Anti-CCP, eklem zarında süregen iltihapla seyreden romatoid artritin değerlendirilmesinde kullanılan bir kan testidir. Test, bağışıklık sisteminin yapısı değişmiş bazı proteinlere karşı ürettiği antikorları saptar. Bu antikorun romatoid artrit dışındaki eklem hastalıklarında seyrek görülmesi, onu tanı sürecinde değerli bir destek bulgusu yapar. Bununla birlikte sonuç tek başına yorumlanmaz; yakınmalar, muayene bulguları, iltihap göstergeleri ve görüntüleme ile birlikte ele alınır. Bu sayfada testin neyi ölçtüğü, pozitif ve negatif sonucun ne anlama gelebileceği ve romatoid faktörden farkı sade bir dille anlatılmaktadır.
Anti-CCP (Anti-Siklik Sitrülinli Peptid) Antikoru Nedir?
Anti-CCP, anti-siklik sitrülinli peptid antikoru anlamına gelen bir kısaltmadır. Vücuttaki bazı proteinler, iltihap sırasında devreye giren enzimlerin etkisiyle yapısal bir değişime uğrar ve arginin adlı yapı taşı sitrüline dönüşür; bu olaya sitrülinlenme denir. Sitrülinlenme aslında vücudun olağan süreçlerinde de görülen bir değişimdir. Bazı kişilerde bağışıklık sistemi bu değişmiş proteinleri yabancı gibi algılar ve onlara karşı antikor üretir. Bu antikorların genel adı sitrülinli protein antikorlarıdır (ACPA) ve Anti-CCP testi bu antikor ailesinin laboratuvarda yaygın olarak ölçülen göstergesidir. Laboratuvarda doğal proteinler yerine halka biçiminde yapay olarak üretilmiş sitrülinli peptidler kullanılır; testin adındaki siklik sözcüğü bu halka yapıdan gelir. Bu antikorlar özellikle romatoid artritle ilişkilidir ve eklem zarındaki (sinovyum) iltihabın sürmesinde rol oynayabilecekleri düşünülmektedir. Test, otoimmün (bağışıklık sisteminin kendi dokularına yöneldiği) hastalıkları araştırmada kullanılan antikor testleri arasında yer alır.
Anti-CCP Testi Hangi Belirti ve Durumlarda İstenir?
Anti-CCP testi çoğunlukla eklem yakınmalarının nedeni araştırılırken istenir. El ve ayakların küçük eklemlerinde şişlik, hassasiyet ve ağrı bu yakınmaların başında gelir. Sabahları uzun süren eklem tutukluğu, yani eklemlerin açılmasının zaman alması, testin istenmesine yol açan önemli bir belirtidir. Vücudun sağ ve sol yanında benzer eklemlerin etkilenmesi de romatoid artriti akla getiren özelliklerdendir. Nedeni açıklanamayan yorgunluk, hafif ateş ve iştahsızlıkla birlikte seyreden eklem ağrılarında da test değerlendirmeye eklenebilir. Romatoid faktörü pozitif bulunan ancak tablonun netleştirilmesi gereken kişilerde Anti-CCP tamamlayıcı bilgi sağlar. Eklem iltihabının başlangıç döneminde olduğu ve belirtilerin henüz tam oturmadığı durumlarda da ayırıcı değerlendirmeye katkı verebilir. Akciğerde açıklanamayan iltihabi değişiklikler saptanan kişilerde romatizmal bir altyapıyı araştırmak için de istenebilir.
Anti-CCP Testi Nasıl Yapılır?
Anti-CCP testi koldaki bir toplardamardan alınan az miktarda kan örneğiyle yapılır. İşlem diğer rutin kan alma işlemlerinden farklı değildir ve kısa sürer. Örnek, pıhtılaşmanın ardından ayrılan serum kısmında çalışılır. Laboratuvarlarda çoğunlukla immünolojik yöntemler kullanılır; bu yöntemlerde örnekteki antikorlar yapay sitrülinli peptidlere bağlanır ve bu bağlanma ölçülebilir bir sinyale dönüştürülür. Test için genellikle özel bir aç kalma koşulu aranmaz, ancak aynı örnekle başka testler de çalışılacaksa onların hazırlık kuralları geçerli olabilir. Yüksek doz vitamin takviyesi kullanan kişilerin bunu kan alımı öncesinde belirtmesi, bazı ölçüm yöntemlerinde yanıltıcı sonuç riskini azaltır. Kan alınan bölgede hafif morarma ya da kısa süreli sızı görülebilir ve bu durum genellikle kendiliğinden geçer. Sonuç, laboratuvarın kendi yöntemine ve referans aralığına göre raporlanır.
Anti-CCP Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Anti-CCP sonucu raporda genellikle negatif, sınırda ya da pozitif biçiminde ve ölçülen düzeyle birlikte yer alır. Her laboratuvar kendi kullandığı yönteme göre bir referans aralığı belirler; bu nedenle sonuç, raporun yanında belirtilen aralığa göre okunur. Pozitif sonuç, romatoid artrit olasılığını artıran bir bulgu olarak ele alınır ancak tanının yerini tutmaz. Değerlendirmede eklem şişliğinin varlığı, tutulan eklemlerin yaygınlığı ve dağılımı, yakınmaların ne kadar süredir devam ettiği birlikte düşünülür. Sedimantasyon ve CRP gibi iltihap göstergeleri, romatoid faktör sonucu ve eklem görüntülemeleri tabloyu tamamlar. Düzeyin belirgin yüksek olması, düşük düzeydeki pozitifliğe göre romatoid artritle ilişkiyi daha güçlü destekler. Sınırda sonuçlarda testin bir süre sonra tekrarlanması ya da sonucun başka bulgularla desteklenip desteklenmediğine bakılması gerekebilir. Bu bütüncül yaklaşım, sınıflandırma ölçütlerinde laboratuvar bulgularının klinik bulgularla birlikte ele alınmasının da temelini oluşturur.
Anti-CCP Pozitifliği (Yüksekliği) Ne Anlama Gelir?
Anti-CCP pozitifliği, bağışıklık sisteminin sitrülinli proteinlere karşı antikor ürettiğini gösterir. Bu antikor romatoid artrit dışındaki eklem hastalıklarında seyrek görüldüğü için Anti-CCP özgüllüğü (hastalığı olmayan kişilerde yanlış pozitif vermeme gücü) yüksek bir testtir. Eklem yakınmaları olan bir kişide pozitif sonuç, romatoid artrit olasılığını belirgin biçimde güçlendirir. Romatoid artrit tanısı almış kişilerde pozitiflik, hastalığın seropozitif (kanda antikor bulunan) grupta yer aldığını gösterir. Belirgin eklem yakınması olmayan kişilerde ise pozitiflik, hastalığın ileride gelişebileceğine dair bir risk işaretidir ama bunun gerçekleşeceği anlamına gelmez. Pozitif sonuç, hastalığın o anki etkinliği ya da şiddeti hakkında doğrudan bilgi vermez. Bu nedenle pozitif bir sonuç, eklem muayenesi, iltihap göstergeleri ve gerektiğinde eklem ultrasonu gibi incelemelerle birlikte anlam kazanır. Pozitiflik saptandığında öncelikli amaç, eklem iltihabının erken döneminin gözden kaçmamasıdır.
Anti-CCP Belirtiler Başlamadan Yıllar Önce Neden Pozitifleşebilir?
Romatoid artritle ilgili araştırmalar, Anti-CCP antikorlarının pek çok kişide eklem şişliği başlamadan yıllar önce kanda saptanabildiğini göstermektedir. Bu durum, hastalığın eklemlerde belirti vermeden önce sessiz bir bağışıklık evresinden geçtiği düşüncesini destekler. Bu döneme klinik öncesi (preklinik) romatoid artrit adı verilir. Bağışıklık yanıtının eklemlerden önce akciğer ve diş eti gibi mukozal yüzeylerde başladığı düşünülmektedir. Sigara dumanı ya da süregen diş eti iltihabı bu yüzeylerde proteinlerin sitrülinlenmesini artırabilir ve genetik yatkınlığı olan kişilerde antikor oluşumunu tetikleyebilir. Zamanla antikor düzeylerinin yükselmesi ve antikorların tanıdığı sitrülinli protein çeşitliliğinin genişlemesi, belirtilerin başlangıcına yaklaşıldığına işaret edebilir. Ancak belirtisiz dönemde pozitiflik saptanan herkeste romatoid artrit gelişmez. Bu kişilerde genel yaklaşım, eklem yakınmalarının yakından izlenmesi ve yeni belirtilerin erken fark edilmesidir.
Anti-CCP Negatifliği Romatoid Artriti Dışlar mı?
Anti-CCP testinin negatif çıkması romatoid artriti dışlamaz. Romatoid artrit tanısı alan kişilerin bir bölümünde bu antikor hiçbir zaman saptanmaz. Kanda romatoid faktör ve Anti-CCP bulunmayan bu tabloya seronegatif romatoid artrit denir. Seronegatif hastalıkta değerlendirme, eklem tutulumunun özellikleri, yakınmaların süresi, iltihap göstergeleri ve görüntüleme bulguları üzerinden yürütülür. Hastalığın erken döneminde antikor henüz oluşmamış ya da ölçülebilir düzeye ulaşmamış olabilir. Bu nedenle eklem iltihabı bulguları süren ve önceki testi negatif çıkan kişilerde test, zaman içinde yeniden değerlendirilebilir. Negatif sonuç ayrıca sedef hastalığına bağlı eklem iltihabı, gut ya da viral enfeksiyon sonrası eklem iltihabı gibi diğer olasılıkların da göz önünde tutulmasını gerektirir. Seronegatif romatoid artritin seyri kişiden kişiye değişir ve izlem yaklaşımı seropozitif hastalıktakine benzer ilkelerle sürdürülür.
Anti-CCP ile Romatoid Faktör (RF) Arasındaki Fark Nedir?
Romatoid faktör (RF), vücudun kendi antikorlarının belirli bir bölümüne karşı gelişen bir otoantikordur; Anti-CCP ise sitrülinli proteinlere yöneliktir. Romatoid faktör romatoid artritte sık saptansa da ileri yaştaki kişilerde, süregen karaciğer hastalıklarında, bazı süregen enfeksiyonlarda ve diğer otoimmün hastalıklarda da pozitif çıkabilir. Anti-CCP ise bu durumlarda çok daha seyrek pozitifleşir; bu nedenle özgüllüğü romatoid faktöre göre daha yüksektir. Duyarlılık (hastalığı olan kişileri yakalama gücü) açısından ise bu testler birbirine yakın bir performans gösterir. Anti-CCP de romatoid faktör gibi belirtilerden önce kanda ortaya çıkabilir. Bu testler birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak biçimde birlikte istenir. Birlikte değerlendirildiklerinde romatoid artrit olasılığı, tek testle yapılan değerlendirmeye göre daha net ortaya konabilir. Güncel sınıflandırma ölçütlerinde de romatoid faktör ve Anti-CCP birlikte ele alınır ve yüksek düzeydeki pozitiflik daha fazla ağırlık taşır.
Anti-CCP Pozitifliği Hastalığın Seyri ve Eklem Hasarı Riski Hakkında Ne Söyler?
Anti-CCP pozitifliği, romatoid artritin seyrine ilişkin genel bir risk bilgisi de sunar. Araştırmalarda bu antikoru taşıyan kişilerde eklem kıkırdağında ve kemikte erozyon adı verilen hasarın gelişme olasılığının, negatif olanlara göre daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Düzeyin yüksek olması ve romatoid faktörle birlikte pozitiflik, bu riskin daha belirgin olabileceğine işaret edebilir. Seropozitif hastalıkta akciğer tutulumu ve romatoid nodüller (deri altındaki sert şişlikler) gibi eklem dışı bulguların da daha sık görülebildiği bildirilmektedir. Bununla birlikte bu bilgi grup düzeyinde bir eğilimdir ve tek bir kişinin hastalığının nasıl seyredeceğini öngörmez. Hastalığın gidişini belirlemede eklem muayenesi, hastalık etkinliği ölçümleri ve düzenli görüntülemeler daha belirleyicidir. Anti-CCP pozitifliği bu nedenle izlemin daha yakından planlanmasına katkı sağlayan bilgilerden biri olarak değerlendirilir. Negatif olan kişilerde de eklem hasarı gelişebileceği için izlemin önemi azalmaz.
Anti-CCP Romatoid Artrit Dışında Hangi Durumlarda Pozitif Olabilir?
Anti-CCP romatoid artrite oldukça özgü olsa da başka durumlarda da pozitif bulunabilir. Sedef hastalığına bağlı eklem iltihabında (psöriatik artrit) bazı kişilerde düşük düzeyde pozitiflik görülebilir. Sjögren sendromu ve sistemik lupus eritematozus gibi bağ dokusu hastalıklarında da özellikle eklem iltihabı eşlik ettiğinde antikor saptanabilir. Romatoid artritle diğer bağ dokusu hastalıklarının özelliklerini birlikte taşıyan örtüşme tablolarında pozitiflik dikkat çekicidir. Eklem belirtileri olmadan saptanan interstisyel akciğer hastalıklarında (akciğer dokusunun ara bölmelerini etkileyen hastalıklar) da Anti-CCP pozitifliğine rastlanabilir. Verem gibi bazı süregen enfeksiyonlarda ve süregen diş eti iltihabında da antikor saptandığı bildirilmiştir. Çocukluk çağı eklem iltihabının romatoid faktörü pozitif alt tipinde de Anti-CCP bulunabilir. Bu durumlarda sonuç, eşlik eden belirtiler ve diğer antikor testleriyle birlikte yorumlanır; ANA ve ENA paneli gibi testler bu ayrımda yol gösterici olabilir.
Anti-CCP Sonucunu Etkileyen Faktörler Nelerdir?
Anti-CCP sonucunu etkileyen başlıca etkenlerden biri kullanılan ölçüm yöntemidir. Laboratuvarlar farklı nesil test kitleri ve farklı referans aralıkları kullanabildiği için aynı örnek farklı düzeylerde raporlanabilir. Bu nedenle izlem gerektiğinde testin olanak varsa aynı laboratuvarda yapılması karşılaştırmayı kolaylaştırır. Yüksek doz vitamin takviyeleri, bazı ölçüm sistemlerinde kullanılan bağlanma tepkimesini bozarak yanıltıcı sonuca yol açabilir. Örnekte belirgin yağlanma, hemoliz (kırmızı kan hücrelerinin parçalanması) ya da uygun olmayan saklama koşulları da ölçümü etkileyebilir. Sınırda düzeylerde laboratuvarlar arasındaki küçük farklar, sonucun pozitif ya da negatif olarak sınıflanmasını değiştirebilir. Romatoid artritte kullanılan ilaçlar çoğu kişide Anti-CCP varlığını ortadan kaldırmaz; ancak bazı kişilerde düzeyde değişim görülebilir. Sigara kullanımı antikor oluşumuyla ilişkilendirilse de tek bir ölçümü anlık olarak değiştiren bir etken olarak görülmez.
Anti-CCP Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
Anti-CCP pozitif çıkan ya da eklem yakınmaları nedeniyle bu testi yaptıran kişiler için başvurulacak bölüm romatolojidir. Romatoloji, iç hastalıkları ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon bilim dallarının yan dalı olarak eklem iltihaplarını ve otoimmün hastalıkları değerlendirir. Romatoloji bölümünün bulunmadığı merkezlerde ilk değerlendirme iç hastalıkları ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon bölümünde yapılabilir. Değerlendirmede önce yakınmaların öyküsü alınır ve eklemler tek tek muayene edilir. Gerekli görülürse romatoid faktör, sedimantasyon, CRP ve tam kan sayımı gibi tetkikler ile el ve ayak grafileri ya da eklem ultrasonu istenebilir. Bulgular romatoid artriti destekliyorsa tedavi planı kişiye özel olarak hekim tarafından oluşturulur; bu planda romatizmal hastalıklarda kullanılan hastalığı değiştirici ilaçlar ve biyolojik ilaçlar gibi ilaç grupları yer alabilir. Belirtisiz pozitiflik saptanan kişilerde ise yeni eklem yakınmalarının gözlenmesine dayanan bir izlem planı yapılır. Süreç boyunca eklem şişliği, sabah tutukluğu ya da işlev kaybındaki değişikliklerin not edilmesi değerlendirmeyi kolaylaştırır.