ANA (antinükleer antikor), bağışıklık sisteminin vücudun kendi hücrelerinin çekirdeğindeki yapılara karşı ürettiği antikorların genel adıdır. Bu antikorların kanda saptanması, lupus başta olmak üzere bağ dokusunu ve birden fazla organı etkileyebilen otoimmün hastalıkların araştırılmasında ilk basamak olarak kullanılır. Test sonucu tek başına bir hastalık adı vermez; eklem yakınmaları, cilt bulguları, yorgunluk ve diğer belirtilerle birlikte anlam kazanır. Sağlıklı kişilerde, ileri yaşta, bazı enfeksiyonlarda ve bazı ilaç kullanımlarında da pozitif sonuç görülebildiği için sonucun doğru bağlamda okunması önemlidir. Bu sayfada ANA testinin nasıl çalışıldığı, titre ve boyanma paterninin genel anlamı, pozitif ve negatif sonucun ne ifade ettiği ve sonrasında izlenen yol sade bir dille anlatılmaktadır.
ANA (Antinükleer Antikor) Nedir ve Vücutta Neden Oluşur?
Bağışıklık sistemi normalde bakteri ve virüs gibi yabancı yapıları tanıyıp bunlara karşı antikor adı verilen koruyucu proteinler üretir. Bazı durumlarda bu denge bozulur ve sistem vücudun kendi dokularını yabancı gibi algılamaya başlar; bu duruma otoimmünite denir. ANA, hücre çekirdeğinde bulunan kalıtım maddesi, çekirdeğe bağlı proteinler ve çekirdekçik gibi yapılara karşı gelişen antikorların ortak adıdır. Tek bir antikoru değil, çekirdeğin farklı bileşenlerine yönelen geniş bir antikor ailesini tanımlar. Bu antikorların neden ortaya çıktığı tam olarak bilinmemekle birlikte kalıtsal yatkınlık, hormonal etkenler, geçirilen enfeksiyonlar ve çevresel tetikleyicilerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Kanda ANA bulunması her zaman bir hastalık olduğu anlamına gelmez; düşük düzeyde ANA, belirti göstermeyen birçok kişide de saptanabilir. Buna karşın bazı otoimmün hastalıklarda ANA sıklıkla pozitif olduğu için test, bu hastalıkların araştırılmasında önemli bir başlangıç noktası kabul edilir. Kısacası ANA, bağışıklık sisteminin çekirdek yapılarına yönelik bir tepki geliştirdiğini gösteren bir işarettir ve anlamı klinik tabloyla birlikte belirlenir.
ANA Testi Hangi Belirti ve Durumlarda İstenir?
ANA testi, sistemik otoimmün bir hastalığı düşündüren yakınmaları olan kişilerde istenir. Uzun süren ve birden fazla eklemi tutan eklem ağrısı ya da şişlik, açıklanamayan ateş, belirgin yorgunluk ve kilo kaybı bu yakınmaların başında gelir. Güneşe maruz kalınca belirginleşen yüz kızarıklığı ve döküntüler, ağızda tekrarlayan yaralar ve saç dökülmesi de testin istenmesine yol açabilir. Soğukta el ve ayak parmaklarında beyazlaşma ile morarma (Raynaud fenomeni), ağız ve göz kuruluğu, ciltte sertleşme ve kas güçsüzlüğü diğer önemli ipuçlarıdır. Göğüs zarı ya da kalp zarı iltihabı, idrarda protein ya da kan saptanması ve kan sayımında açıklanamayan düşüklükler de otoimmün bir süreci akla getirebilir. Çocuklarda uzun süren eklem iltihabı durumunda göz tutulumu riskinin değerlendirilmesi amacıyla da test yapılabilir. Test, belirtisi olmayan kişilerde genel sağlık kontrolü ya da tarama amacıyla önerilmez, çünkü bu durumda anlamsız pozitif sonuçlar gereksiz kaygıya yol açabilir. Testin istenip istenmeyeceği, yakınmaların niteliği ve muayene bulguları birlikte ele alınarak belirlenir.
ANA Testi Nasıl Yapılır ve Hangi Yöntemle Çalışılır?
ANA testi için koldaki bir damardan standart bir kan örneği alınır ve örneğin serum adı verilen sıvı kısmı incelenir. Test için genellikle özel bir hazırlık gerekmez ve günün herhangi bir saatinde kan verilebilir. Laboratuvarlarda yaygın olarak kabul gören yöntem indirekt immünfloresan (IIF) yöntemidir. Bu yöntemde insan kaynaklı özel bir hücre dizisinin hücreleri cam bir lam üzerine sabitlenir ve hastanın serumu bu hücrelerle buluşturulur. Serumda çekirdek yapılarına karşı antikor varsa bu antikorlar hücre çekirdeğine tutunur. Ardından ışık saçan bir boya ile işaretlenmiş ikinci bir antikor eklenir ve lam floresan mikroskopta incelenir. Çekirdekte parlama görülmesi sonucun pozitif olduğunu gösterir; parlamanın hangi dilüsyona kadar sürdüğü titreyi, çekirdekteki dağılım biçimi ise boyanma paternini belirler. Bazı laboratuvarlar otomatik ELISA ya da benzeri yöntemlerle ön tarama yapabilir; ancak bu yöntemlerin duyarlılığı farklı olabildiği için sonucun hangi yöntemle elde edildiği raporda belirtilir.
ANA Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
ANA sonucu raporda genellikle negatif ya da pozitif olarak bildirilir ve pozitif sonuçlara titre ile boyanma paterni bilgisi eklenir. Bazı laboratuvarlar sınırda (borderline) sonuç kategorisi de kullanır. Sonuç yorumlanırken ilk bakılan nokta, kişinin otoimmün bir hastalığı düşündüren belirtilerinin olup olmadığıdır. Belirgin yakınmaları olan bir kişide yüksek titrede pozitiflik anlamlı bir bulgu olarak kabul edilirken, yakınması olmayan bir kişide düşük titrede pozitiflik çoğu zaman önemsiz sayılır. Boyanma paterni, hangi antikorların bulunabileceğine dair ipucu verir ve ileri testlerin seçimine yardımcı olur. Muayene bulguları, kan sayımı, idrar tahlili ve iltihap belirteçleri gibi diğer sonuçlar da değerlendirmeye katılır. Bu nedenle ANA sonucunun anlamı, sonucu isteyen hekim tarafından kişinin bütün klinik tablosu göz önünde bulundurularak belirlenir. Rapordaki tek bir satırdan hareketle bir hastalık adı çıkarmak yanıltıcı olabilir.
ANA Pozitifliği Ne Anlama Gelir?
ANA pozitifliği, kanda hücre çekirdeğindeki yapılara karşı antikor saptandığını ifade eder. Bu bulgu, bağışıklık sisteminin kendi dokularına yönelik bir tepki geliştirdiğini gösterir; ancak bu tepkinin bir hastalığa dönüştüğü anlamına gelmez. Pozitif sonuç alan kişilerin önemli bir kısmında hiçbir otoimmün hastalık bulunmaz ve bu kişiler yaşamları boyunca sağlıklı kalabilir. Öte yandan sistemik lupus eritematozus gibi bazı hastalıklarda ANA neredeyse her zaman pozitif olduğu için, uygun belirtileri olan bir kişide pozitif sonuç bu hastalıkların araştırılmasını destekler. Pozitifliğin taşıdığı anlam titrenin düzeyi, paternin türü ve eşlik eden belirtilerle birlikte güç kazanır ya da zayıflar. Belirtisi olmayan bir kişide rastlantısal olarak saptanan pozitiflik genellikle yalnızca gözlem gerektirir. Pozitif bir sonuç karşısında telaşa kapılmak yerine sonucun klinik tabloyla birlikte ele alınması daha yerinde bir yaklaşımdır.
ANA Titresi ve Boyanma Paterni Ne İfade Eder?
Titre, hasta serumunun giderek daha fazla sulandırıldığı ardışık dilüsyonlarda çekirdek parlamasının hangi basamağa kadar sürdüğünü gösterir. Serum çok sulandırıldığı hâlde parlama devam ediyorsa kanda bol miktarda antikor bulunduğu anlaşılır ve bu yüksek titre olarak adlandırılır. Düşük titrede pozitiflik sağlıklı kişilerde sık görülürken, yüksek titre otoimmün bir hastalıkla ilişkili olma olasılığını artırır; ancak titre tek başına hastalık varlığını ya da ağırlığını göstermez. Boyanma paterni ise antikorların çekirdeğin hangi bölümüne tutunduğunu yansıtan görüntü biçimidir. Homojen paternde çekirdeğin tamamı düzgün biçimde boyanır ve bu görünüm lupus gibi hastalıklarla ilişkilendirilebilir. Benekli paternde çekirdekte ince ya da kaba noktacıklar görülür ve bu patern birçok farklı otoimmün hastalıkta ortaya çıkabilir. Nükleolar paternde çekirdekçikler boyanır ve bu görünüm özellikle sistemik skleroz ile ilişkilendirilir. Sentromer paterni ise kromozomların bağlantı noktalarına karşı gelişen antikorları yansıtır ve sistemik sklerozun sınırlı formunda sık görülür. Patern bilgisi bir tanı değil, hangi ileri testlerin yararlı olacağını gösteren bir yön işaretidir.
ANA Hangi Otoimmün Hastalıklarda Pozitif Çıkar?
ANA pozitifliğinin en güçlü biçimde ilişkilendirildiği hastalık sistemik lupus eritematozustur ve bu hastaların çok büyük bir bölümünde test pozitif bulunur. Sistemik skleroz (skleroderma) da ANA'nın sıklıkla pozitif olduğu hastalıklar arasındadır ve bu hastalıkta nükleolar ile sentromer paternleri öne çıkar. Ağız ve göz kuruluğuyla seyreden Sjögren sendromunda ANA çoğu hastada pozitiftir. Kas iltihabıyla giden polimiyozit ve dermatomiyozit ile karma bağ dokusu hastalığında da pozitif sonuçlar sık görülür. İlaçlara bağlı lupus benzeri tablolarda ANA pozitifleşebilir ve ilaç kesildiğinde yakınmalar genellikle geriler. Otoimmün hepatitte ve bazı çocukluk çağı eklem iltihaplarında da ANA pozitif bulunabilir; çocuklarda pozitiflik göz tutulumu açısından izlemi yönlendirebilir. Romatoid artrit ve otoimmün tiroid hastalıklarında da bir grup hastada ANA saptanabilir. Bu hastalıkların hiçbiri yalnızca ANA sonucuna dayanılarak adlandırılmaz; belirtiler, muayene ve hastalığa özgü antikorlar birlikte değerlendirilir.
Sağlıklı Kişilerde ve Otoimmün Olmayan Durumlarda ANA Neden Pozitif Olabilir?
ANA pozitifliği, hiçbir otoimmün hastalığı olmayan sağlıklı kişilerde de azımsanmayacak sıklıkta görülür ve bu sonuçlar çoğunlukla düşük titrededir. Kadınlarda pozitiflik erkeklere göre daha sık saptanır. Yaş ilerledikçe bağışıklık sisteminin düzenlenmesinde meydana gelen değişiklikler nedeniyle belirti göstermeyen kişilerde de pozitif sonuç olasılığı artar. Viral hepatitler, Epstein-Barr virüsü enfeksiyonu, verem ve bazı kronik bakteriyel enfeksiyonlar bağışıklık sistemini uyararak geçici ya da kalıcı ANA pozitifliğine yol açabilir. Otoimmün tiroid hastalıkları, kronik karaciğer hastalıkları ve bazı akciğer hastalıkları gibi sistemik otoimmün hastalık dışındaki durumlarda da pozitif sonuç görülebilir. Bazı tansiyon ve kalp ritmi ilaçları, bazı nöbet önleyici ilaçlar ve bazı biyolojik ilaçlar da ANA'yı pozitifleştirebilir. Bazı kanser türlerinde de bağışıklık tepkisinin bir parçası olarak ANA saptanabilir, ancak bu durum testin kanser araştırması amacıyla kullanıldığı anlamına gelmez. Otoimmün hastalığı olan yakınları bulunan sağlıklı kişilerde de pozitiflik biraz daha sık görülebilir. Bu nedenlerle belirtisi olmayan bir kişide saptanan pozitif sonucun genellikle sakin bir yaklaşımla ele alınması uygundur.
ANA Negatif Sonuç Otoimmün Hastalığı Dışlar mı?
Negatif ANA sonucu, kanda indirekt immünfloresan yöntemle saptanabilir düzeyde çekirdek antikoru bulunmadığını gösterir. Sistemik lupus eritematozusta ANA çok büyük oranda pozitif olduğu için negatif sonuç, bu hastalığın olasılığını belirgin biçimde azaltır. Bununla birlikte negatif sonuç tüm otoimmün hastalıkları ortadan kaldırmaz. Romatoid artrit, bazı damar iltihapları ve bazı kas hastalıkları gibi durumlar ANA negatifken de görülebilir. Bazı antikorlar hücre çekirdeğinde değil hücrenin sitoplazma bölümünde yer alan yapılara yöneldiği için klasik ANA taramasında gözden kaçabilir ya da raporda ayrıca belirtilir. Hastalığın erken döneminde ve bağışıklığı baskılayan tedaviler alan kişilerde de sonuç negatif çıkabilir. Belirtileri güçlü biçimde otoimmün bir hastalığı düşündüren bir kişide negatif sonuca rağmen hastalığa özgü diğer antikorlara bakılabilir. Belirtiler sürüyor ya da yeni yakınmalar ortaya çıkıyorsa, zaman içinde testin yinelenmesi gündeme gelebilir.
ANA Pozitif Çıktıktan Sonra Hangi İleri Testler İstenir?
ANA pozitifliği bir başlangıç bulgusudur ve hangi antikorun bulunduğunu tek başına göstermez. Bu nedenle belirtiler ve boyanma paterni otoimmün bir hastalığı düşündürdüğünde, çekirdek içindeki belirli hedeflere yönelik antikorları araştıran ileri testlere geçilebilir. Bu testler arasında çift zincirli kalıtım maddesine karşı gelişen antikoru ölçen anti-dsDNA testi ve çekirdekteki çözünebilir antijenlere karşı antikorları gösteren ENA paneli yer alır. Kompleman proteinlerinin düzeyi, hastalık etkinliği hakkında bilgi vermesi amacıyla bu testlere eklenebilir. Eklem yakınmaları ön plandaysa romatoid faktör ve anti-CCP gibi testler de değerlendirmeye katılabilir. Kan sayımı, idrar tahlili, böbrek ve karaciğer testleri gibi organ tutulumunu gösteren incelemeler de sürecin bir parçasıdır. Bu testlerin her biri ayrı bir sayfada ele alınmaktadır. Hangi ileri testlerin gerekli olduğuna, yakınmalar ve muayene bulguları doğrultusunda hekim karar verir; belirtisi olmayan ve düşük titrede pozitifliği olan kişilerde çoğu zaman ileri teste gerek duyulmaz.
ANA Sonucunu Etkileyen Faktörler Nelerdir?
ANA sonucu, kullanılan yöntemden belirgin biçimde etkilenebilir; indirekt immünfloresan yöntem ile otomatik yöntemler aynı örnekte farklı sonuç verebilir. İndirekt immünfloresan değerlendirme mikroskop altında gözle yapıldığı için sonucun okunmasında deneyim önemli rol oynar ve laboratuvarlar arasında titre ile patern bildiriminde farklılıklar görülebilir. Laboratuvarın pozitiflik için esas aldığı başlangıç dilüsyonu da sonucun pozitif ya da negatif olarak bildirilmesini etkiler. Kişinin yaşı, cinsiyeti ve geçirmekte olduğu enfeksiyonlar sonucun pozitif çıkma olasılığını değiştirebilir. Bazı tansiyon ve kalp ritmi ilaçları, bazı nöbet önleyici ilaçlar ve bazı biyolojik ilaçlar pozitifliğe yol açabilirken, bağışıklığı baskılayan tedaviler antikor düzeylerini azaltabilir. Örneğin uygun koşullarda saklanmaması ya da hemolizli (parçalanmış kırmızı kan hücreleri içeren) olması da değerlendirmeyi güçleştirebilir. Bu nedenle kullanılan ilaçların ve yakın zamanda geçirilen hastalıkların kan alımı sırasında bildirilmesi yararlıdır. Farklı zamanlarda yapılan testlerin karşılaştırılmasında aynı laboratuvar ve aynı yöntemin tercih edilmesi daha sağlıklı bir izlem sağlar.
ANA Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
ANA testi çoğu zaman iç hastalıkları, aile hekimliği, dermatoloji ya da çocuk sağlığı ve hastalıkları polikliniklerinde istenir. Pozitif sonuçla birlikte otoimmün bir hastalığı düşündüren belirtiler varsa değerlendirme için romatoloji bölümüne yönlendirme yapılabilir. Çocuklarda bu değerlendirme çocuk romatolojisi bölümünde sürdürülür. Başvuru sırasında yakınmaların ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği, kullanılan ilaçlar ve ailede otoimmün hastalık öyküsü ayrıntılı olarak sorgulanır. Ardından eklem, cilt, ağız, göz ve kaslara yönelik ayrıntılı bir muayene yapılır ve gerekli görülürse ileri testler planlanır. Organ tutulumu düşünüldüğünde böbrek, akciğer, deri ya da göz gibi ilgili bölümlerle birlikte çalışılabilir. Belirtisi olmayan ve düşük titrede pozitifliği olan kişilerde genellikle yalnızca belirtilerin izlenmesi önerilir ve yeni bir yakınma ortaya çıktığında yeniden değerlendirme yapılır. Süreç, sonucu isteyen hekimin tüm bulguları bir araya getirerek izlem ya da ileri inceleme yolunu belirlemesiyle ilerler.