Travma sonrası burun deformitesinin cerrahi düzeltilmesi (post-traumatik rinoplasti), yüz travmaları sonrası gelişen kemik ve kıkırdak deformitelerinin onarımı amacıyla uygulanır. ICD-10 kodu S02.2 (nazal kemik fraktürü) ve M95.0 (akkiz nazal deformite) ile sınıflandırılan bu işlem, plastik cerrahi pratiğinde sık karşılaşılan bir endikasyondur. Yüz travmalarının %40-50 oranında nazal kemik kırığı eşlik eder ve bu hastaların %15-20 oranında kalıcı deformite gelişir. Erken (ilk 7-14 gün) ve geç (>2 hafta) yaklaşım stratejileri farklılık gösterir. Erken dönemde kapalı redüksiyon ile düzelme sağlanabilirken, geç deformitelerde standart rinoplasti teknikleri ve septoplasti gerekir. Kırık burnun klinik tablosu çarpık burun (deviated nose), saddle nose, dorsal hump persistansı, septum deviasyonu, nazal valve disfonksiyonu ve estetik bozukluk şeklinde olabilir. Bu makalede travma sonrası nazal deformitelerin etyolojisi, klinik bulguları, sınıflaması, görüntüleme yöntemleri, erken ve geç dönem tedavi yaklaşımları, cerrahi teknikler (osteotomiler, septum onarımı, kıkırdak greftleme), postoperatif bakım, komplikasyonlar ve uzun dönem sonuçlar profesyonel düzeyde ele alınacaktır.
Travma Sonrası Burun Deformitesi Nedir?
Burun travması sonrası gelişen yapısal bozukluklar; nazal kemik fraktürü, septum dislokasyonu, septum hematomu sekeli, üst lateral kıkırdak ayrılması, alar kıkırdak hasarı ve yumuşak doku skarı şeklinde olabilir. Yetersiz veya geç tedavi kalıcı estetik ve fonksiyonel sorunlara yol açar.
Nazal Travma Sınıflaması (Stranc-Robertson)
- Plane 1 (frontal travma): Sefalik lateral darbe. Tip 1: kıkırdaksı dorsum çökme. Tip 2: tip dislokasyonu. Tip 3: septum tutulumu.
- Plane 2 (lateral travma): Yan darbe. Tip 1: ipsilateral nazal kemik depresyonu. Tip 2: kontralateral nazal kemik dislokasyonu. Tip 3: bilateral fraktür.
- Plane 3 (yüksek enerji): Maksiller, frontal kemik tutulumu. Naso-orbito-etmoidal (NOE) fraktür.
Patofizyoloji
Akut travmada nazal kemik kırığı, septum dislokasyonu ve yumuşak doku ödemi gelişir. Septum hematomu drene edilmediğinde kıkırdak nekrozu (saddle nose), perikondrit ve septum perforasyonu oluşur. Geç dönemde organizasyon, fibrozis ve kemik konsolidasyonu kalıcı deformite ile sonuçlanır. Septum deviasyonu hava akış bozukluğu, internal valve kollapsı ve sekonder turbinat hipertrofisine yol açar.
Travma Nedenleri
- Trafik kazaları (en sık erişkinde)
- Sportif travmalar (boks, MMA, futbol, basketbol)
- Düşmeler (özellikle çocuk ve yaşlılar)
- Şiddet (yumruk, kavga)
- İş kazaları
- Hayvan ısırığı
- Penetran travma (bıçak, ateşli silah)
- Doğumsal travma (zor doğum sonrası)
- Cerrahi sonrası deformite
Klinik Bulgular
Akut Bulgular
- Burunda ağrı, hassasiyet
- Burun şekli bozukluğu (çarpıklık, kırıklık)
- Periorbital ekimoz (raccoon eyes)
- Epistaksis
- Burun tıkanıklığı
- Septum hematomu (mor, fluktuan septal şişlik)
- Krepitus (kemik kırığı)
- BOS rinoresi (NOE fraktürde)
- Yumuşak doku laserasyonları
Geç Bulgular (Kalıcı Deformite)
- Çarpık burun (C-shape, S-shape)
- Dorsal hump (kallus formasyonu)
- Saddle nose
- Nazal valve kollapsı
- Septum deviasyonu
- Septum perforasyonu (whistling sound)
- Persistant burun tıkanıklığı
- Asimetrik nostriller
- Üst dudak protrüzyonu
- Alar retraksiyonu
- Tip ptozisi
- Estetik kaygı
- Psikososyal etki
Tanı ve Preoperatif Değerlendirme
Klinik Değerlendirme
- Travma öyküsü detaylı sorgulaması
- Aktif kanama, BOS rinoresi, görme bozukluğu kontrolü
- Septum hematomu mutlaka aranmalı (anterior rinoskopi)
- Kemik palpasyonu, krepitus, deformite
- Nazal endoskopi
- Cottle manevrası (internal valve)
- Önceki fotoğraflarla karşılaştırma
- Akustik rinometri (fonksiyonel değerlendirme)
Görüntüleme
- Paranazal sinüs BT (altın standart): Kemik fraktür, dislokasyon, asosiye fraktürler.
- 3D yüz BT: Kompleks fraktürlerde.
- Lateral nasal grafi: Sınırlı kullanım.
- MR: NOE fraktür ve dura hasarı şüphesinde.
Laboratuvar
- Tam kan sayımı, koagülasyon
- Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
- Travma panel (gerekirse)
- HBV, HCV, HIV serolojisi (cerrahi öncesi)
Ayırıcı Tanı
- İzole nazal kemik fraktürü: Septum tutulumsuz. Kapalı redüksiyon.
- Septum dislokasyonu: Septum kemik veya kıkırdak parçaları yer değiştirmiş. Septoplasti gerekir.
- Septum hematomu (akut): Acil drenaj. Drene edilmezse saddle nose.
- NOE (naso-orbito-etmoidal) fraktür: Telecanthus, BOS rinoresi, ileri yüz kompresyonu. Multidisipliner yaklaşım.
- Le Fort fraktürleri: Maksiller orta yüz fraktürleri. Nazal orta yüz tutulumu.
- İzole septum deviasyonu (konjenital vs travmatik): Anamnez belirleyici.
- Saddle nose (etyoloji): Travma vs granülomatöz hastalık.
- Çarpık burun (kongenital vs travmatik)
- Bilateral nazal kemik fraktürü: Açık redüksiyon gerekebilir.
- Frontal sinüs fraktürü: Travma plane 3.
- BOS rinoresi: Beta-2 transferrin testi.
Cerrahi Teknikler ve Tedavi
Erken Dönem Yaklaşım (0-14 gün)
- Septum hematomu drenajı: Acil. Lokal anestezi altında insizyon ve drenaj.
- Kapalı redüksiyon: İlk 7-14 gün içinde. Lokal+sedasyon veya genel anestezi. Walsham forsepsi ve Asch elevatörü.
- Eksternal atel ve intranazal splint: 7-14 gün.
- Açık redüksiyon ve internal fiksasyon: Kapalı redüksiyon başarısız ise.
- Septoplasti (akut): Septum dislokasyonunda.
Geç Dönem Yaklaşım (>2 hafta)
Geç dönemde kemik konsolidasyonu nedeniyle standart rinoplasti teknikleri uygulanır. Operasyon süresi 3-5 saat. Genel anestezi standart.
- Açık rinoplasti yaklaşımı: Kompleks deformitelerde tercih.
- Septoplasti: Septum deviasyonunun düzeltilmesi.
- Osteotomi (kompleks): Lateral, medial, intermediate. Asimmetrik fraktür için asimmetrik osteotomi.
- Spreader graft: Internal valve onarımı, dorsal estetik.
- Septum extension graft: Tip projeksiyon ve rotasyon.
- Dorsal onlay graft: Saddle nose veya hump irregularitesinde.
- Kostal kıkırdak grefti: Septum yetmez ise.
- Diced cartilage fascia graft: Yumuşak dorsal kontur.
- Tip cerrahisi: Tip refinement, dome eşitleme.
- Alar batten/rim graft: Alar destek, retraksiyon düzeltme.
- Septum perforasyon onarımı: Mukoperikondrial flapler, kıkırdak interpoze.
Cerrahi Adımlar
- Açık yaklaşım, kolumelar V insizyon
- Cilt-yumuşak doku zarfı eleve edilir
- Kemik ve kıkırdak yapı değerlendirilir
- Septoplasti (deviasyon düzeltme)
- Spreader graft yerleştirilir
- Dorsal kontur düzeltme (osteotomi, hump rezeksiyonu)
- Lateral osteotomiler (asimmetrik gerekirse)
- Greftler yerleştirilir (septum extension, dorsal onlay, tip)
- Tip cerrahisi
- Alar destek (gerekirse)
- Yumuşak doku redrape
- Sutür kapama
- Atel ve splint
Komplikasyonlar
Erken
- Hematom
- Enfeksiyon
- Epistaksis
- Cilt nekrozu
- Septum hematomu nüksü
- BOS rinoresi (NOE fraktür)
- Anestezi komplikasyonları
- Pnömotoraks (kostal hasat)
Geç
- Persistant deviasyon
- Persistant hump (yetersiz redüksiyon)
- Saddle nose (aşırı redüksiyon)
- Septum perforasyonu
- İnternal valve kollapsı
- Eksternal valve disfonksiyonu
- Persistant burun tıkanıklığı
- Greft warping ve rezorpsiyon
- Asimetri
- Tip ptozisi
- İrregülerlikler ve callus formasyonu
- Polly beak deformitesi
- Yara skarı (kolumelar, donör saha)
- Rinoplasti revizyonu (%10-20)
- Persistant ödem (kalın deri)
- Osteomyelit (nadir)
- Olfaktör disfonksiyon
Korunma Yöntemleri ve Postoperatif Bakım
İyileşme Süreci
- 0-1 hafta: Atel, intranazal splint, profilaktik antibiyotik (sefuroksim 5-7 gün), analjezi, soğuk uygulama, yatak başı yüksek pozisyon.
- 1-2 hafta: Atel ve splint çıkarımı, sutür çıkarımı, ekimoz rezolüsyonu.
- 2-6 hafta: Sosyal hayata dönüş, ağır spor yasağı.
- 3-6 ay: Ödem azalır, kemik konsolidasyonu.
- 1-2 yıl: Final estetik sonuç (özellikle kalın derili hastalarda).
Travma Önleme
- Sportif aktivitelerde koruyucu (kask, yüz koruyucu)
- Trafik güvenliği (emniyet kemeri)
- İş güvenliği (kişisel koruma)
- Şiddetten kaçınma
- Çocuklarda düşme önleme
Postoperatif Önlemler
- Sümkürmemek (4 hafta)
- Yatak başı yüksek
- Sigara yasağı
- Gözlük yasağı (4-6 hafta)
- Spor yasağı (6-8 hafta)
- Yüzme yasağı
- Güneşten koruma
- NSAID kısıtlama
- Kontrol randevuları
Ne Zaman Doktora Başvurmalı?
- Akut travma sonrası 24 saat içinde: Septum hematomu kontrolü için.
- Aşırı kanama (kontrolsüz epistaksis)
- Yüksek ateş, titreme
- Pürülan akıntı
- Şiddetli ağrı
- Yüksek septum gibi sertlik (septum hematomu)
- Belirgin asimetri
- BOS rinoresi (berrak akıntı, baş ağrısı)
- Görme bozukluğu
- Solunum güçlüğü
- Whistling sound (septum perforasyonu)
- İnatçı tıkanıklık
- Postoperatif komplikasyonlar (yukarıda belirtilen)
- Periorbital ekimoz (raccoon eyes)
Travma sonrası burun deformitesinin tedavisi, akut dönemde septum hematomu drenajı ve kapalı redüksiyon ile başlar; geç dönemde standart rinoplasti teknikleri ile kompleks rekonstrüksiyon gerekir. Septum hematomunun zamanında tanınması ve drenajı saddle nose gelişimini önler. Geç dönem rekonstrüksiyonda septoplasti, osteotomiler, kıkırdak greftleme (spreader, septum extension, dorsal onlay) ve gerektiğinde kostal kıkırdak hasatı uygulanır. NOE fraktür gibi kompleks vakalar multidisipliner yaklaşım gerektirir. Postoperatif uygun bakım, sigara bırakma, sportif aktivite kısıtlaması ve kontrol takipleri uzun dönem başarıyı belirler. Revizyon oranı %10-20 olduğundan deneyimli cerrah tarafından titiz planlama esastır.
Koru Hastanesi Plastik Cerrahi bölümünde uzman hekimlerimiz, travma sonrası burun deformitesi rekonstrüksiyonunda erken kapalı redüksiyondan ileri düzey rinoplasti tekniklerine kadar kapsamlı, multidisipliner ve bireyselleştirilmiş hizmet sunmaktadır.
