Tip 2 diyabet, insülin direnci ve progresif beta hücre disfonksiyonu ile karakterize, dünya genelinde en yaygın görülen diyabet tipidir. Tüm diyabet olgularının %90-95'ini oluşturan Tip 2 diyabet, Uluslararası Diyabet Federasyonu verilerine göre 2021 yılında dünyada 537 milyon yetişkini etkilemekteydi. Türkiye'de ise TURDEP-II çalışması verilerine göre erişkin nüfusta diyabet prevalansı %13,7'ye ulaşmış olup, son 12 yılda diyabet sıklığında %90'lık dramatik bir artış saptanmıştır.
Tip 2 Diyabet Nedir?
Tip 2 diyabet, hedef dokularda insülin direnci ve pankreas beta hücrelerinin bu direnci kompanse edecek düzeyde insülin salgılayamaması sonucu gelişen kronik bir metabolik bozukluktur. Patofizyolojide "ominöz oktet" olarak tanımlanan sekiz farklı mekanizma rol oynar: karaciğerde glukoz üretiminin artması, kas ve yağ dokusunda glukoz alımının azalması, beta hücre disfonksiyonu, alfa hücre disfonksiyonu (glukagon artışı), inkretin etkisinin azalması, böbrekte glukoz geri emiliminin artması, nörotransmitter disfonksiyonu ve lipolizin artması.
Hastalık sinsice başlar ve yıllar boyunca asemptomatik seyredebilir. Tanı anında hastaların yaklaşık %50'sinde en az bir diyabetik komplikasyon mevcuttur, bu durum erken tanının önemini vurgular.
Tip 2 Diyabet Nedenleri ve Risk Faktörleri
Değiştirilemez Risk Faktörleri
- Genetik yatkınlık: Birinci derece akrabada Tip 2 diyabet olması riski 2-6 kat artırır. Monozigot ikizlerde konkordans oranı %70-90'dır.
- Etnik köken: Güney Asya, Afrika, Hispanik ve yerli Amerikan kökenli bireylerde risk daha yüksektir.
- Yaş: 45 yaş üzerinde risk artar ancak obezite epidemisiyle birlikte genç yaşta tanı giderek sıklaşmaktadır.
- Gestasyonel diyabet öyküsü: Gestasyonel diyabet geçiren kadınlarda yaşam boyu Tip 2 diyabet gelişme riski %50-60'tır.
Değiştirilebilir Risk Faktörleri
- Obezite: En güçlü değiştirilebilir risk faktörüdür. BKİ ≥30 kg/m² olanlarda risk normal kilolulara göre 7-12 kat artmıştır. Viseral adipozite özellikle kritik rol oynar.
- Fiziksel inaktivite: Sedanter yaşam tarzı insülin duyarlılığını azaltarak riski artırır. Haftada 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz riski %58'e kadar azaltır.
- Beslenme: Yüksek glisemik yüklü diyetler, işlenmiş gıdalar, kırmızı et ve şekerli içeceklerin aşırı tüketimi riski artırır.
- Sigara kullanımı: Aktif sigara içicilerinde Tip 2 diyabet riski %30-40 artmıştır.
- Uyku bozuklukları: Obstrüktif uyku apnesi ve yetersiz uyku süresi insülin direncini artırır.
Tip 2 Diyabet Belirtileri
Tip 2 diyabet genellikle yavaş ve sinsi bir başlangıç gösterir. Hastaların bir kısmı yıllarca asemptomatik kalabilir:
- Poliüri ve polidipsi: Hipergliseminin klasik belirtileri olup kan şekeri yükseldiğinde osmotik diüreze bağlı sık idrara çıkma ve aşırı susama ortaya çıkar.
- Yorgunluk: Hücrelerin glukozu etkin kullanamamasına bağlı kronik enerji eksikliği hissedilir.
- Bulanık görme: Hiperglisemiye bağlı lens ozmolarite değişiklikleri geçici görme bozukluğuna neden olur.
- Tekrarlayan enfeksiyonlar: Üriner sistem enfeksiyonları, vajinal kandidiyaz, deri enfeksiyonları ve periodontal hastalıklar sık görülür.
- Yara iyileşmesinde gecikme: Nötrofil fonksiyon bozukluğu ve mikrosirküler yetersizlik sonucu gelişir.
- Akantozis nigrikans: Boyun, aksilla ve kasık bölgelerinde koyu renkli, kadifemsi deri değişikliği insülin direncinin kutanöz göstergesidir.
- Parestezi: El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma diyabetik nöropatinin erken belirtisi olabilir.
Tip 2 Diyabet Tanısı
Tanı kriterleri aşağıdaki testlerden herhangi birinin pozitifliğine dayanır:
- Açlık plazma glukozu: ≥126 mg/dL (en az 8 saatlik açlık sonrası, iki ayrı ölçümde doğrulanmalı)
- OGTT 2. saat glukozu: ≥200 mg/dL (75 g glukoz yüklemesi sonrası)
- HbA1c: ≥%6,5 (NGSP sertifikalı ve DCCT standardize yöntemle)
- Rastgele plazma glukozu: ≥200 mg/dL (klasik hiperglisemi semptomları eşliğinde)
Tarama önerileri: 35 yaş üstü tüm bireyler, BKİ ≥25 kg/m² olup en az bir ek risk faktörü taşıyan bireyler ve gestasyonel diyabet öyküsü olan kadınlar düzenli olarak taranmalıdır.
Tip 2 Diyabette Ayırıcı Tanı
- Tip 1 diyabet: Otoantikorlar (anti-GAD, anti-IA-2) pozitif, C-peptid düşüktür. Genellikle genç yaşta akut başlangıç gösterir.
- LADA: Erişkin yaşta başlayan yavaş seyirli otoimmün diyabettir. Başlangıçta oral antidiyabetiklere yanıt verir ancak zamanla insülin ihtiyacı gelişir.
- MODY: Genç yaşta başlayan, otozomal dominant kalıtılan monogenik diyabet formlarıdır. Genetik test ile kesin tanı konur.
- Sekonder diyabet: Pankreatik hastalıklar, endokrinopatiler (Cushing, akromegali, feokromositoma) veya ilaçlara bağlı gelişebilir.
- Prediyabet: APG 100-125 mg/dL, OGTT 140-199 mg/dL veya HbA1c %5,7-6,4 aralığı prediyabeti tanımlar.
Tip 2 Diyabet Tedavisi
Tedavide bireyselleştirilmiş glisemik hedefler belirlenir. Genel hedef HbA1c <%7'dir ancak yaşlı, komorbiditeli veya hipoglisemi riski yüksek hastalarda bu hedef gevşetilebilir.
Yaşam Tarzı Müdahaleleri
- Tıbbi beslenme tedavisi: Bireyselleştirilmiş beslenme planı, karbonhidrat sayımı eğitimi, Akdeniz diyeti veya DASH diyeti önerilir.
- Egzersiz: Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik aktivite + haftada 2-3 gün dirençli egzersiz.
- Kilo yönetimi: %5-10 kilo kaybı HbA1c'de %0,5-1,0 düşüş sağlayabilir.
Farmakolojik Tedavi
- Metformin: Birinci basamak tedavidir. Hepatik glukoz üretimini azaltır, insülin duyarlılığını artırır. Laktik asidoz riski nedeniyle eGFR <30 mL/dk'da kontrendikedir.
- SGLT2 inhibitörleri: Empagliflozin, dapagliflozin, kanagliflozin. Kardiyovasküler ve renal koruyucu etkileri kanıtlanmıştır. Kalp yetmezliği veya KBH varlığında HbA1c düzeyinden bağımsız olarak önerilir.
- GLP-1 reseptör agonistleri: Semaglutid, liraglutid, dulaglutid. Kilo kaybı sağlar ve kardiyovasküler olayları azaltır. ASKH varlığında tercih edilir.
- DPP-4 inhibitörleri: Sitagliptin, vildagliptin. Orta etkinlikte, iyi tolere edilen ajanlardır.
- Sülfonilüreler: Glimepirid, gliklazid. Güçlü glisemik etki sağlar ancak hipoglisemi ve kilo artışı riski vardır.
- İnsülin tedavisi: Oral ajanlarla yeterli kontrol sağlanamadığında bazal insülin eklenir. Gerekirse bazal-bolus rejime geçilebilir.
Tip 2 Diyabet Komplikasyonları
Akut Komplikasyonlar
- Hiperozmolar hiperglisemik durum: Ciddi hiperglisemi (>600 mg/dL), hiperozmolalite ve dehidratasyonla karakterize acil durumdur.
- Hipoglisemi: İnsülin veya sülfonilüre kullanan hastalarda kan şekerinin <70 mg/dL'ye düşmesidir.
Kronik Komplikasyonlar
- Mikrovasküler: Diyabetik retinopati, nefropati ve nöropati. Yıllık göz muayenesi, idrar albumin taraması ve ayak muayenesi zorunludur.
- Makrovasküler: Koroner arter hastalığı, serebrovasküler hastalık ve periferik arter hastalığı. Diyabet kardiyovasküler hastalık risk eşdeğeridir.
- Diyabetik ayak: Nöropati, periferik arter hastalığı ve enfeksiyon üçlüsüyle gelişen ciddi komplikasyondur. Ampütasyon riski 15-40 kat artmıştır.
Tip 2 Diyabetten Korunma
- Yaşam tarzı değişikliği programları: DPP (Diabetes Prevention Program) çalışması, yapılandırılmış yaşam tarzı müdahalelerinin diyabet gelişimini %58 azalttığını göstermiştir.
- Kilo kontrolü: İdeal vücut ağırlığının korunması en etkili önlemdir. %5-7 kilo kaybı prediyabetten diyabete ilerlemeyi önemli ölçüde azaltır.
- Düzenli fiziksel aktivite: Günde 30-60 dakika yürüyüş veya eşdeğeri aktivite önerilir.
- Sağlıklı beslenme: Akdeniz diyeti, tam tahıllar, bakliyatlar, sebze ve meyve ağırlıklı beslenme benimsenmelidir.
- Prediyabet yönetimi: Yüksek riskli prediyabetlilerde metformin profilaksisi düşünülebilir.
- Düzenli tarama: 35 yaş üstü veya risk faktörü taşıyan bireylerde 3 yılda bir tarama önerilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
- Aşırı susama, sık idrara çıkma ve açıklanamayan yorgunluk
- Açıklanamayan kilo kaybı veya iştah değişiklikleri
- Tekrarlayan enfeksiyonlar veya yara iyileşmesinde gecikme
- Ailede diyabet öyküsü ile birlikte risk faktörlerinin varlığı
- Mevcut tedaviye rağmen kan şekeri kontrolünün bozulması
- Ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya yaralar
- Görme bozukluğu veya göz muayenesi zamanı
- Hipoglisemi belirtileri (terleme, titreme, çarpıntı, bilinç değişikliği)
Tip 2 diyabet, yaşam tarzı değişiklikleri ve güncel farmakoterapi ile etkin şekilde yönetilebilen kronik bir metabolik hastalıktır. Bireyselleştirilmiş tedavi hedefleri, düzenli komplikasyon taraması ve multidisipliner yaklaşım, başarılı diyabet yönetiminin temel taşlarıdır. Koru Hastanesi Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bölümü olarak, Tip 2 diyabet tanı, tedavi ve takibinde hastalarımıza kanıta dayalı güncel tıp uygulamaları sunmaktayız.
