Hemoglobin, alyuvarların içinde oksijeni taşıyan proteindir ve farklı globin zincirlerinin birleşmesiyle oluşan birkaç türü vardır. Hemoglobin elektroforezi, kandaki bu türleri birbirinden ayırarak her birinin payını ölçen bir laboratuvar incelemesidir. Test, özellikle talasemi (Akdeniz anemisi) taşıyıcılığının ve orak hücre gibi anormal hemoglobin türlerinin araştırılmasında kullanılır. Türkiye'de talasemi taşıyıcılığı sık görüldüğü için evlilik öncesi ve gebelik döneminde yapılan taramalarda önemli bir yere sahiptir. Sonuç tek başına değil, tam kan sayımı, demir testleri ve aile öyküsüyle birlikte anlam kazanır.
Hemoglobin Elektroforezi Nedir ve Hemoglobin Tipleri Nasıl Ayrıştırılır?
Hemoglobin elektroforezi, alyuvarlardaki hemoglobinin hangi türlerden oluştuğunu ve bu türlerin birbirine göre payını gösteren bir incelemedir. Yetişkin bir kişide hemoglobinin büyük kısmını HbA oluşturur, daha küçük bölümlerini ise HbA2 ve HbF paylaşır. Bu türlerin her biri farklı globin zincirlerinin bir araya gelmesiyle oluşur ve bu yapısal farklılık onları laboratuvarda ayırt etmeyi mümkün kılar. Hemoglobin türleri elektrik yükü bakımından birbirinden ayrıldığı için bir elektrik alanında farklı hızlarda ilerler ya da kromatografi (bir ayırma yöntemi) sırasında farklı zamanlarda ayrışır. Günümüzde laboratuvarların çoğunda HPLC (yüksek basınçlı sıvı kromatografisi) ya da kapiller elektroforez yöntemi kullanılmaktadır. Klasik jel elektroforezi ise bazı merkezlerde sonucun doğrulanması amacıyla hâlâ tercih edilir. Bu yöntemler birbirinin yerini tutmaktan çok birbirini tamamlar ve şüpheli bir bulguda farklı bir yöntemle yeniden bakmak tabloyu netleştirebilir. İnceleme yalnızca olağan türleri değil, HbS, HbC, HbD ve HbE gibi anormal hemoglobin türlerini de görünür hâle getirir.
Hemoglobin Elektroforezi Hangi Durumlarda İstenir?
Bu test çoğunlukla tam kan sayımında küçük hücreli kansızlık saptandığında ve bu tablo demir eksikliğiyle açıklanamadığında gündeme gelir. Alyuvar sayısının yüksek olmasına karşın hücrelerin küçük kaldığı bir kan sayımı da talasemi taşıyıcılığını düşündüren ipuçları arasında yer alır. Ailede talasemi, orak hücre hastalığı ya da başka bir hemoglobin bozukluğu bulunan kişilerde taşıyıcılığın araştırılması için istenebilir. Evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar, testin en sık kullanıldığı alanlardan biridir. Gebelik sırasında annenin taşıyıcılık durumunu öğrenmek amacıyla da test yapılabilir. Orak hücre hastalığından şüphelenilen durumlarda ve nedeni anlaşılamayan hemolitik kansızlıkta (alyuvarların erken yıkımına bağlı kansızlık) inceleme kapsamına alınır. Yenidoğan taramasında anormal bir hemoglobin türü saptandığında bu bulgunun doğrulanması için de hemoglobin elektroforezinden yararlanılır.
Hemoglobin Elektroforezi Testi Nasıl Yapılır, Hazırlık Gerekir mi?
Hemoglobin elektroforezi, koldaki bir damardan alınan kan örneğiyle yapılır. Örnek, pıhtılaşmayı önleyen bir madde içeren tüpe alınır ve laboratuvara gönderilir. Test için aç kalmak ya da özel bir hazırlık yapmak genellikle gerekmez. Laboratuvarda alyuvarlar parçalanarak içlerindeki hemoglobin serbest bırakılır ve seçilen yönteme göre türlerine ayrılır. HPLC ve kapiller elektroforez cihazları bu ayrışmayı otomatik olarak izler ve sonucu bir grafik ile oranlar hâlinde sunar. Kısa süre önce kan nakli yapılmışsa ya da demir destek ürünleri kullanılıyorsa bu bilginin örnek alınırken bildirilmesi yorumu kolaylaştırır. Bebeklerde de aynı ilkeyle, yaşa uygun bir kan alma yöntemiyle örnek alınabilir.
Hemoglobin Elektroforezi Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Sonuç, her bir hemoglobin türünün toplam hemoglobin içindeki payı olarak raporlanır. Raporda HbA, HbA2 ve HbF değerleri ile varsa anormal bir türün adı ya da tanımlanamayan bir tepenin bulunduğu belirtilir. Değerler, testi yapan laboratuvarın kullandığı yönteme göre belirlenmiş referans aralıklarıyla karşılaştırılarak yorumlanır. Farklı yöntemler arasında küçük farklılıklar olabildiği için sonuçları başka bir laboratuvarın aralığıyla kıyaslamak yanıltıcı olabilir. Yorumda yalnızca oranlara değil, sonuç grafiğindeki tepelerin konumuna ve biçimine de bakılır. Tam kan sayımı, demir durumu, yaş, kan nakli öyküsü ve aile bilgisi değerlendirmeye eklendiğinde sonuç daha anlamlı hâle gelir. Normal bir sonuç çoğu taşıyıcılığı büyük ölçüde dışarıda bıraksa da her türlü taşıyıcılığı ortadan kaldırmaz.
HbA, HbA2 ve HbF Fraksiyonları Neyi İfade Eder?
HbA, yetişkin hemoglobininin temel türüdür ve alfa ile beta globin zincirlerinden oluşur. HbA2, alfa ve delta zincirlerinden yapılan, yetişkinde küçük bir paya sahip olan türdür. HbF ise fetal hemoglobin olarak bilinir ve alfa ile gama zincirlerinden oluşur. Anne karnında ve doğumda baskın olan HbF, bebeklik döneminde zamanla yerini yetişkin tipine bırakır. Beta zinciri yapımında bir aksaklık olduğunda vücut bunu kısmen dengelemeye çalışır ve HbA2 ile HbF'nin payında değişiklik görülebilir. Bu nedenle bu üç türün birbirine göre dağılımı, globin zinciri yapımındaki dengesizlikler hakkında önemli ipuçları taşır. Tek bir türün değeri yerine üçünün birlikte okunması, yorumun sağlıklı yapılmasını sağlar.
Hemoglobin Elektroforezi Talasemi (Akdeniz Anemisi) Taşıyıcılığını Nasıl Gösterir?
Talasemi, globin zincirlerinden birinin yeterince üretilememesiyle ortaya çıkan kalıtsal bir hemoglobin bozukluğudur. Beta talasemi taşıyıcılığında en belirgin bulgu, HbA2 payının laboratuvar referansının üzerine çıkmasıdır. HbF artışı ise bazı talasemi tiplerinde ve kalıtsal fetal hemoglobin devamlılığı olarak adlandırılan durumda görülebilir. Alfa talasemi taşıyıcılığı ise elektroforezde çoğu zaman belirgin bir iz bırakmaz. Bu nedenle küçük hücreli kan tablosu sürdüğü hâlde elektroforez normal çıkan kişilerde alfa talasemi akla gelebilir ve genetik analiz gerekebilir. Genetik incelemenin ayrıntıları ayrı bir test konusudur ve Talasemi Mutasyon Analizi sayfasında ele alınır. Elektroforez bulgusu, kan sayımındaki alyuvar indeksleri ve demir durumuyla birlikte değerlendirildiğinde taşıyıcılık olasılığı daha güvenilir biçimde ortaya konur.
Orak Hücreli Anemi Şüphesinde Hemoglobin Elektroforezi Ne Söyler?
Orak hücreli anemi, beta zincirindeki bir değişiklik sonucunda HbS adı verilen anormal hemoglobinin oluşmasıyla gelişen kalıtsal bir hastalıktır. HbS, oksijen düzeyi düştüğünde alyuvarların orak biçimini almasına yol açabilir. Orak hücre taşıyıcılığında sonuçta HbS, olağan HbA ile birlikte görülür ve kişi çoğunlukla belirti göstermez. Hastalıkta ise HbS baskın tür olarak öne çıkar ve HbA ya çok azdır ya da hiç görülmez. Hastalık durumunda orak biçimli hücreler küçük damarları tıkayabilir, bu da ağrı krizlerine ve organlarda dolaşım bozukluğu riskine neden olabilir. HbS'nin başka bir anormal türle ya da beta talasemi ile birlikte bulunduğu karma durumlar da elektroforezde ayırt edilebilir. Sonucun kan sayımı ve aile taramasıyla birlikte yorumlanması, taşıyıcılık ile hastalık arasındaki ayrımı netleştirir.
Anormal Hemoglobin Varyantları Sonuçta Nasıl Görünür?
Anormal hemoglobin varyantları, globin zincirlerindeki yapısal değişiklikler nedeniyle olağan türlerden farklı davranan hemoglobinlerdir. Sonuç grafiğinde bu varyantlar, olağan tepelerden farklı bir konumda beliren ek bir tepe olarak görünür. HbS, HbC, HbD ve HbE bu varyantların en sık karşılaşılanları arasında yer alır. Bazı varyantlar grafikte aynı ya da birbirine çok yakın konumda yer alabildiği için tek bir yöntemle ayırt edilemeyebilir. Bu durumda farklı bir elektroforez yöntemi, ek laboratuvar testleri ya da DNA analizi ile varyantın kimliği araştırılır. Bazı varyantlar sağlık açısından belirgin bir sorun oluşturmazken bazıları talasemi ile birleştiğinde klinik tabloyu değiştirebilir. Tanımlanamayan bir tepe raporda ayrıca belirtilir ve aile bireylerinin de incelenmesi varyantın anlamını ortaya koymaya yardımcı olur.
Hemoglobin Elektroforezi ile Tam Kan Sayımı ve Demir Testleri Neden Birlikte Değerlendirilir?
Talasemi taşıyıcılığı ile demir eksikliği anemisi, kan sayımında birbirine benzeyen küçük hücreli bir tablo oluşturabilir. MCV (ortalama alyuvar hacmi), MCH (alyuvar başına düşen ortalama hemoglobin), alyuvar sayısı ve RDW (alyuvar büyüklük dağılımı) bu iki durumu ayırmada ipucu verebilir. Ancak bu indeksler tek başına ayrım için yeterli değildir ve asıl ayrım elektroforez ile demir testlerinin birlikte okunmasıyla yapılır. Demir eksikliği HbA2 düzeyini düşürebildiği için beta talasemi taşıyıcılığını gizleyebilir. Bu nedenle sonuç, ferritin başta olmak üzere demir depolarını gösteren testlerle birlikte yorumlanır. Demir eksikliği saptanan bir kişide hekimin önerisiyle eksiklik giderildikten sonra elektroforezin yeniden değerlendirilmesi gündeme gelebilir. Aynı kişide hem taşıyıcılık hem demir eksikliği bulunabileceği için iki olasılığın birlikte göz önünde tutulması önemlidir.
Evlilik Öncesi Taramada Hemoglobin Elektroforezi Neden İstenir?
Talasemi taşıyıcılığı Türkiye'de ve Akdeniz havzasında sık görülen kalıtsal bir özelliktir. Taşıyıcı kişiler genellikle sağlıklıdır ve çoğu zaman taşıyıcı olduklarını bilmezler. Eşlerden yalnızca birinin taşıyıcı olması durumunda çocukta ağır talasemi gelişmesi beklenmez. Eşlerin ikisi de taşıyıcıysa her gebelikte çocuğun ağır talasemi ile doğma olasılığı ortaya çıkar. Evlilik öncesi taramanın amacı bu riski önceden fark etmek ve çiftin bilgilendirilmiş karar verebilmesini sağlamaktır. Tarama sonucunda her iki eşte de taşıyıcılık saptanırsa genetik danışmanlık, eşlerin genetik incelemesi ve gebelikte doğum öncesi tanı seçenekleri bir danışmanlık görüşmesinde ele alınır. Tarama, aynı zamanda orak hücre gibi diğer hemoglobin bozukluklarının taşıyıcılığını da ortaya çıkarabilir.
Hemoglobin Elektroforezi Sonucunu Etkileyen Faktörler Nelerdir?
Yakın zamanda yapılan kan nakli, kişinin kendi hemoglobinine bağışçının hemoglobinini karıştırdığı için sonucu değiştirebilir. Bu nedenle kan nakli almış kişilerde testin zamanlaması hekimle birlikte planlanır. Demir eksikliği HbA2 payını düşürerek beta talasemi taşıyıcılığını gözden kaçırabilir. Demir destek ürünlerinin kullanımı da demir durumunu değiştirdiği için HbA2 oranının yorumunu etkileyebilir. Yenidoğan ve küçük bebeklerde HbF baskın olduğundan yetişkin tipine geçiş tamamlanana kadar değerlendirme farklı yapılır. Gebelik, bazı kan hastalıkları ve HbF'yi artırabilen durumlar da oranları etkileyebilir. Kullanılan yöntem ve laboratuvarın referans aralığı arasındaki farklılıklar da yorumda göz önünde tutulan etkenlerdendir.
Hemoglobin Elektroforezi Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
Hemoglobin elektroforezi sonucu çoğunlukla hematoloji bölümünde değerlendirilir. Çocuklarda ve bebeklerde saptanan bulgular için çocuk hematolojisi başvurulan temel alandır. Taşıyıcılık ya da anormal bir varyant saptandığında aile planlaması ve genetik danışmanlık için tıbbi genetik bölümü sürece katılabilir. Gebelikte ya da gebelik öncesinde yapılan taramalarda kadın doğum bölümü, sonucu hematoloji ve tıbbi genetik ile birlikte ele alır. Talasemi merkezleri, taşıyıcı çiftlerin bilgilendirilmesinde ve hastalık tanısı alan kişilerin izleminde önemli rol üstlenir. Süreç genellikle hekimin kan sayımı, demir testleri ve aile öyküsünü birlikte incelemesiyle başlar. Şüpheli bir bulguda tekrar test, aile bireylerinin taranması ya da DNA analizi gibi adımlarla değerlendirme sürdürülür.