idrar kanalına ya da mesaneye herhangi bir yolla ulaşmış yabancı bir cismin çoğunlukla idrar kanalından ilerletilen bir endoskopla, gerektiğinde lazer enerjisiyle küçültülerek ya da seyrek olarak karından veya vajinadan yapılan bir girişimle çıkarılmasıdır. Kadınlarda idrar kanalının kısa olması, dışarıdan yerleştirilen cisimlerin kolaylıkla mesaneye ilerleyebilmesine yol açar. İdrar yolunda yabancı cisim; kişinin kendisi tarafından yerleştirilen nesnelerden, idrar kaçırma ya da sarkma ameliyatlarında kullanılan ağ ve dikiş materyallerinin zamanla mesaneye veya idrar kanalına ilerlemesinden, kopmuş sonda ve stent parçalarından ya da rahim içi araç gibi komşu organlardaki cisimlerin mesaneye göç etmesinden kaynaklanabilir. Mesanede uzun süre kalan cisimlerin yüzeyinde taş oluşabilir; tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, kanama ve mesane duvarında hasar gelişebilir. Bu nedenle yabancı cisim saptandığında, nedeni ne olursa olsun çıkarılması önerilir. Değerlendirme ve tedavi sürecinde hastanın mahremiyetine özen gösterilmesi ve yargılayıcı olmayan bir yaklaşım, doğru bilginin paylaşılması ve tedavinin gecikmemesi açısından büyük önem taşır. Koru Hastanesi Üroloji bölümünde idrar yolunda yabancı cisim saptanan kadın hastalarda yaklaşım, cismin türüne, büyüklüğüne ve yerine göre, gerektiğinde kadın hastalıkları ve doğum ile birlikte planlanmaktadır. Bu içerikte yabancı cisimlerin idrar yoluna nasıl ulaştığı, belirtiler, tanı yöntemleri, kapalı yöntemle çıkarma, lazerin kullanımı, askı ağlarının ilerlemesinde yaklaşım, açık girişim gerektiren durumlar, iyileşme süreci ve olası komplikasyonlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Kadınlarda İdrar Yoluna Yabancı Cisim Nasıl Ulaşır?
Kadınlarda idrar kanalı yaklaşık dört santimetre uzunluğundadır ve erkeklere göre çok daha kısa ve düz bir yapıdadır. Bu özellik, idrar kanalına yerleştirilen bir cismin kısa sürede mesaneye ilerlemesine ve dışarıdan görülemez hâle gelmesine neden olabilir. İdrar kanalına kişinin kendisi tarafından yerleştirilen cisimler arasında saç tokaları, kalemler, kablolar, mumlar ve tıbbi olmayan çeşitli nesneler bildirilmiştir. Bu durum merak, cinsel uyarılma, idrar yapmayı kolaylaştırma amacı ya da ruhsal sorunlarla ilişkili olabilir.
İdrar kaçırma ve rahim ya da mesane sarkması ameliyatlarında kullanılan sentetik askı ağları ve kalıcı dikiş materyalleri, yıllar içinde çevre dokuyu aşarak idrar kanalına ya da mesaneye ilerleyebilir. Bu durum ameliyattan aylar ya da yıllar sonra ortaya çıkabilir ve tekrarlayan enfeksiyon, kanama ve mesane taşıyla kendini gösterebilir.
Uzun süre takılı kalan sondaların kopması, balonlu sondaların parçalanması, üreter stentlerinin unutulması ya da parçalanması da mesanede yabancı cisim oluşturabilir. Seyrek olarak rahim içi araçlar rahim duvarını delerek mesaneye ulaşabilir; pelvis bölgesindeki ameliyatlarda kullanılan materyaller ve delici yaralanmalar sonrasında dışarıdan giren parçalar da idrar yolunda saptanabilir.
Hangi Belirtilerle Ortaya Çıkar?
Yabancı cismin yol açtığı belirtiler cismin türüne, büyüklüğüne, yerine ve ne kadar süredir idrar yolunda bulunduğuna göre değişir. En sık belirtiler idrar yaparken yanma ve ağrı, sık idrara çıkma, ani sıkışma hissi ve idrarda kan görülmesidir. Kasık ve alt karın bölgesinde ağrı, idrar akımında kesilme ya da idrar yapmakta güçlük de görülebilir.
Uzun süre mesanede kalan cisimler çoğunlukla tekrarlayan ve tedaviye rağmen düzelmeyen idrar yolu enfeksiyonlarına yol açar. Cismin yüzeyinde zamanla taş birikir; bu durumda belirtiler mesane taşı belirtilerine benzer. Askı ağının idrar kanalına ya da mesaneye ilerlediği kadınlarda cinsel ilişki sırasında ağrı, eşte rahatsızlık hissi, vajinal akıntı ve yeni başlayan ya da artan idrar kaçırma görülebilir.
Bazı hastalar utanma ya da endişe nedeniyle cismin varlığını belirtmekte zorlanabilir ve başvuru gecikebilir. Açıklanamayan, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ve idrarda kan görülmesi durumunda yabancı cisim olasılığı da değerlendirilir. Cismin mesane duvarını delmesi durumunda şiddetli karın ağrısı ve ateş gibi acil değerlendirme gerektiren belirtiler ortaya çıkabilir.
Tanı Hangi Yöntemlerle Konur?
Tanıda ayrıntılı ve mahremiyete özen gösterilen bir öykü önemlidir. Cismin ne zaman ve nasıl yerleştirildiği, türü ve büyüklüğü hakkındaki bilgi tedavi planını doğrudan etkiler. Daha önce geçirilmiş idrar kaçırma, sarkma ve jinekolojik ameliyatlar, kullanılan rahim içi araç ve sonda öyküsü sorgulanır. Jinekolojik muayene ile idrar kanalı ağzı ve vajen ön duvarı incelenir; askı ağının vajen duvarında açığa çıkıp çıkmadığı değerlendirilir.
İdrar tahlili ve kültürü ile enfeksiyon araştırılır. Metal ya da taşla kaplanmış cisimler direkt karın grafisinde görülebilir. Ultrasonografi, mesane içindeki cisimleri ve eşlik eden taşları gösterebilir. Plastik gibi grafide görünmeyen cisimlerde ve cismin mesane dışına taşıp taşmadığının değerlendirilmesinde bilgisayarlı tomografi yararlıdır.
Kesin tanı ve cismin yerinin, büyüklüğünün ve mesane duvarıyla ilişkisinin değerlendirilmesi için sistoskopi yapılır. Sistoskopi çoğu zaman tanı ile tedavinin aynı seansta yapılmasına olanak tanır. Askı ağının ilerlediği durumlarda ağın mesane ya da idrar kanalı içinde ne kadar açığa çıktığı ve üreter ağızlarına yakınlığı sistoskopiyle ayrıntılı olarak incelenir.
Yabancı Cismin Çıkarılması Neden Geciktirilmemelidir?
İdrar yolundaki yabancı cisimler çoğunlukla kendiliğinden atılmaz ve zamanla daha fazla soruna yol açar. Cismin yüzeyine bakteriler yerleşerek antibiyotiklere dirençli ve tekrarlayan enfeksiyonlara neden olur. Mineraller cismin çevresinde birikerek taş oluşturur; taşın büyümesi cismin çıkarılmasını güçleştirir.
Keskin ya da uçlu cisimler mesane ve idrar kanalı duvarında yaralanmaya, kanamaya ve seyrek olarak mesanenin delinmesine yol açabilir. Uzun süre kalan cisimler mesane ile vajen arasında anormal bir bağlantı gelişmesine, idrar kanalında darlığa ve böbreklere doğru yayılan enfeksiyonlara neden olabilir.
Bu nedenle yabancı cisim saptandığında, belirti vermese bile çıkarılması önerilir. Cismi idrar kanalından çekerek çıkarmaya çalışmak idrar kanalında yırtılmaya ve cismin daha derine ilerlemesine yol açabileceğinden önerilmez; çıkarma işleminin sağlık kuruluşunda uygun koşullarda yapılması gerekir.
Kapalı Yöntemle Cisim Nasıl Çıkarılır?
Kadınlarda idrar yolundaki yabancı cisimlerin büyük bölümü kapalı yöntemle, idrar kanalından ilerletilen bir sistoskopla çıkarılabilir. İşlem çoğunlukla genel ya da belden uygulanan anestezi altında yapılır; küçük ve kolay ulaşılabilir cisimlerde lokal anestezi ve esnek sistoskop yeterli olabilir.
Sistoskopla mesane içi incelenerek cismin yeri ve konumu belirlenir. Cisim, sistoskopun kanalından ilerletilen tutucu aletler, tel sepetler ya da kıskaçlarla yakalanır. Uzun ve ince cisimler, idrar kanalını zedelememek için bir ucundan tutularak idrar kanalı doğrultusunda çıkarılır. Kadınlarda idrar kanalının kısa ve geniş olması, orta büyüklükteki cisimlerin de bu yolla çıkarılabilmesine olanak tanır.
Cisim çıkarıldıktan sonra mesane yeniden incelenerek parça kalıp kalmadığı, mesane duvarında yaralanma, kanama ya da delinme olup olmadığı değerlendirilir. Eşlik eden taş varsa aynı seansta kırılarak temizlenir. İşlemin sonunda gerekirse mesaneye bir sonda yerleştirilir.
Lazer Hangi Durumlarda Kullanılır?
Çıkarılamayacak kadar büyük, taşla kaplanmış, düğümlenmiş ya da parçalanması gereken cisimlerde holmiyum lazer enerjisinden yararlanılır. Lazer lifi sistoskopun kanalından ilerletilerek cismin çevresindeki taş kabuğu parçalanır ve cisim çıkarılabilecek boyuta getirilir.
Plastik ve benzeri materyallerden oluşan bazı cisimler lazerle küçük parçalara ayrılabilir; parçalar yıkama sıvısıyla ya da tutucu aletlerle dışarı alınır. İdrar kanalına yerleşmiş ve kanal duvarına gömülmüş cisimlerde lazer, çevre dokuya en az zarar verecek biçimde cismin serbestleştirilmesine yardımcı olur.
Lazerin kullanımı sırasında mesane ve idrar kanalı duvarının korunmasına özen gösterilir; lazer lifi doğrudan dokuya temas ettirilmeden, cisim üzerinde kontrollü biçimde çalışılır. Metal cisimler lazerle parçalanamayabileceğinden, bu tür cisimlerde farklı tutucu aletler ya da açık yöntemler değerlendirilir.
Askı Ağlarının Mesaneye ya da İdrar Kanalına İlerlemesinde Yaklaşım Nasıldır?
İdrar kaçırma ve sarkma ameliyatlarında kullanılan sentetik ağların mesaneye ya da idrar kanalına ilerlemesi, bu ameliyatların seyrek görülen ancak önemli bir sorunudur. Ağın açığa çıkmış bölümü üzerinde taş oluşabilir, tekrarlayan enfeksiyon ve ağrı gelişebilir. Tedavide amaç, idrar yolu içindeki ağ bölümünün çıkarılması ve yaralanan dokunun iyileşmesinin sağlanmasıdır.
Mesane içine sınırlı biçimde ilerlemiş ağlarda, açığa çıkan ağ bölümü sistoskopla lazer ya da endoskopik makas kullanılarak mesane duvarı düzeyinden kesilerek çıkarılabilir. Bazı merkezlerde bu işlem, mesaneye karın cildinden yerleştirilen ince bir giriş yardımıyla daha geniş bir çalışma alanı sağlanarak yapılır.
Ağın idrar kanalına geniş biçimde ilerlediği, idrar kanalı ile vajen arasında bağlantı geliştiği ya da ağın mesane duvarında yaygın olduğu durumlarda, ağın vajen yoluyla ya da karından yapılan açık veya laparoskopik bir ameliyatla çıkarılması ve idrar kanalının veya mesanenin onarılması gerekebilir. Bu ameliyatlardan sonra idrar kaçırma yeniden ortaya çıkabileceğinden, izleyen dönemde ek tedavi seçenekleri değerlendirilir.
Hangi Durumlarda Karından ya da Vajinadan Açık Girişim Gerekir?
Mesaneye yerleşmiş çok büyük cisimlerde, kapalı yöntemle çıkarılamayacak kadar sert ve iri taş kabukları bulunduğunda ya da cisim mesane duvarını delerek mesane dışına taşmışsa açık girişim gerekebilir. Bu durumda karın alt bölgesinden yapılan küçük bir kesiyle mesane açılır, cisim ve taşlar çıkarılır ve mesane katlar hâlinde kapatılır.
Bazı hastalarda karın cildinden mesaneye ince bir yol açılarak bu yol üzerinden yerleştirilen aletlerle cisim çıkarılabilir. Bu yöntem açık ameliyata göre daha küçük bir giriş gerektirir ve özellikle idrar kanalı yoluyla çıkarılması güç, iri cisimlerde değerlendirilir.
Mesaneye göç etmiş rahim içi araçlarda ve mesane ile vajen ya da rahim arasında bağlantı gelişmiş durumlarda, kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarıyla birlikte laparoskopik ya da açık ameliyat planlanabilir. İdrar kanalında sıkışmış ve kanal duvarını zedelemiş cisimlerde vajen yoluyla girişim ve idrar kanalı onarımı gerekebilir.
İşlem Sonrası Süreç Nasıl İlerler?
Kapalı yöntemle çıkarılan cisimlerden sonra hastalar çoğunlukla aynı gün ya da ertesi gün taburcu edilir. Mesane duvarında yaralanma ya da yaygın tahriş varsa sonda birkaç gün yerinde tutulabilir. İlk günlerde idrar yaparken yanma ve idrarda hafif kan görülmesi beklenen bir durumdur. Enfeksiyon tedavisi, işlem öncesi ve sonrasında alınan kültür sonuçlarına göre düzenlenir.
Açık ya da vajen yoluyla yapılan ameliyatlardan sonra hastanede kalış süresi daha uzundur ve mesane ya da idrar kanalı onarımının iyileşmesi için sonda bir ile iki hafta yerinde bırakılabilir. Sonda çıkarılmadan önce onarım yerinde sızıntı olup olmadığı kontrol edilebilir. Bol sıvı alınması ve hekimin önerdiği süre boyunca cinsel ilişkiden kaçınılması önerilir.
Kişinin kendisi tarafından yerleştirilen cisimlerde, durumun tekrarlamasının önlenmesi ve altta yatabilecek ruhsal sorunların değerlendirilmesi amacıyla, hastanın onayıyla psikolojik ya da psikiyatrik destek önerilebilir. Kontrol muayenesinde şikâyetlerin gerilemesi değerlendirilir; gerekli durumlarda sistoskopi tekrarlanarak mesanede kalıntı ya da yeni taş oluşumu olup olmadığı incelenir.
Hangi Komplikasyonlar Görülebilir?
Kapalı yöntemle yapılan çıkarma işlemlerinde idrar kanalı ve mesane duvarında yüzeysel yaralanma, geçici kanama ve idrar yolu enfeksiyonu görülebilir. Bu sorunlar çoğunlukla sonda, bol sıvı ve antibiyotik tedavisiyle düzelir.
Cismin çıkarılması sırasında ya da cismin kendisine bağlı olarak mesane delinmesi gelişebilir; küçük delinmeler sondayla iyileşirken büyük delinmeler ameliyatla onarım gerektirebilir. İdrar kanalında zedelenme sonrasında zamanla darlık, uzun süre kalan cisimlerde ise mesane ile vajen arasında anormal bağlantı gelişebilir.
Askı ağının çıkarıldığı hastalarda idrar kaçırmanın yeniden ortaya çıkması, ağın bir bölümünün geride kalması ve tekrarlayan enfeksiyonlar görülebilir. Cismin parçalarının mesanede kalması taş oluşumuna ve şikâyetlerin sürmesine yol açabileceğinden, işlem sonunda mesanenin dikkatle incelenmesi önemlidir. Tüm bu olasılıklar işlem öncesinde hasta ile ayrıntılı olarak konuşulur.
Ne Zaman Hekime Başvurulmalıdır?
İdrar kanalına bir cisim yerleştirildiğinde ve çıkarılamadığında, cismi zorla çekmeye çalışmadan bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. İdrar yapamama, idrarda yoğun kanama, şiddetli karın ağrısı ve ateş gelişmesi acil değerlendirme gerektirir. Utanma ya da endişe nedeniyle başvurunun ertelenmesi, cismin daha derine ilerlemesine ve komplikasyonların artmasına yol açabilir.
Tedaviye rağmen tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, açıklanamayan idrarda kan görülmesi ve idrar kaçırma ya da sarkma ameliyatından sonra yeni başlayan cinsel ilişki sırasında ağrı, vajinal akıntı ve idrar kaçırma şikâyetleri de ürolojik değerlendirme gerektirir. İşlemden sonra ateş, idrar yapamama, idrarda pıhtılı kanama ve vajenden idrar gelmesi durumunda hekime başvurulmalıdır.
Genel Değerlendirme
Kadınlarda idrar yolunda yabancı cisim; kişinin kendisi tarafından yerleştirilen nesnelerden, idrar kaçırma ve sarkma ameliyatlarında kullanılan ağların ilerlemesinden, kopmuş sonda ve stent parçalarından ya da komşu organlardan göç eden cisimlerden kaynaklanabilir. İdrar kanalının kısa olması cisimlerin mesaneye kolayca ilerlemesine yol açar. Tekrarlayan enfeksiyon, kanama, taş oluşumu ve mesane hasarı gelişebileceğinden saptanan yabancı cisimlerin çıkarılması önerilir.
Cisimlerin büyük bölümü sistoskopla, gerektiğinde lazer yardımıyla kapalı yöntemle çıkarılabilir; büyük, mesane dışına taşmış ya da dokuya gömülmüş cisimlerde karından ya da vajen yoluyla girişim gerekebilir. Tanı ve tedavi sürecinde mahremiyete özen gösterilmesi ve yargılayıcı olmayan bir yaklaşım önemlidir. Koru Hastanesi Üroloji bölümünde idrar yolunda yabancı cisim saptanan kadın hastalarda yaklaşım, cismin özelliklerine göre ve gerektiğinde kadın hastalıkları ve doğum ile birlikte planlanmaktadır. Tedavi kararları kişiden kişiye değiştiğinden, bu içerikteki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hekim değerlendirmesinin yerini almamaktadır.
