Hipertansiyon (Yüksek Tansiyon) Hastaları İçin Rehber

Hipertansiyon, dünya genelinde en yaygın kronik hastalıklardan biri olup kardiyovasküler morbidite ve mortalitenin başlıca değiştirilebilir risk faktörüdür. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya çapında yaklaşık 1,28 milyar yetişkin hipertansiyonla yaşamaktadır ve bu sayının 2030 yılına kadar 1,56 milyara ulaşması beklenmektedir. Türkiye'de ise erişkin nüfusun yaklaşık %30-35'inde hipertansiyon saptanmakta, ancak hastaların önemli bir bölümü tanı almamış ya da yeterli tedavi görmemektedir. Sessiz bir katil olarak nitelendirilen hipertansiyon, erken tanı ve etkin yönetimle kontrol altına alınabilir bir durumdur.

Hipertansiyon Nedir?

Hipertansiyon, arter kan basıncının kronik olarak normalin üzerinde seyretmesi durumudur. Klinik pratikte sistolik kan basıncının 140 mmHg ve/veya diyastolik kan basıncının 90 mmHg üzerinde olması hipertansiyon olarak tanımlanır. Amerikan Kardiyoloji Derneği (ACC/AHA) 2017 kılavuzuna göre ise bu eşik değer 130/80 mmHg olarak belirlenmiştir. Kan basıncı, kalbin pompalama gücü ve periferik vasküler dirençle doğrudan ilişkili olup hemodinamik dengenin bozulması durumunda yükselir.

Hipertansiyon primer (esansiyel) ve sekonder olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır. Primer hipertansiyon tüm olguların %90-95'ini oluşturur ve kesin bir neden saptanamaz; genetik yatkınlık, çevresel faktörler ve yaşam tarzı etkileşimi sonucu gelişir. Sekonder hipertansiyon ise renovasküler hastalık, feokromositoma, primer aldosteronizm, Cushing sendromu veya obstrüktif uyku apnesi gibi altta yatan belirli bir patolojiye bağlıdır.

Hipertansiyon Nedenleri ve Risk Faktörleri

Hipertansiyonun gelişiminde çok sayıda faktör rol oynamaktadır. Bu faktörler değiştirilebilir ve değiştirilemez olarak iki grupta incelenebilir:

Değiştirilemez Risk Faktörleri

• Genetik yatkınlık: Ailede hipertansiyon öyküsü olması riski 2-4 kat artırır. Renin-anjiyotensin-aldosteron sistemi, adrenerjik reseptörler ve sodyum taşıyıcılarıyla ilgili gen polimorfizmleri tanımlanmıştır.
• Yaş: Yaşlanmayla birlikte arter duvarlarında elastikiyet kaybı, endotel disfonksiyonu ve artmış arteriyel sertlik sistolik kan basıncını yükseltir. 65 yaş üstü bireylerde izole sistolik hipertansiyon prevalansı %60'ın üzerine çıkabilir.
• Cinsiyet: Menopoz öncesi dönemde kadınlarda östrojen koruyucu etkisiyle hipertansiyon daha az görülürken, postmenopozal dönemde prevalans eşitlenir.
• Etnik köken: Afrika kökenli bireylerde hipertansiyon daha erken yaşta başlar ve daha şiddetli seyreder.

Değiştirilebilir Risk Faktörleri

• Aşırı tuz tüketimi: Günlük 5 gramın üzerinde sodyum alımı kan basıncını artırır. Tuz duyarlılığı olan bireylerde bu etki daha belirgindir.
• Obezite: Vücut kitle indeksindeki her 5 birimlik artış, hipertansiyon riskini %20-30 yükseltir. Viseral adipozite, insülin direnci ve sempatik aktivasyon aracılığıyla kan basıncını artırır.
• Fiziksel inaktivite: Sedanter yaşam tarzı kardiyovasküler fitness düzeyini düşürerek hipertansiyon riskini artırır.
• Aşırı alkol tüketimi: Günlük iki kadehten fazla alkol alımı doza bağımlı olarak kan basıncını yükseltir.
• Kronik stres: Sempatoadrenal aksın kronik aktivasyonu, katekolamin düzeylerini artırarak periferik vasküler direnci yükseltir.
• Sigara kullanımı: Akut sempatik stimülasyon ve kronik endotel hasarı yoluyla hipertansiyona katkıda bulunur.

Hipertansiyon Belirtileri

Hipertansiyon sıklıkla asemptomatik seyreder ve bu nedenle "sessiz katil" olarak adlandırılır. Hastaların büyük çoğunluğu yıllarca hiçbir belirti yaşamadan yüksek kan basıncıyla yaşayabilir. Ancak kan basıncı belirgin düzeyde yükseldiğinde veya hedef organ hasarı geliştiğinde çeşitli semptomlar ortaya çıkabilir:

• Baş ağrısı: Özellikle sabah saatlerinde oksipital bölgede hissedilen zonklayıcı karakterde baş ağrısı hipertansiyonun klasik semptomu olarak kabul edilir.
• Baş dönmesi ve vertigo: Serebral otoregülasyonun bozulmasıyla ortaya çıkabilir.
• Bulanık görme: Hipertansif retinopati gelişimini işaret edebilir.
• Nefes darlığı: Sol ventrikül hipertrofisi ve diyastolik disfonksiyona bağlı olarak eforla ilişkili dispne gelişebilir.
• Burun kanaması (epistaksis): Ciddi hipertansiyonda nazal mukozal damarların rüptürüne bağlı olarak ortaya çıkabilir.
• Çarpıntı: Artmış sempatik tonus ve kardiyak hipertrofiye bağlı aritmiler çarpıntıya neden olabilir.
• Göğüs ağrısı: Koroner arter hastalığı eşlik ettiğinde angina pektoris gelişebilir.

Hipertansiyon Tanısı

Hipertansiyon tanısı, uygun koşullarda yapılan tekrarlayan kan basıncı ölçümlerine dayanır. Tanı için aşağıdaki yöntemler kullanılır:

Ofis Kan Basıncı Ölçümü

Hasta en az 5 dakika dinlendikten sonra, sırtı dayalı ve ayakları yere basan pozisyonda, uygun manşet boyutuyla ölçüm yapılmalıdır. En az iki farklı vizitte, her vizitte en az iki ölçüm alınmalı ve ortalaması değerlendirilmelidir.

Ambulatuar Kan Basıncı İzlemi (ABPİ)

24 saatlik ambulatuar monitörizasyon, beyaz önlük hipertansiyonu ve maskeli hipertansiyonun ayırıcı tanısında altın standart yöntemdir. Gündüz ortalama ≥135/85 mmHg, gece ortalama ≥120/70 mmHg veya 24 saatlik ortalama ≥130/80 mmHg hipertansiyon olarak değerlendirilir.

Evde Kan Basıncı Ölçümü

Hastanın kendi ortamında düzenli ölçüm yapması tedavi uyumunu artırır ve beyaz önlük etkisini elimine eder. Sabah ve akşam ikişer ölçüm, en az 7 gün süreyle yapılmalıdır.

Laboratuvar İncelemeleri

Tam kan sayımı, açlık kan şekeri, HbA1c, lipid profili, serum kreatinin, eGFR, serum elektrolitleri (sodyum, potasyum), ürik asit, tam idrar tahlili ve spot idrarda albumin/kreatinin oranı rutin olarak istenir. Elektrokardiyografi ve ekokardiyografi hedef organ hasarının değerlendirilmesinde önemlidir.

Hipertansiyonda Ayırıcı Tanı

Özellikle genç yaşta başlayan, dirençli veya paroksismal hipertansiyonda sekonder nedenler araştırılmalıdır:

• Renal arter stenozu: Aterosklerotik veya fibromusküler displaziye bağlı olabilir. Renal Doppler ultrasonografi veya BT/MR anjiyografi ile değerlendirilir.
• Primer aldosteronizm: Hipokalemi eşlik eden dirençli hipertansiyonda aldosteron/renin oranı taranmalıdır.
• Feokromositoma: Paroksismal hipertansiyon, terleme, çarpıntı ve baş ağrısı üçlemesi tipiktir. 24 saatlik idrarda metanefrinler ve plazma serbest metanefrinler tanıda kullanılır.
• Cushing sendromu: Santral obezite, stria, proksimal myopati ve hiperglisemi eşlik edebilir.
• Aort koarktasyonu: Genç hastalarda üst ve alt ekstremite kan basıncı farkı araştırılmalıdır.
• Obstrüktif uyku apnesi: Dirençli hipertansiyonun en sık nedenlerinden biridir; polisomnografi ile tanı konur.
• Tiroid hastalıkları: Hem hipotiroidi hem hipertiroidi kan basıncını etkileyebilir.
• Beyaz önlük hipertansiyonu: Ofis ölçümlerinde yüksek ancak ambulatuar veya ev ölçümlerinde normal kan basıncı saptanması durumudur.

Hipertansiyon Tedavisi

Hipertansiyon tedavisi yaşam tarzı değişiklikleri ve farmakolojik tedavi olmak üzere iki temel yaklaşımdan oluşur. Tedavinin amacı kan basıncını hedef değerlerin altına indirmek ve hedef organ hasarını önlemektir.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri

• Diyet düzenlemesi: DASH diyeti (Dietary Approaches to Stop Hypertension) meyve, sebze, tam tahıllar ve düşük yağlı süt ürünlerinden zengin olup sistolik kan basıncını 8-14 mmHg düşürebilir.
• Tuz kısıtlaması: Günlük sodyum alımının 5-6 gramın altına düşürülmesi 2-8 mmHg kan basıncı düşüşü sağlar.
• Düzenli egzersiz: Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik egzersiz sistolik kan basıncını 4-9 mmHg düşürebilir.
• Kilo kontrolü: Her 1 kg kilo kaybı yaklaşık 1 mmHg sistolik kan basıncı düşüşü sağlar.
• Alkol kısıtlaması ve sigara bırakma: Kardiyovasküler riski önemli ölçüde azaltır.

Farmakolojik Tedavi

Birinci basamak antihipertansif ilaç grupları şunlardır:

• ACE inhibitörleri: Ramipril, enalapril, lisinopril. Diyabetik nefropatide ve kalp yetmezliğinde tercih edilir.
• ARB'ler (Anjiyotensin Reseptör Blokerleri): Valsartan, losartan, irbesartan. ACE inhibitörü intoleransında alternatiftir.
• Kalsiyum kanal blokerleri: Amlodipin, nifedipin, diltiazem. İzole sistolik hipertansiyonda ve yaşlılarda etkilidir.
• Tiazid grubu diüretikler: Hidroklorotiyazid, indapamid, klortalidon. Maliyet-etkin ilk basamak seçeneğidir.
• Beta blokerler: Metoprolol, bisoprolol, nebivolol. Koroner arter hastalığı ve kalp yetmezliği eşlik ettiğinde tercih edilir.

Tedaviye genellikle tek ilaçla başlanır; hedef kan basıncına ulaşılamazsa kombinasyon tedavisine geçilir. Güncel kılavuzlar, evre 2 hipertansiyon veya hedef kan basıncının 20/10 mmHg üzerinde olan hastalarda başlangıçtan itibaren iki ilaç kombinasyonu önermektedir.

Hipertansiyon Komplikasyonları

Kontrolsüz hipertansiyon zamanla birçok hayati organda hasar oluşturur:

• Kardiyovasküler komplikasyonlar: Sol ventrikül hipertrofisi, koroner arter hastalığı, miyokard enfarktüsü, kalp yetmezliği ve aort anevrizması gelişebilir.
• Serebrovasküler komplikasyonlar: İskemik ve hemorajik inme, geçici iskemik atak, vasküler demans riski artar.
• Renal komplikasyonlar: Hipertansif nefroskleroz, proteinüri, kronik böbrek hastalığı ve son dönem böbrek yetmezliği gelişebilir.
• Oküler komplikasyonlar: Hipertansif retinopati, retinal arter/ven oklüzyonu ve optik sinir hasarı görülebilir.
• Periferik arter hastalığı: Alt ekstremite arterlerinde ateroskleroz ve kladikasyo intermittans gelişebilir.

Hipertansiyondan Korunma

Hipertansiyonun önlenmesi, toplum sağlığı açısından son derece önemli bir halk sağlığı stratejisidir:

• Sağlıklı beslenme alışkanlıkları: Erken yaşlardan itibaren düşük sodyumlu, potasyum ve magnezyumdan zengin diyet benimsenmelidir.
• Düzenli fiziksel aktivite: Çocukluk çağından itibaren aktif yaşam tarzı teşvik edilmelidir.
• İdeal vücut ağırlığının korunması: Beden kitle indeksinin 18,5-24,9 kg/m² aralığında tutulması hedeflenmelidir.
• Stres yönetimi: Meditasyon, yoga, diyafragmatik solunum gibi gevşeme teknikleri uygulanmalıdır.
• Düzenli sağlık kontrolleri: 18 yaş üstü her bireyin yılda en az bir kez kan basıncını ölçtürmesi önerilir.
• Sigara ve aşırı alkol tüketiminden kaçınma: Her iki madde de kardiyovasküler riski artırır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir iç hastalıkları veya kardiyoloji uzmanına başvurulmalıdır:

• Evde yapılan ölçümlerde kan basıncının sürekli olarak 140/90 mmHg üzerinde seyretmesi
• Şiddetli baş ağrısı, bulanık görme, göğüs ağrısı veya nefes darlığı gibi hipertansif kriz belirtileri
• Mevcut antihipertansif tedaviye rağmen kan basıncının kontrol altına alınamaması
• Yeni başlayan veya kötüleşen böbrek fonksiyon bozukluğu bulguları
• Hipertansiyonla birlikte diyabet, hiperlipidemi veya kalp hastalığı gibi ek risk faktörlerinin bulunması
• Gebelik döneminde kan basıncı yüksekliğinin saptanması
• Genç yaşta (30 yaş altı) hipertansiyon tespit edilmesi

Hipertansif acil durumunda hedef organ hasarı bulguları eşlik ediyorsa derhal acil servise başvurulmalıdır.

Hipertansiyon, modern tıbbın en iyi anladığı ve en etkili tedavi edebildiği kronik hastalıklardan biridir. Erken tanı, uygun yaşam tarzı değişiklikleri ve bireyselleştirilmiş farmakoterapi ile kan basıncının hedef değerlerde tutulması mümkündür. Düzenli kan basıncı takibi, ilaç uyumu ve periyodik hedef organ değerlendirmesi, hipertansiyon yönetiminin temel taşlarını oluşturur. Koru Hastanesi İç Hastalıkları Bölümü olarak, hipertansiyon tanı ve tedavisinde multidisipliner bir yaklaşımla hastalarımıza kapsamlı sağlık hizmeti sunmaktayız.