Popliteal arter anevrizması, diz arkasından geçen büyük atardamarın (popliteal arter) bir bölümünün balon gibi şişmesi durumudur. Bu damar uyluğun arkasından gelir, dizinizin tam arkasından geçer ve baldırınıza giderek bacağınızı besler. Damarın bu bölümündeki duvar zayıflarsa, kan basıncının etkisiyle o nokta dışa doğru genişler ve "balonlaşmış" bir kese oluşur. İşte bu kese anevrizmadır.
Önemli bir nokta: bu hastalık sandığınız kadar nadir değildir. Vücutta bacak atardamarlarında görülen anevrizmaların yaklaşık %70-80'i popliteal arterde olur. Yani bacaktaki anevrizmaların büyük çoğunluğu burada gözlenir. Ayrıca iki vakanın birinde anevrizma çift taraflıdır — yani bir bacakta varsa diğerinde de olma ihtimali çok yüksek. Daha da önemlisi, popliteal anevrizması olan her üç hastadan birinde karın aortunda da anevrizma çıkar. Bu yüzden bir tane bulundu mu, başka yerlere de bakmak şart.
Hastaların büyük bölümü 60-80 yaş arası erkektir. Kadınlara göre erkeklerde yaklaşık 20 kat daha sık görülür. Sigara içenler, yüksek tansiyonlu olanlar ve kolesterolü yüksek olanlar başta gelen risk gruplarıdır. Anevrizmanın çok büyük tehlikesi şişip patlaması değil — popliteal anevrizmaların asıl tehlikesi içlerinde pıhtı toplaması ve bir gün aniden tıkanması ya da pıhtı parçalarının kopup ayağa kaçmasıdır. Bu durum acil müdahale gerektirir, geç kalınırsa bacağı kaybetmeye kadar gidebilir.
Kimlerde Görülür?
Popliteal arter anevrizmasının ortaya çıkması için belirli risk faktörlerinin bir araya gelmesi gerekir. Şu kişiler risk grubunda sayılır:
- 60 yaş üzeri erkekler (kadınlara göre 20 kat daha sık)
- Sigara içenler (en güçlü risk faktörü)
- Yüksek tansiyon hastaları
- Yüksek kolesterolü olanlar
- Şeker hastaları (diyabet)
- Karın aortunda anevrizması bilinenler (mutlaka bacaklara da bakılmalı)
- Aile geçmişinde anevrizma olanlar (özellikle baba, kardeş)
- Marfan ya da Ehlers-Danlos gibi bağ dokusu hastalığı olanlar (genç yaşta bile anevrizma yapabilirler)
- Daha önce diz arkasına travma alanlar (kaza, spor yaralanması)
- Genel olarak damar sertliği (ateroskleroz) tanısı alanlar
Sigara burada özellikle vurgulanmayı hak ediyor. Sigaranın damar duvarına yaptığı zarar yıllar içinde birikir ve hem damar sertliği hem damar zayıflığı (anevrizma) için önemli sebeptir. Sigarayı bırakmak hem mevcut anevrizmanın büyümesini yavaşlatır hem yeni anevrizma oluşmasını engeller. Yani sigara bırakmak için çoğunlukla geç değildir.
Ailesel yatkınlık da göz ardı edilmemeli. Eğer babanızda ya da abinizde damar anevrizması varsa, 55 yaş üzerindeyseniz mutlaka bir damar cerrahında kontrol olmanız önerilir. Çoğu hastada hastalık sessiz ilerler ve ancak rastgele bir muayene veya tetkikte yakalanır.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Popliteal arter anevrizmasının en sinsi yanı şudur: yarısından fazlasında hiçbir belirti yoktur. Hasta başka bir nedenle ultrason ya da MR çektirir, doktor o anda fark eder. Belirti veren vakalarda ise şikayetler genelde anevrizmanın büyümesinden değil, içinde toplanan pıhtının yarattığı sorunlardan kaynaklanır.
Karşılaşılabilecek belirtiler:
- Diz arkasında nabız atan bir şişlik: Bazen hasta kendi keşfeder — diz arkasında "zonklayan bir top" hisseder.
- Yürürken bacakta kramp, ağrı: Belli bir mesafe sonra baldırda yanma, ağrı oluşur, dinlenince geçer (klodikasyon dediğimiz tablo).
- Mavi parmak sendromu: Pıhtı parçası kopup ayağa kaçtığında ayak parmakları aniden morarır, ağrılı, soğuk olur.
- Aniden bacakta soğuma, beyazlaşma, şiddetli ağrı: Anevrizma tamamen pıhtılarla tıkandı demektir. Bu acil durumdur, dakikalar önemlidir.
- Bacakta uyuşma, his kaybı: Damar tıkanıklığının ileri belirtisi.
- Diz arkasında gerginlik, baskı hissi: Anevrizma çok büyüdüğünde çevredeki sinir ve toplardamarlara baskı yapar.
- Bacakta ödem: Toplardamara basınç yapan büyük anevrizmalar bacağı şişirebilir.
- Diz arkasında ağrı ve gerginlik: Bazen sinire baskı yaparak baldırda yanma, karıncalanma yaratır.
Şu belirtiler kesin acil servise koşma sinyalleridir: bacakta aniden başlayan şiddetli ağrı + soğuma + beyazlaşma + nabız alınamaması. Bu durumda damar tamamen tıkanmıştır, 6 saat içinde müdahale edilmezse kas dokusu ölmeye başlar ve bacak kaybedilebilir. Yani "geçer mi acaba" diye beklemeyin.
Tanı Nasıl Konulur?
Tanı süreci genelde hızlıdır ve karmaşık testlere gerek yoktur:
- Muayene: Doktor diz arkasını elle muayene eder. Anevrizma varsa orada nabız atan bir kütle hisseder. Aynı anda diğer bacağa, kasıklara ve karna da bakar (başka anevrizma var mı?). Ayak nabızları kontrol edilir.
- Doppler ultrason: İlk başvurulan ve pratik bir yöntem. Ağrısız, ışınsız, anlık sonuç verir. Anevrizmanın çapını, içinde pıhtı olup olmadığını ve kan akımını gösterir. İki bacağa da bakılır.
- Bilgisayarlı tomografi (BT) anjiyografi: Ameliyat planı yapılacaksa şart. Anevrizmanın boyutunu, şeklini, hangi damarlarla ilişkili olduğunu üç boyutlu gösterir.
- MR anjiyografi: Böbreği iyi olmayanlarda ya da iyot allerjisi olanlarda BT yerine kullanılır.
- Anjiyografi (damar filmi): Genelde tedavi sırasında uygulanır. Tanı aşamasında nadiren gerekir.
- Karın aortu kontrolü: Popliteal anevrizma bulunan her hastada karın aortuna da bakmak zorunludur (üçte birinde orada da anevrizma çıkar).
Anevrizmanın 12 mm'den geniş olması teşhis için yeterlidir. 20 mm'nin üzerine çıkmışsa veya içinde pıhtı varsa hemen tedavi gerekir. Daha küçük olanlar takiple izlenebilir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi kararı anevrizmanın boyutuna, belirtilerin varlığına ve hastanın genel sağlık durumuna göre verilir. Üç ana seçenek vardır:
- Yakın takip:
- 20 mm'den küçük, belirti vermeyen, içi temiz anevrizmalarda
- 6-12 ayda bir Doppler ultrason
- Sigarayı bırakma, tansiyon-kolesterol kontrolü şart
- Genelde aspirin verilir
- Açık cerrahi (klasik ameliyat):
- En çok tercih edilen ve uzun vadede başarılı yöntem
- Anevrizmanın olduğu bölge baypas edilir, kişinin kendi safen toplardamarı greft olarak kullanılır
- Anevrizma içeride pasif bırakılır ya da çıkarılır
- 5 yıllık başarı oranı %80'in üzerinde
- Endovasküler tedavi (stentle kapatma):
- Kasıktan girilerek damar içinden anevrizmaya ulaşılır
- Özel kaplı stent ile anevrizmanın içi kapatılır
- Ameliyat riski yüksek hastalar ve uygun anatomide tercih edilir
- İyileşme süresi daha kısa (1-2 gün hastane), açık cerrahiye göre uzun vade açıklık oranı biraz daha düşük
Acil tıkanma (akut tromboz) durumunda önce pıhtı eritilir ya da çıkarılır, sonra altta yatan anevrizma tedavi edilir. Bu durumda bacak kaybetme riski %20-60 arasındadır; yani vakit kaybetmemek gerçekten kritik.
Komplikasyonlar Nelerdir?
Tedavi edilmeyen popliteal anevrizmanın ciddi sonuçları olabilir:
- Akut tromboz: Anevrizmanın aniden pıhtıyla tıkanması. Bacakta şiddetli ağrı, soğuma, his kaybı. Acil müdahale gerektirir.
- Distal emboli: Anevrizmadaki pıhtı parçası kopup ayak damarlarına gider, mavi parmak sendromu ya da küçük ülserler oluşturur.
- Amputasyon: Tıkanma vaktinde tedavi edilmezse bacağın bir bölümünün ya da tamamının kesilmesi gerekebilir.
- Anevrizma rüptürü (yırtılma): Nadir görülür (%2-5) ama hayati tehlikeli. Diz arkasında ani şişlik, morluk, basınç düşmesi.
- Toplardamar basısı: Büyük anevrizma yakındaki toplardamara baskı yaparak bacak şişmesi ve derin ven trombozu (DVT) yaratabilir.
- Sinir basısı: Çevredeki sinire baskı kalıcı uyuşma, güçsüzlük yapabilir.
- Ameliyat sonrası greft tıkanması: Yapılan baypasın zamanla tıkanması, tekrar müdahale gerekebilir.
- Karşı bacakta da anevrizma: Bir bacakta varsa diğerinde de gelişme ihtimali çok yüksek.
Bu komplikasyonların önüne geçmenin iyi yolu: anevrizmayı erken yakalamak. Karın aortunda anevrizma bulunmuş olanların, ailede anevrizma öyküsü olan 55+ yaş erkeklerin, uzun süredir sigara içenlerin bir kez Doppler ultrasonla diz arkalarına baktırmaları çok değerlidir. 10 dakikalık bir tetkik kritik öneme sahip.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Aşağıdaki durumlardan herhangi birinde vakit kaybetmeden doktora başvurun:
Acil servise gidin (dakikalar önemli):
- Bacakta aniden başlayan şiddetli ağrı
- Bacağın soğuması, beyazlaşması ya da morarması
- Ayak parmaklarında ani his kaybı, uyuşma
- Ayak parmaklarında aniden gelişen mor lekeler
- Diz arkasında ani şişme + morluk + baygınlık hissi (yırtılma belirtisi)
Bekletmeden randevu alın (acil değil ama önemli):
- Diz arkasında nabız atan bir şişlik fark ettiyseniz
- Bir bacağınızda her yürüyüşte tekrarlayan baldır ağrısı, krampı oluyorsa
- Karın aortunuzda anevrizma bilinmesine rağmen henüz bacağınıza bakılmadıysa
- Ailenizde damar anevrizması olan biri varsa ve 55 yaşı geçtiyseniz
- Diz arkasında baskı, dolgunluk hissi başladıysa
- Uzun süre sigara içiyorsanız ve 60 yaş üstündeyseniz (rutin kontrol)
- Bir bacağınızda zamanla artan ödem ya da renk değişikliği oluyorsa
Damar hastalıklarında "bekleyelim göreceğiz" yaklaşımı çoğu zaman pahalıya patlar. Damar cerrahisine başvurmak için "ağrı yapsın" diye beklemenize gerek yok; bir kez Doppler ultrason çektirip rahatlamak çok mantıklıdır.
Son Değerlendirme
Popliteal arter anevrizması sinsi ilerleyen ama erken yakalandığında çok başarılı tedavi edilebilen bir damar hastalığıdır. Anahtar mesajlar şunlardır: bir bacakta varsa diğerinde de bakmak gerek, karın aortunda anevrizması olanların mutlaka bacak damarlarına da baktırması lazım, ve en önemlisi belirtisiz vakaların çok olması yüzünden risk grubundaysanız rutin tarama yaptırmalısınız.
Sigara içmek bu hastalığın en güçlü tetikleyicisidir. Sigarayı bırakmak hem mevcut anevrizmanın büyümesini yavaşlatır, hem ameliyat olduysanız greftinizin uzun ömürlü olmasını sağlar, hem de yeni anevrizmaların oluşmasını engeller. Tansiyon ve kolesterol kontrolü, düzenli yürüyüş, sağlıklı beslenme bu sürecin diğer önemli parçalarıdır.
Eğer diz arkasında nabız atan bir kütle fark ettiyseniz ya da risk grubundaysanız, Koru Hastanesi Kalp ve Damar Cerrahisi bölümümüzde detaylı bir damar değerlendirmesi yaptırarak güvende olduğunuzu öğrenebilirsiniz. Erken müdahale, kaybedilen bacak ile sağlıklı bir bacak arasındaki farkı yaratır.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.
