Kabakulak (Mumps) Kimlerde Görülür?

Kabakulak (mumps, parotitis epidemica), Paramyxoviridae ailesinin Rubulavirus cinsine ait kabakulak virüsü tarafından oluşturulan, klasik olarak parotis bezi tutulumu ile karakterize bir viral enfeksiyondur. Aşılama programları öncesi dönemde özellikle çocuklarda yaygın görülen bu hastalık, MMR aşısının rutin takvime alınmasıyla belirgin biçimde azalmıştır. Ancak son yıllarda aşılama oranlarındaki düşüş, bağışıklığın zamanla zayıflaması ve aşı kararsızlığı nedeniyle özellikle üniversite kampüsleri ve askeri kışlalarda salgınlar gözlenmektedir. ABD'de 2006 yılında 6500'den fazla, 2016-2017 yıllarında 9000'in üzerinde olgu bildirilmiştir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı verilerine göre kabakulak olguları MMR aşısı ile belirgin azalsa da yıllık olarak değişken sayılarda olgu bildirimi devam etmektedir. Hastalık genellikle hafif seyirli olmakla birlikte orşit, menenjit, sağırlık ve nadiren ölümcül komplikasyonlara yol açabilmektedir. Bu makalede kabakulak hastalığının patogenezi, klinik özellikleri, tanısı, tedavisi ve korunma yöntemleri ele alınacaktır.

Kabakulak Nedir?

Kabakulak virüsü, yaklaşık 100-600 nm çapında, zarflı, tek iplikli negatif polariteli RNA virüsüdür. Yüzeyinde hemaglutinin-nöraminidaz (HN) ve füzyon (F) glikoproteinleri taşır. 12 genotipi (A-L) tanımlanmıştır, ancak antijenik olarak tek serotip kabul edilir. İnsan tek doğal konağıdır.

Patogenezde virüs üst solunum yolu mukozasından vücuda girer. Lokal lenfoid dokuda primer replikasyon yapar. 12-25 günlük inkübasyon süresi sonunda viremi ile glandüler dokulara (parotis, submandibuler, testis, over, pankreas) ve merkezi sinir sistemine yayılır. Glandüler dokularda inflamasyon ve ödem gelişir. Bağışıklık ömür boyudur.

Bulaştırıcılık

Bulaş damlacık ve direkt temas yoluyla olur. Virüs tükürük, idrar ve solunum sekresyonlarında bulunur. R0 değeri 4-7 arasındadır. Bulaştırıcılık parotis şişliğinden 2 gün önce başlar ve 5 gün sonrasına kadar sürer. İnkübasyon süresi 12-25 gündür (ortalama 16-18 gün).

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Aşısızlık: En önemli risk faktörü.
• Yaş: Aşı öncesi dönemde 5-9 yaş arası en sık. Aşılı popülasyonda ergen ve genç erişkinlerde salgınlar.
• Üniversite ve askeri kışla yaşamı: Yakın temas ve kalabalık ortam.
• Aşı bağışıklığının zayıflaması: Aşı sonrası 10-15 yıl içinde antikor düzeyleri azalabilir.
• İmmün yetmezlik.
• Kalabalık yaşam koşulları.
• Salgın bölgelerine seyahat.
• Aşı kararsızlığı.
• Erkek cinsiyet: Komplikasyonlar (orşit) açısından.
• Aşılama oranı düşük topluluklar.

Belirtileri

Hastaların yaklaşık üçte biri asemptomatik veya subklinik seyreder. Klasik tablo prodromal ve glandüler fazlardan oluşur.

Prodromal Faz (1-2 gün)

• Hafif ateş (38 derece civarı).
• Halsizlik ve yorgunluk.
• Baş ağrısı.
• İştahsızlık.
• Kas ağrıları.
• Boğaz ağrısı.
• Kulak ağrısı (özellikle çiğneme ile).

Glandüler Faz

• Parotis şişliği: En karakteristik bulgudur. Önce tek taraflı başlar, 1-5 gün içinde diğer taraf da tutulabilir. Şişlik 7-10 günde geriler.
• Ağrı: Çiğneme, yutma ve özellikle ekşi gıda alımıyla artar.
• Mandibula köşesinin silinmesi.
• Stensen kanalı ağzında kızarıklık.
• Ateş: 39-40 dereceye yükselebilir.
• Trismus: Ağız açılmasında zorluk.
• Submandibuler ve sublingual bez tutulumu: Olguların yüzde 10'unda.
• Kulak çevresi şişliği: Kulak memesi öne kalkar.

Komplikasyon Belirtileri

• Testis ağrısı ve şişliği (orşit).
• Karın ağrısı (ooforit, pankreatit).
• Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği (menenjit).
• Bilinç değişikliği (ensefalit).
• İşitme kaybı.
• Sırt ağrısı.

Tanı

Kabakulak tanısı klinik bulgular ve laboratuvar testleri ile konur. Bildirilmesi zorunlu hastalıktır.

Serolojik Testler

Kabakulak spesifik IgM antikorları semptom başlangıcının 5-7. gününde pozitifleşir, 4-6 hafta saptanabilir. ELISA yöntemi kullanılır. Aşılı bireylerde IgM yanıtı zayıf olabilir, sonuçlar dikkatli yorumlanmalıdır. IgG antikor titresinde dört kat artış akut enfeksiyonu gösterir.

Moleküler Testler

RT-PCR bukkal sürüntü, oral sıvı, idrar veya serebrospinal sıvıda virüs RNA'sını saptar. Semptom başlangıcının ilk 3 günü içinde duyarlılık en yüksektir. Aşılı bireylerde ve atipik klinik tabloda altın standarttır.

Viral Kültür

Vero veya rhesus monkey kidney hücrelerinde üretilebilir. Yavaş yöntem olduğundan rutin kullanılmaz.

Laboratuvar Bulguları

• Lökopeni ve lenfositoz.
• Hafif trombositopeni mümkün.
• Serum amilaz yüksekliği: parotis kaynaklı (kabakulakta sık) veya pankreas kaynaklı (pankreatitte).
• Lipaz pankreas tutulumunu gösterir.
• BOS bulguları (menenjitte): lenfosit baskın pleositoz (100-1000 hücre/mm3), normal-hafif düşük glukoz, hafif protein yüksekliği.
• Karaciğer enzimlerinde hafif yükselme.

Görüntüleme

Ultrasonografi parotis ödemini, orşit varlığında testis büyümesi ve heterojen ekoyu gösterir. Pankreatit şüphesinde abdominal BT yapılır. Ensefalit şüphesinde MR görüntüleme tercih edilir.

Ayırıcı Tanı

• Bakteriyel parotit: Stafilokokkus aureus, pürülan akıntı, antibiyotik yanıtı.
• Sjögren sendromu: Kronik, kuru ağız ve göz, otoantikor pozitifliği.
• Parotis taşı (sialolitiazis): Yemekle artan tek taraflı şişlik.
• Parotis tümörleri: Yavaş büyüyen kitle, fasiyal sinir tutulumu.
• HIV ilişkili parotit.
• Lenfadenopatiler: Reaktif veya neoplastik.
• İnfluenza: Sistemik bulgular daha belirgin.
• Diğer viral parotitler: EBV, CMV, parainfluenza, HIV, koksaki, lenfositik koryomenenjit.
• Bulimia nervoza: Bilateral parotis şişliği.
• Diyabetik parotidomegali.
• İlaçlara bağlı parotit: İyot, fenilbutazon.

Tedavi

Kabakulak için spesifik antiviral tedavi yoktur. Tedavi semptomatik ve destekleyicidir.

Genel Tedavi

• Yatak istirahati (ateşli dönemde).
• Bol sıvı alımı.
• Yumuşak ve kolay sindirilebilir gıdalar.
• Ekşi ve baharatlı gıdalardan kaçınma (parotis ağrısını artırır).
• Antipiretik (parasetamol 10-15 mg/kg her 4-6 saatte bir).
• Analjezik (ibuprofen 400 mg her 6-8 saatte bir).
• Soğuk veya sıcak kompres parotis bölgesine.
• Ağız hijyeni.

Orşit Tedavisi

• Yatak istirahati.
• Skrotal yükseltme ve destek.
• Soğuk kompres.
• NSAID veya kortikosteroid (prednizon 60 mg/gün, kademeli azaltma).
• Şiddetli ağrıda lokal anestezik enjeksiyon.
• İnterferon alfa-2b (deneysel).

Menenjit ve Ensefalit

• Hospitalizasyon.
• Sıvı ve elektrolit dengesinin korunması.
• İntrakraniyal basınç takibi.
• Antikonvülsan (gerekirse).
• Kortikosteroid (tartışmalı).

Pankreatit

• Oral alımın kesilmesi.
• İntravenöz sıvı tedavisi.
• Analjezik.
• Pankreatik enzim takibi.

Antibiyotik

Bakteriyel süperenfeksiyon kanıtı olmadıkça antibiyotik önerilmez.

Komplikasyonlar

• Orşit: Postpubertal erkeklerin yüzde 20-30'unda. Yaklaşık yüzde 50 olguda atrofi gelişir, infertilite nadirdir.
• Ooforit: Postpubertal kadınların yüzde 5'inde, infertilite nadir.
• Mastit: Adolesan ve erişkin kadınlarda.
• Pankreatit: Yüzde 4. Tip 1 diyabet riski tartışmalı.
• Aseptik menenjit: Yüzde 1-10. Genellikle iyi prognoz.
• Ensefalit: 1/6000. Mortalite yüzde 1.
• Sensorinöral işitme kaybı: 1/20.000, genellikle tek taraflı, kalıcı olabilir.
• Miyokardit ve perikardit.
• Artrit ve artralji.
• Akut böbrek hasarı (nadir).
• Hidrosefali (ensefalit sonrası).
• Hamilelikte erken trimesterde düşük riski artışı.
• Mortalite: Çok düşük, 1/10.000.

Korunma ve Önleme

• MMR aşısı: 12 ay ve 4-6 yaşta iki doz uygulanır. Tek doz yüzde 78, iki doz yüzde 88 koruma sağlar.
• Üçüncü doz: Salgın durumlarında veya yüksek risk gruplarında önerilir.
• Sağlık çalışanları, öğrenciler, askerler için aşı zorunluluğu.
• Hamilelikte aşı kontraendikedir.
• İmmünsuprese hastalarda aşı kontraendikedir.
• İzolasyon: Hasta bireyler parotis şişliğinden 5 gün sonrasına kadar izole edilir.
• Damlacık izolasyonu (hastane içi).
• El hijyeni ve maske kullanımı.
• Salgın bölgelerinde dikkat.
• Maruziyet sonrası aşı: 72 saat içinde, etkinlik kanıtı sınırlı ancak güvenli.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı

• Tek veya iki taraflı parotis şişliği ve ağrısı.
• Yüksek ateş, halsizlik, kulak ağrısı.
• Testis veya skrotum ağrısı, şişliği.
• Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği.
• Bilinç değişikliği.
• İşitmede ani azalma.
• Şiddetli karın ağrısı.
• Yutma güçlüğü.
• Aşısız bireylerde temas öyküsü.
• Salgın bölgelerinden seyahat sonrası belirtiler.
• Aşılama danışmanlığı.

Genel Değerlendirme

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları bölümünde uzman hekimlerimiz, kabakulak ve komplikasyonlarının tanı ve tedavisinde uluslararası kılavuzlara uygun hizmet sunmaktadır. Modern serolojik ve moleküler tanı laboratuvarımız ile akut enfeksiyon ve immünite durumu doğru biçimde değerlendirilmektedir. Üroloji, nöroloji, gastroenteroloji, KBB ve aşı polikliniklerimiz ile koordinasyon içinde çalışarak orşit, menenjit, pankreatit ve işitme kaybı gibi komplikasyonların erken tanı ve yönetimi sağlanmaktadır. Aşılama danışmanlığı, eksik aşıların tamamlanması ve risk gruplarına yaklaşım konularında kapsamlı destek verilmektedir. Şüpheli kabakulak olgusu, parotis şişliği veya komplikasyon belirtisi olan hastalar gecikmeksizin hekimlerimize başvurarak gerekli değerlendirme ve tedaviyi alabilirler.