Hemoglobin, alyuvarların içinde bulunan ve kana kırmızı rengini veren oksijen taşıyıcı proteindir. Tam kan sayımı (hemogram) içinde yer alan hemoglobin ölçümü, kansızlığın fark edilmesinde başvurulan temel göstergelerden biridir. Düşük bir sonuç demir, B12 ya da folat eksikliğinden kan kaybına ve kalıtsal hemoglobin hastalıklarına kadar geniş bir yelpazeye işaret edebilir. Yüksek bir sonuç ise sıvı kaybı, sigara, yüksek rakım ya da kemik iliğiyle ilgili bazı durumlarla ilişkili olabilir. Bu sayfada testin neyi ölçtüğü, sonucun nasıl okunduğu ve hangi durumlarda hangi bölümle görüşüldüğü sade bir dille anlatılıyor.
Hemoglobin (HGB) Nedir ve Vücutta Hangi Görevi Üstlenir?
Hemoglobin, alyuvarların (eritrosit) içini dolduran ve oksijen taşımaktan sorumlu olan bir proteindir. Yapısında demir içeren hem grubu ile globin adı verilen protein zincirleri bulunur. Kan akciğerlerden geçerken hem grubundaki demir oksijeni bağlar ve alyuvarlar bu oksijeni vücudun tüm dokularına taşır. Dokulara ulaşan hemoglobin oksijeni bırakır ve hücrelerde oluşan karbondioksitin bir kısmını yüklenerek akciğerlere geri getirir. Kanın kırmızı rengi de oksijen bağlamış hemoglobinden kaynaklanır. Hemoglobin yapımı için kemik iliğinin sağlıklı çalışması, yeterli demir, B12 ve folat bulunması ve böbreklerden salgılanan eritropoietin hormonunun uyarısı gerekir. Bu zincirin herhangi bir halkasında sorun oluştuğunda hemoglobin düzeyi değişebilir. Bu nedenle hemoglobin ölçümü, kanın oksijen taşıma kapasitesi hakkında bilgi veren temel bir gösterge olarak kabul edilir.
Hemoglobin Testi Hangi Durumlarda İstenir?
Hemoglobin testi çoğunlukla tam kan sayımının (hemogram) bir parçası olarak istenir ve tek başına istenmesi daha seyrektir. Uzun süren halsizlik, çabuk yorulma, ciltte ve göz kapağı içinde solukluk gibi yakınmalar testin istenmesinde sık rastlanan nedenlerdir. Merdiven çıkarken ya da hafif eforla ortaya çıkan nefes darlığı, çarpıntı ve baş dönmesi de kansızlık açısından değerlendirmeyi gerektirebilir. Yoğun adet kanaması, dışkıda kan ya da siyah renkli dışkı gibi kanama bulguları varlığında hemoglobin düzeyine bakılır. Kronik böbrek hastalığı, iltihaplı bağırsak hastalıkları, romatizmal hastalıklar ve kanser gibi uzun süreli durumların takibinde de test düzenli aralıklarla tekrarlanır. Gebelik takibi, ameliyat öncesi değerlendirme ve rutin sağlık kontrolleri testin sıkça yer aldığı diğer durumlardır. Ciltte kızarıklık, baş ağrısı ya da görme bulanıklığı gibi yakınmalarla hemoglobinin yüksek olabileceği düşünüldüğünde de test istenir. Daha önce kansızlık saptanmış kişilerde ise gidişatı izlemek için ölçüm belirli aralıklarla yinelenir.
Hemoglobin Nasıl Ölçülür, Test Öncesi Hazırlık Gerekir mi?
Hemoglobin ölçümü için genellikle koldaki bir damardan az miktarda kan alınır ve örnek pıhtılaşmayı önleyen maddeli bir tüpe konur. Örnek, tam kan sayımı yapan otomatik cihazlarda incelenir ve hemoglobin düzeyi alyuvar sayısı, hematokrit ve diğer parametrelerle birlikte raporlanır. Bazı durumlarda parmak ucundan alınan bir damla kanla çalışan taşınabilir cihazlar kullanılır ve bu yöntem özellikle kan bağışı öncesi taramada tercih edilir. Acil servis ve yoğun bakımda atardamardan alınan örnekle çalışan kan gazı cihazları da hemoglobin değeri verebilir. Farklı yöntemlerle elde edilen sonuçlar arasında küçük farklılıklar görülebileceğinden takipte mümkün olduğunca aynı yöntemin kullanılması karşılaştırmayı kolaylaştırır. Hemoglobin testi için aç kalmak ya da özel bir diyet uygulamak gerekmez. Yine de ağır egzersiz sonrası ya da belirgin sıvı kaybı yaşanan bir dönemde alınan örnek sonucu etkileyebileceğinden bu durumların test sırasında belirtilmesi yararlıdır. Kan alma işlemi kısa sürer ve çoğu kişide yalnızca girişim yerinde hafif bir sızı ya da morarma olur.
Hemoglobin Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Hemoglobin sonucu, laboratuvar raporunda yer alan referans aralığıyla karşılaştırılarak yorumlanır. Bu aralık yaşa, cinsiyete, gebeliğe ve kişinin yaşadığı yerin rakımına göre değişir. Laboratuvarlar da kullandıkları cihaz ve yönteme göre kendi aralıklarını belirler. Bu nedenle bir sonucu başka bir laboratuvarın ya da internette görülen genel bir aralığın üzerinden değerlendirmek yanıltıcı olabilir. Referans aralığının biraz dışında kalan bir değer her zaman hastalık anlamına gelmez ve kişinin önceki sonuçlarıyla birlikte ele alınır. Hemoglobin tek başına kansızlığın varlığını gösterir ama nedenini açıklamaz. Nedenin anlaşılması için alyuvar indeksleri, retikülosit sayısı, demir parametreleri, B12 ve folat düzeyleri gibi tamamlayıcı testlere ihtiyaç duyulabilir. Yakınmalar, muayene bulguları, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar da yorumun ayrılmaz parçasıdır. Sonucun ne kadar hızlı değiştiği de önemlidir ve yavaş gelişen bir düşüklük ile kısa sürede ortaya çıkan bir düşüş farklı durumlara işaret edebilir.
Hemoglobin Düşüklüğü (Anemi) Ne Anlama Gelir?
Hemoglobinin yaşa ve cinsiyete göre beklenen aralığın altında ölçülmesi anemi (kansızlık) olarak adlandırılır. Kansızlık başlı başına bir hastalık değil, altta yatan bir sorunun kandaki yansımasıdır. Hemoglobin düştüğünde dokulara taşınan oksijen miktarı azalır ve vücut bu açığı kapatmak için kalbi daha hızlı çalıştırmak gibi uyum mekanizmalarını devreye sokar. Hafif düşüklükler çoğu zaman belirti vermez ve rutin bir kan sayımında tesadüfen fark edilir. Düşüklük derinleştikçe ya da hızla geliştikçe yakınmalar belirginleşir. Yavaş gelişen kansızlıkta vücut uyum sağlamaya zaman bulduğundan kişi oldukça düşük değerlere rağmen görece iyi hissedebilir. Kısa sürede ortaya çıkan kan kaybında ise daha hafif bir düşüş bile belirgin yakınmalara yol açabilir. Kansızlığın tipini belirlemede alyuvarların büyüklüğüne göre küçük hücreli, normal hücreli ve büyük hücreli olarak yapılan sınıflama yol gösterir.
Hemoglobin Düşüklüğüne Yol Açan Durumlar Nelerdir?
Hemoglobin düşüklüğüne yol açan nedenler genel olarak alyuvar yapımının azalması, kan kaybı ve alyuvarların erken yıkımı başlıkları altında toplanır. Yapım azalmasında sık rastlanan neden demir eksikliğidir ve B12 ile folat eksikliği de alyuvarların olgunlaşmasını bozarak kansızlığa yol açar. Kronik böbrek hastalığında eritropoietin hormonu yeterince üretilmediği için kemik iliği yeterli uyarı alamaz. Kemik iliğini etkileyen hastalıklar, uzun süreli iltihaplı hastalıklar, kanserler ve tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi) da yapımı azaltabilir. Kan kaybı tarafında yoğun adet kanamaları, ülser ya da bağırsak kaynaklı sindirim sistemi kanamaları, ameliyatlar ve travmalar öne çıkar. Alyuvarların erken parçalandığı hemolitik kansızlıklarda G6PD eksikliği gibi enzim sorunları ya da bağışıklık sisteminin kendi alyuvarlarına saldırdığı otoimmün süreçler rol oynayabilir. Talasemi ve orak hücre hastalığı gibi kalıtsal hemoglobin hastalıkları ise hemoglobinin yapısını ya da üretim miktarını etkiler. Gebelikte kan sıvısının (plazma) alyuvarlardan daha fazla artması, hemoglobin değerinin sulanma nedeniyle düşük ölçülmesine yol açabilir. Birden fazla nedenin aynı kişide bir arada bulunabileceği de değerlendirmede göz önünde tutulur.
Hemoglobin Düşüklüğünde Hangi Belirtiler Görülür?
Hemoglobin düşüklüğünde görülen belirtiler, dokulara yeterli oksijen ulaşmamasından ve vücudun bu duruma verdiği yanıttan kaynaklanır. Sık rastlanan yakınmalar yorgunluk, halsizlik, çabuk yorulma ve güçsüzlük hissidir. Ciltte, dudaklarda, göz kapağının iç yüzünde ve tırnak yataklarında solukluk dikkat çekebilir. Eforla artan nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi ve baş ağrısı da kansızlıkta görülen yakınmalar arasındadır. Bazı kişilerde el ve ayaklarda soğukluk, saç dökülmesi ve tırnaklarda kırılma ortaya çıkar. Demir eksikliğine bağlı kansızlıkta bacakları kıpırdatma isteğiyle giden huzursuz bacak yakınması ya da buz, toprak gibi besin olmayan maddeleri yeme isteği görülebilir. Çocuklarda kansızlık dikkat süresinde kısalma, öğrenmede güçlük ve büyümede yavaşlama ile kendini gösterebilir. İleri yaştaki kişilerde ve kalp hastalığı olanlarda kansızlık göğüs ağrısı ya da mevcut kalp yakınmalarında artış şeklinde belirti verebilir. Belirtilerin şiddeti her zaman hemoglobin düzeyiyle orantılı değildir ve kansızlığın gelişme hızına göre değişir.
Hemoglobin Yüksekliği Ne Anlama Gelir ve Hangi Durumlarda Görülür?
Hemoglobinin beklenen aralığın üzerinde ölçülmesi, kanda alyuvar kütlesinin arttığını ya da kan sıvısının azaldığını düşündürür. Kusma, ishal, yetersiz sıvı alımı ya da aşırı terleme ile oluşan sıvı kaybında alyuvar miktarı değişmeden kan koyulaştığı için hemoglobin göreceli olarak yüksek çıkar. Sigara dumanındaki karbonmonoksit oksijen taşınmasını azalttığından vücut daha fazla alyuvar üreterek yanıt verebilir. Yüksek rakımda yaşayanlarda havadaki oksijenin azlığı da benzer bir uyum yanıtına yol açar. Kronik akciğer hastalıkları, uyku apnesi ve kanın yeterince oksijenlenmediği doğumsal kalp hastalıkları da kemik iliğini daha fazla alyuvar üretmeye yönlendirebilir. Kemik iliğinin kontrolsüz biçimde fazla alyuvar ürettiği polisitemi vera, yüksekliğe yol açan kan hastalıklarından biridir. Böbrek ya da karaciğer kaynaklı bazı tümörlerin eritropoietin üretmesi ve erkeklik hormonu içeren ürünlerin kullanımı da hemoglobini yükseltebilir. Nedenin ayırt edilmesinde sıvı durumu, kandaki oksijen düzeyi, eritropoietin ölçümü ve gerektiğinde genetik testler birlikte değerlendirilir.
Hemoglobin ile Hematokrit ve Eritrosit Sayısı Birlikte Nasıl Yorumlanır?
Hemoglobin, hematokrit ve alyuvar sayısı tam kan sayımında yan yana raporlanan ve birbirini tamamlayan üç ölçümdür. Hematokrit kanın toplam hacmi içinde alyuvarların kapladığı oranı gösterirken alyuvar sayısı kandaki hücre miktarını yansıtır. Bu üç değer çoğu durumda aynı yönde değişir ve kansızlıkta birlikte düşer, sıvı kaybı ya da alyuvar artışında birlikte yükselir. Değerlerin birbirinden ayrıştığı durumlar ise önemli ipuçları taşır. Alyuvar sayısı normal ya da yüksek olduğu hâlde hemoglobinin düşük ölçülmesi, hücrelerin küçük ve hemoglobin içeriğinin az olduğunu düşündürür. Bu tablo talasemi taşıyıcılığı ve demir eksikliği gibi küçük hücreli durumlarda görülebilir. Bu ayrımı yapmak için MCV gibi alyuvar büyüklüğünü ve hemoglobin içeriğini gösteren indeksler ile RDW gibi hücre boyutu çeşitliliğini gösteren değerler birlikte incelenir. Hematokrit ve alyuvar indekslerinin ayrıntıları kendi sayfalarında ele alınır ve burada önemli olan, hemoglobinin bu ölçümlerden bağımsız yorumlanmamasıdır.
Hemoglobin Elektroforezi Nedir, Standart Hemoglobin Ölçümünden Nasıl Ayrılır?
Standart hemoglobin ölçümü, kandaki toplam hemoglobin miktarını gösterir ve hemoglobinin hangi türlerden oluştuğu hakkında bilgi vermez. Hemoglobin elektroforezi ise kandaki farklı hemoglobin türlerini birbirinden ayırarak her birinin oranını belirleyen ayrı bir testtir. Sağlıklı bir yetişkinde hemoglobinin büyük kısmı erişkin tipte bulunur ve daha az miktarda başka türler de yer alır. Talasemi taşıyıcılığı, orak hücre hastalığı ve diğer yapısal hemoglobin bozukluklarında bu türlerin oranları değişir ya da anormal bir hemoglobin türü ortaya çıkar. Toplam hemoglobin düzeyi normal olan bir kişide bile elektroforezde taşıyıcılık saptanabilir. Elektroforez genellikle küçük hücreli bir kansızlık demir eksikliğiyle açıklanamadığında, ailede kalıtsal kan hastalığı öyküsü bulunduğunda ya da evlilik öncesi taramada gündeme gelir. Testin nasıl yapıldığı ve sonuçlarının nasıl yorumlandığı, Hemoglobin Elektroforezi (Talasemi Taraması) sayfasında ayrıntılı olarak anlatılır.
Gebelikte Hemoglobin Neden Yakından Takip Edilir?
Gebelikte annenin kan hacmi belirgin biçimde artar ve bu artışta kan sıvısı alyuvarlardan daha hızlı çoğaldığı için hemoglobin değeri doğal olarak bir miktar düşer. Bu fizyolojik sulanma nedeniyle gebelikte hemoglobin, gebe olmayan kadınlardan farklı referans aralıklarıyla değerlendirilir. Öte yandan gelişen bebek, plasenta ve artan kan hacmi nedeniyle hem annenin hem de bebeğin oksijen ve demir ihtiyacı artar. Bu ihtiyaç karşılanamadığında gerçek bir demir eksikliği kansızlığı gelişebilir. Gebelikte kansızlık annede yorgunluk ve nefes darlığıyla birlikte doğum sırasındaki kan kaybına karşı daha düşük bir dayanıklılıkla ilişkilendirilir. Belirgin kansızlığın erken doğum ve düşük doğum ağırlığı riskinde artışla ilişkili olduğu bildirilmiştir. Bu nedenle hemoglobin gebeliğin başlangıcında ve ilerleyen dönemlerinde düzenli aralıklarla kontrol edilir. Sonuca göre demir parametreleri, B12 ve folat düzeyleri gibi ek testler planlanabilir ve kalıtsal hemoglobin hastalıkları açısından tarama da gündeme gelebilir.
Hemoglobin Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
Hemoglobin sonucu genellikle testi isteyen hekim tarafından değerlendirilir ve ilk başvuru çoğu zaman iç hastalıkları (dahiliye) bölümüne yapılır. Hafif bir düşüklük ve belirgin bir neden bulunduğunda süreç çoğunlukla bu aşamada yürütülür. Kansızlığın nedeni açıklanamadığında, kemik iliği hastalığı ya da kalıtsal hemoglobin hastalığı düşünüldüğünde ve hemoglobin yüksekliği polisitemi açısından araştırılacağında hematoloji bölümü devreye girer. Yoğun adet kanaması ya da gebelikteki kansızlık için kadın hastalıkları ve doğum bölümü, çocuklarda ise çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümü takibi üstlenir. Sindirim sistemi kanaması ya da açıklanamayan demir eksikliği varlığında gastroenteroloji bölümünde endoskopik incelemeler planlanabilir. Kronik böbrek hastalığına bağlı kansızlık nefroloji bölümünde izlenir. Süreç genellikle ayrıntılı öykü ve muayene ile başlar, ardından nedeni aydınlatacak tamamlayıcı testlerle devam eder. Sonrasında düzenli kan sayımlarıyla hemoglobinin gidişatı izlenir ve takip sıklığı altta yatan nedene göre belirlenir.