HIV/AIDS, insan immün yetmezlik virüsünün (HIV) neden olduğu ve tedavi edilmediğinde edinilmiş immün yetmezlik sendromuna (AIDS) ilerleyen kronik bir enfeksiyon hastalığıdır. Dünya genelinde yaklaşık 39 milyon kişi HIV ile yaşamakta olup her yıl 1,3 milyon yeni enfeksiyon vakası bildirilmektedir. HIV/AIDS, keşfedildiği 1981 yılından bu yana küresel sağlık gündeminin en önemli konularından biri olmaya devam etmektedir. Antiretroviral tedavilerdeki devrim niteliğindeki gelişmeler sayesinde HIV pozitif bireylerin yaşam beklentisi önemli ölçüde artmış olmakla birlikte, enfeksiyonun önlenmesi ve erken tanısı hâlâ kritik önem taşımaktadır.

HIV/AIDS Nedir?

HIV (Human Immunodeficiency Virus), Retroviridae ailesinden bir lentivirüs olup başlıca CD4+ T lenfositleri hedef alarak bağışıklık sistemini sistematik biçimde zayıflatan bir patojendir. Virüs, ters transkriptaz enzimi aracılığıyla RNA genomunu DNA'ya dönüştürerek konak hücrenin genomuna entegre olur ve bu sayede kalıcı enfeksiyon oluşturur. HIV-1 ve HIV-2 olmak üzere iki ana tipi bulunmaktadır; HIV-1 dünya genelinde pandemiden sorumlu olan başlıca tiptir.

AIDS, HIV enfeksiyonunun en ileri evresi olup CD4+ T hücre sayısının 200/mm3'ün altına düşmesi veya AIDS tanımlayan fırsatçı enfeksiyonların ortaya çıkmasıyla karakterize edilir. Günümüzde etkili antiretroviral tedavi (ART) ile HIV pozitif bireylerin büyük çoğunluğunda AIDS'e ilerleme önlenebilmektedir. Tedavi altındaki bireylerde viral yük saptanamaz düzeye indirilerek hem hastalık progresyonu durdurulmakta hem de cinsel yolla bulaşma riski ortadan kaldırılmaktadır (U=U: Undetectable = Untransmittable).

HIV/AIDS Nedenleri ve Bulaşma Yolları

HIV'in bulaşması için virüsün yeterli konsantrasyonda bulunduğu vücut sıvılarının mukoza, hasarlı deri veya doğrudan kan dolaşımıyla temas etmesi gerekmektedir.

Cinsel Yolla Bulaşma

Korunmasız cinsel ilişki: En yaygın bulaşma yoludur. Reseptif anal ilişkide risk en yüksektir (%0,1-3 per act)
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar: Genital ülserler ve inflamasyon HIV bulaşma riskini 2-5 kat artırır
Çoklu cinsel partner: Partner sayısının artması kümülatif maruz kalma riskini yükseltir

Kan Yoluyla Bulaşma

Enjektör paylaşımı: İntravenöz madde kullanıcılarında en önemli bulaşma yoludur
Kan transfüzyonu: Gelişmiş tarama testleri sayesinde günümüzde risk son derece düşüktür
Mesleki maruziyet: Sağlık çalışanlarında iğne batması sonrası bulaşma riski %0,3 civarındadır
Organ nakli: Donör taramasıyla minimize edilmiş olsa da teorik risk mevcuttur

Anneden Bebeğe Bulaşma

İntrauterin bulaşma: Gebelik sırasında transplasental geçiş
İntrapartum bulaşma: Doğum sırasında en yüksek bulaşma riski bu dönemdedir
Emzirme yoluyla bulaşma: Anne sütüyle bulaşma riski mevcuttur

Antiretroviral tedavi uygulanmayan annelerde vertikal bulaşma riski %15-45 iken, uygun müdahalelerle bu oran %1'in altına düşürülebilmektedir.

HIV/AIDS Belirtileri

HIV enfeksiyonu klinik olarak farklı evrelerde farklı belirti ve bulgularla kendini gösterir. Hastalığın doğal seyri tedavisiz bırakıldığında ortalama 8-10 yıl içinde AIDS'e ilerler.

Akut Retroviral Sendrom (Evre 1)

Ateş: Hastaların %80-90'ında görülen en sık semptom
Lenfadenopati: Yaygın, ağrısız lenf bezi büyümesi
Farenjit: Boğaz ağrısı ve kızarıklık
Makülopapüler döküntü: Gövde ve ekstremitelerde yaygın döküntü
Miyalji ve artralji: Yaygın kas ve eklem ağrıları
Baş ağrısı: Şiddetli olabilir, aseptik menenjit eşlik edebilir
Gece terlemeleri: Profuz gece terlemesi sık görülür

Klinik Latent Dönem (Evre 2)

Akut enfeksiyonun ardından hastalar yıllarca asemptomatik kalabilir. Bu dönemde virüs aktif olarak replike olmaya devam eder ve CD4+ T hücre sayısı yılda ortalama 50-80/mm3 azalır. Persistan jeneralize lenfadenopati bu evrenin karakteristik bulgusudur.

Semptomatik HIV / AIDS (Evre 3-4)

Ağırlık kaybı: Bazal ağırlığın %10'undan fazla kilo kaybı (wasting sendromu)
Kronik diyare: Bir aydan uzun süren, açıklanamayan ishal
Fırsatçı enfeksiyonlar: Pneumocystis jirovecii pnömonisi, tüberküloz, toksoplazmoz, kriptokokal menenjit
Maligniteler: Kaposi sarkomu, primer SSS lenfoması, invaziv servikal kanser
Nörolojik bozukluklar: HIV ilişkili demans, periferik nöropati

HIV/AIDS Tanısı

HIV tanısı serolojik ve moleküler testlerle konulur. Erken tanı hem bireysel sağlık hem de toplumsal bulaşmanın önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Tarama Testleri

4. kuşak ELISA (kombine antijen/antikor testi): HIV-1/2 antikorları ve p24 antijenini eş zamanlı saptayan altın standart tarama testidir. Pencere periyodu 2-4 haftaya indirilmiştir.
Hızlı testler: Parmak ucu kanı veya oral sıvıdan 15-20 dakikada sonuç veren testlerdir.
Kendi kendine test kitleri: Ev ortamında uygulanabilir hızlı testlerdir.

Doğrulama Testleri

HIV RNA (viral yük): Aktif enfeksiyonu doğrulamak ve akut enfeksiyon döneminde erken tanı koymak için kullanılır
Western Blot / Immunoblot: Klasik doğrulama testi olup günümüzde yerini HIV-1/HIV-2 ayırım testlerine bırakmaktadır

İzlem Testleri

CD4+ T hücre sayısı: Bağışıklık durumunun değerlendirilmesi ve fırsatçı enfeksiyon profilaksisi kararları için
HIV RNA (viral yük): Tedavi yanıtının izlenmesi için düzenli aralıklarla ölçülür
İlaç direnci testi (genotipleme): Tedavi başlangıcında ve virolojik başarısızlık durumunda uygulanır

Ayırıcı Tanı

HIV/AIDS'in ayırıcı tanısında çeşitli klinik durumlar göz önünde bulundurulmalıdır.

Akut viral enfeksiyonlar: Ebstein-Barr virüs (mononükleoz), sitomegalovirüs, akut hepatit enfeksiyonları benzer akut retroviral sendrom tablosu oluşturabilir
Primer immün yetmezlikler: Konjenital immün yetmezlik sendromları, özellikle erişkinlerde geç tanı alan vakalarda ayırt edilmelidir
Hematolojik maligniteler: Lenfoma ve lösemiler lenfadenopati, ateş ve kilo kaybı ile benzer tablo oluşturabilir
Otoimmün hastalıklar: Sistemik lupus eritematozus, sarkoidoz gibi hastalıklar multiorg tutulum gösterebilir
Tüberküloz: Kronik ateş, kilo kaybı ve lenfadenopati ile HIV enfeksiyonunu taklit edebilir
İlaç ilişkili immünsüpresyon: Kemoterapi, immünsüpresif tedavi alan hastalarda benzer fırsatçı enfeksiyonlar görülebilir

HIV/AIDS Tedavisi

HIV tedavisinin temel amacı viral replikasyonu baskılayarak bağışıklık sisteminin korunmasını ve restorasyonunu sağlamaktır. Günümüzde tüm HIV pozitif bireylere CD4+ sayısından bağımsız olarak antiretroviral tedavi başlanması önerilmektedir.

Antiretroviral Tedavi Rejimleri

INSTI tabanlı rejimler: Dolutegravir veya biktegravir içeren kombinasyonlar birinci basamak tedavide tercih edilmektedir
Sabit doz kombinasyonları: Biktegravir/emtrisitabin/tenofovir alafenamid (BIC/FTC/TAF) ve dolutegravir/lamivudin (DTG/3TC) günde tek tablet rejimleridir
Uzun etkili enjeksiyonlar: Kabotegravir/rilpivirin iki ayda bir intramüsküler enjeksiyon olarak uygulanabilmektedir

Tedavi İlkeleri

Tedaviye başlandıktan sonra 4-8 hafta içinde viral yükte belirgin düşüş, 3-6 ay içinde saptanamaz viral yük hedeflenir. Tedavi uyumu başarının en kritik belirleyicisidir; %95'in üzerinde uyum optimal virolojik baskılanma için gereklidir. İlaç direnci gelişimini önlemek amacıyla tedavi kesintilerinden kaçınılmalıdır.

Fırsatçı Enfeksiyon Profilaksisi

CD4+ sayısına göre Pneumocystis jirovecii, Mycobacterium avium complex ve Toxoplasma gondii profilaksisi uygulanır. ART ile CD4+ sayısı yükseldiğinde profilaksi güvenle kesilebilir.

HIV/AIDS Komplikasyonları

HIV enfeksiyonu tedavi edilmediğinde veya geç tanı aldığında çok sayıda ciddi komplikasyona yol açabilir.

Fırsatçı Enfeksiyonlar

Pneumocystis jirovecii pnömonisi (PCP): CD4+ <200/mm3 olduğunda en sık görülen AIDS tanımlayan enfeksiyondur
Kriptokokal menenjit: Yüksek mortaliteye sahip fungal enfeksiyon
Tüberküloz: HIV ile en sık birliktelik gösteren fırsatçı enfeksiyon, tüm CD4+ düzeylerinde görülebilir
CMV retiniti: İleri evre immünsüpresyonda görme kaybına yol açabilir
Serebral toksoplazmoz: Fokal nörolojik defisitlerle presente olan ensefalit

HIV İlişkili Maligniteler

Kaposi sarkomu: HHV-8 ilişkili vasküler tümör
Non-Hodgkin lenfoma: Sistemik ve primer SSS lenfoması
İnvaziv servikal kanser: HPV ile ilişkili
Anal kanser: ART döneminde insidansı artmaya devam etmektedir

Kronik Komplikasyonlar

Kardiyovasküler hastalıklar: Kronik inflamasyon ve bazı antiretrovirallerin metabolik etkileri
Osteoporoz: Tenofovir disoproksil fumarat kullanımı ve kronik inflamasyon ilişkili
Nörokognitif bozukluklar: HIV ilişkili nörokognitif bozukluk (HAND) spektrumu
Kronik böbrek hastalığı: HIV nefropatisi ve ilaç nefrotoksisitesi

HIV/AIDS'ten Korunma

HIV'den korunma stratejileri biyomedikal, davranışsal ve yapısal müdahaleleri kapsamaktadır.

Biyomedikal Korunma

Preekspozisyon profilaksi (PrEP): Risk altındaki HIV negatif bireylere günlük veya olaya dayalı antiviral kullanımı
Postekspozisyon profilaksi (PEP): Riskli maruziyet sonrası 72 saat içinde 28 günlük ART uygulaması
Kondom kullanımı: Doğru ve sürekli kondom kullanımı bulaşma riskini %90'ın üzerinde azaltır
Sünnet: Erkek sünneti heteroseksüel bulaşma riskini yaklaşık %60 azaltır
Anne-bebek bulaşmasının önlenmesi: Gebelikte ART, sezaryen ve emzirme yönetimi

Davranışsal Korunma

Düzenli HIV testi: Risk gruplarında yılda en az bir kez, yüksek riskli bireylerde 3-6 ayda bir test önerilir
Partner bilgilendirmesi: HIV pozitif bireylerin cinsel partnerlerini bilgilendirmesi
Zarar azaltma: İğne ve enjektör değişim programları, opioid yerine koyma tedavisi

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda gecikmeksizin bir enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurulması önerilir:

Riskli cinsel temas sonrası: Korunmasız ilişki veya kondom yırtılması durumunda 72 saat içinde PEP değerlendirmesi
İğne batması veya kan maruziyeti: Mesleki veya mesleki olmayan perkutan maruziyet sonrası acil değerlendirme
Akut retroviral sendrom semptomları: Riskli temastan 2-4 hafta sonra ateş, döküntü, lenfadenopati ve farenjit birlikteliği
Açıklanamayan lenfadenopati: Birden fazla bölgede, bir aydan uzun süren lenf bezi büyümesi
Rekürren enfeksiyonlar: Sık tekrarlayan herpes, zona, oral kandidiyaz gibi enfeksiyonlar
Açıklanamayan kilo kaybı: İstem dışı, progresif kilo kaybı
Kronik ateş ve gece terlemeleri: Nedeni belirsiz, uzun süreli sistemik semptomlar
Gebelik planı: HIV pozitif bireylerde gebelik öncesi danışmanlık ve tedavi optimizasyonu

HIV/AIDS, antiretroviral tedavilerdeki çığır açan gelişmeler sayesinde kronik, yönetilebilir bir hastalığa dönüşmüştür. Erken tanı ve zamanında tedavi başlangıcı ile HIV pozitif bireyler normal yaşam süresine yakın bir yaşam beklentisine sahip olabilmektedir. Bununla birlikte, küresel düzeyde hâlâ milyonlarca kişi HIV statüsünden habersiz yaşamakta ve tedaviye erişim eşitsizlikleri devam etmektedir. Preekspozisyon profilaksi, düzenli test ve etkin tedavi stratejilerinin yaygınlaştırılması, UNAIDS'in 2030 hedeflerine ulaşmada belirleyici rol oynayacaktır. Risk faktörlerinin farkında olmak, düzenli tarama yaptırmak ve erken müdahale hem bireysel hem de toplumsal düzeyde hayat kurtarıcı öneme sahiptir.

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, bu alandaki en güncel tanı ve tedavi yöntemlerini uygulayarak hastalarımıza kapsamlı sağlık hizmeti sunmaktadır. Detaylı bilgi ve randevu için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

HIV/AIDS ve Önemli Bilgiler