Bruselloz Nedir?

Bruselloz, Brucella cinsine ait gram-negatif, fakültatif hücre içi bakterilerin neden olduğu ve dünya genelinde en yaygın zoonotik enfeksiyonlardan biri olarak kabul edilen sistemik bir hastalıktır. Her yıl dünya çapında 500.000'den fazla yeni vaka bildirilmekle birlikte gerçek insidansın bildirilen rakamların 10-25 katı olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye, brusellozun endemik olduğu ülkeler arasında yer almakta olup özellikle hayvancılığın yoğun yapıldığı bölgelerde önemli bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Bu makalede brusellozun tanımı, bulaşma yolları, klinik özellikleri ve güncel yaklaşımlar kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

Bruselloz Nedir?

Bruselloz, Brucella cinsi bakterilerin insanlara hayvanlardan bulaşmasıyla ortaya çıkan sistemik bir zoonotik enfeksiyon hastalığıdır. Halk arasında "Malta humması", "Akdeniz ateşi" veya "dalgalı ateş" olarak da bilinmektedir. Brucella türleri küçük, hareketsiz, spor oluşturmayan, gram-negatif kokobasillerdir ve retiküloendotelyal sistem hücrelerinde (makrofajlar) çoğalarak kronik intraselüler enfeksiyona yol açarlar.

İnsanlarda hastalığa yol açan başlıca türler şunlardır:

• Brucella melitensis: Koyun ve keçilerden bulaşır, en virülan tür olup en ağır klinik tabloyu oluşturur
• Brucella abortus: Sığırlardan bulaşır, daha hafif seyirli enfeksiyona neden olur
• Brucella suis: Domuzlardan bulaşır, süpüratif komplikasyonlara eğilimlidir
• Brucella canis: Köpeklerden bulaşır, insanlarda nadiren hastalık yapar

Türkiye'de vakaların büyük çoğunluğundan B. melitensis sorumlu olup enfeksiyon genellikle pastörize edilmemiş süt ve süt ürünlerinin tüketimi ya da enfekte hayvanlarla doğrudan temas yoluyla bulaşmaktadır.

Bruselloz Nedenleri ve Bulaşma Yolları

Brusellozun bulaşması birden fazla yolla gerçekleşebilir ve maruz kalma şekli meslek, yaşam koşulları ve beslenme alışkanlıklarıyla yakından ilişkilidir.

Alimenter (Sindirim Yoluyla) Bulaşma

• Pastörize edilmemiş süt: En önemli bulaşma kaynağıdır, özellikle çiğ süt tüketimi yaygın olan kırsal bölgelerde
• Taze peynir ve krema: Pastörizasyon uygulanmamış sütten yapılan ürünler yüksek risk taşır
• Çiğ et tüketimi: Az pişmiş veya çiğ et ile bulaşma mümkündür

Temas Yoluyla Bulaşma

• Doğrudan hayvan teması: Enfekte hayvanların doğum materyalleri, atık suları ve vücut sıvılarıyla temas
• Mesleki maruziyet: Veteriner hekimler, çiftçiler, kasaplar, mezbaha çalışanları ve laboratuvar personeli yüksek risk altındadır
• Deri ve mukoza yoluyla: Sıyrıklar veya konjunktiva aracılığıyla bakteri girişi

İnhalasyon Yoluyla Bulaşma

• Aerosol maruziyeti: Ahır temizliği, hayvan bakımı sırasında kontamine toz ve aerosol inhalasyonu
• Laboratuvar kazaları: Brucella, biyogüvenlik düzeyi 3 patojen olup laboratuvar personelinde en sık kazara bulaşan ajanlardan biridir

Bruselloz Belirtileri

Bruselloz, çok çeşitli klinik tablolarla ortaya çıkabilen multisistemik bir enfeksiyondur. Kuluçka süresi genellikle 2-4 hafta olmakla birlikte birkaç günden birkaç aya kadar uzayabilir.

Akut Bruselloz Belirtileri

• Ateş: En sık görülen semptomdur. Dalgalı (undulan) veya remitan tipte ateş karakteristiktir; akşamları yükselip sabahları düşer
• Terleme: Yoğun ve kötü kokulu terleme brusellozun klasik bulgusudur
• Halsizlik ve bitkinlik: Şiddetli asteni hastaları günlük aktivitelerden alıkoyabilir
• Artralji ve miyalji: Yaygın kas ve eklem ağrıları sıktır; özellikle bel ve kalça bölgesinde belirgindir
• Baş ağrısı: Frontal bölgede yoğunlaşan baş ağrısı sık yakınmalar arasındadır
• İştahsızlık ve kilo kaybı: Kronikleşen vakalarda belirgin olabilir
• Hepatosplenomegali: Hastaların %30-60'ında karaciğer ve dalak büyümesi saptanır

Kronik Bruselloz Belirtileri

• Kronik yorgunluk: Tedavi sonrası bile uzun süre devam edebilen bitkinlik
• Depresyon ve nöropsikiyatrik semptomlar: Anksiyete, irritabilite ve uyku bozuklukları
• Fokal enfeksiyonlar: Spondilit, sakroileit, orşit, endokardit gibi lokalize tutulumlar

Bruselloz Tanısı

Bruselloz tanısı klinik şüphe, epidemiyolojik öykü, serolojik testler ve kültür izolasyonuna dayanır.

Serolojik Testler

• Rose Bengal testi: Hızlı tarama testi olup yüksek duyarlılığa sahiptir. Pozitif sonuçlar doğrulanmalıdır.
• Standart tüp aglütinasyon testi (Wright): En yaygın kullanılan doğrulama testidir. Titre ≥1/160 anlamlı kabul edilir.
• Coombs testi: Blokan antikorları saptamak için kullanılır; kronik brusellozda önemlidir.
• ELISA: IgM ve IgG antikorlarını ayrı ayrı ölçerek akut ve kronik enfeksiyonun ayırımında yardımcıdır.

Kültür

• Kan kültürü: Altın standart tanı yöntemidir; otomatize kan kültürü sistemlerinde 5-7 günde üreme saptanabilir. İzolasyon oranı akut dönemde %40-70'tir.
• Kemik iliği kültürü: Kan kültürüne göre daha yüksek duyarlılığa sahiptir (%80-90).

Laboratuvar Bulguları

• Hemogram: Lökopeni, trombositopeni veya pansitopeni görülebilir
• Karaciğer enzimleri: Hafif ALT ve AST yüksekliği sıktır
• CRP ve sedimantasyon: Enflamasyon belirteçleri yüksek bulunur

Ayırıcı Tanı

Brusellozun multisistemik doğası nedeniyle ayırıcı tanı listesi geniştir ve birçok enfeksiyöz ve nonenfeksiyöz hastalık düşünülmelidir.

• Tüberküloz: Kronik ateş, kilo kaybı ve hepatosplenomegali ile benzer tablo; tüberküloz lenfadenit ve spondilitin de ayrımı önemlidir
• Tifo: Salmonella typhi enfeksiyonu benzer ateş paterni ve hepatosplenomegali oluşturabilir
• Enfektif endokardit: Uzamış ateş ve kültür pozitifliği ile karışabilir; Brucella endokarditi de bu tablonun parçası olabilir
• Lenfoma ve hematolojik maligniteler: Ateş, lenfadenopati, hepatosplenomegali ve pansitopeni ile benzer prezentasyon
• Romatizmal hastalıklar: Reaktif artrit, romatoid artrit ve spondiloartropatiler eklem bulgularıyla karışabilir
• Viral hepatitler: Karaciğer enzim yüksekliği ve hepatomegali ile ayırıcı tanıya girer
• Q ateşi (Coxiella burnetii): Benzer epidemiyolojik öykü ve klinik tablo gösterebilir

Bruselloz Tedavisi

Bruselloz tedavisinde kombinasyon antibiyotik tedavisi uygulanır. Tek ilaçla tedavi yüksek relaps oranları nedeniyle önerilmemektedir.

Standart Tedavi Rejimleri

• Doksisiklin + Streptomisin: Doksisiklin 100 mg 2x1 (6 hafta) + Streptomisin 1 g/gün IM (2-3 hafta). WHO tarafından önerilen birinci basamak rejimdir.
• Doksisiklin + Rifampisin: Doksisiklin 100 mg 2x1 + Rifampisin 600-900 mg/gün (6 hafta). Oral rejim olması nedeniyle sık tercih edilir ancak relaps oranı biraz daha yüksektir.
• Doksisiklin + Gentamisin: Doksisiklin 100 mg 2x1 (6 hafta) + Gentamisin 5 mg/kg/gün IV (7-14 gün). Streptomisin yerine alternatif olarak kullanılır.

Komplike Bruselloz Tedavisi

• Spondilit: Tedavi süresi 3-6 aya uzatılır; üçlü kombinasyon (doksisiklin + rifampisin + aminoglikozid) tercih edilir
• Endokardit: En az 3 ilaçlı kombinasyonla 3-6 ay tedavi; sıklıkla cerrahi kapak replasmanı gerekir
• Nörobruselloz: Sefalosporin (seftriakson), doksisiklin ve rifampisin kombinasyonuyla uzun süreli tedavi

Gebelikte Tedavi

Doksisiklin gebelikte kontrendike olduğundan rifampisin + trimetoprim-sülfametoksazol kombinasyonu kullanılabilir. Tedavi kararı fetal riskler göz önünde bulundurularak bireyselleştirilmelidir.

Bruselloz Komplikasyonları

Bruselloz hemen her organ ve sistemi etkileyebilen bir hastalık olup tedavi edilmediğinde veya yetersiz tedavi uygulandığında ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Kas-İskelet Sistemi Komplikasyonları

• Sakroileit: En sık görülen osteoartiküler komplikasyon olup özellikle genç hastalarda belirgindir
• Spondilit: Lomber vertebralar en sık tutulur; disk aralığı daralması ve paravertebral abse gelişebilir
• Periferik artrit: Diz, kalça ve ayak bileği eklemlerinde monoartiküler veya oligoartiküler tutulum

Genitoüriner Komplikasyonlar

• Orşit/Epididimoorşit: Erkek hastaların %2-20'sinde görülür; tek taraflı ağrılı testis şişliği ile karakterizedir
• Glomerülonefrit: İmmün kompleks birikimi ile ilişkili renal tutulum

Kardiyovasküler Komplikasyonlar

• Endokardit: Brucella mortalitesinin en önemli nedenidir; aort kapak tutulumu en sık görülür
• Miyokardit ve perikardit: Nadir olmakla birlikte bildirilmiştir

Nörolojik Komplikasyonlar

• Nörobruselloz: Menenjit, meningoensefalit, kranial sinir felçleri ve demiyelinizan sendromlar
• Depresyon ve kronik yorgunluk: Tedavi sonrası bile uzun süre devam edebilir

Brusellozdan Korunma

Brusellozdan korunma stratejileri hem hayvan sağlığı hem de insan sağlığı alanında alınacak önlemleri kapsamaktadır.

Besin Güvenliği

• Süt pastörizasyonu: Tüm süt ve süt ürünlerinin pastörize edilmesi en etkili korunma yöntemidir
• Et pişirme: Etlerin iç sıcaklığı en az 63°C olacak şekilde pişirilmesi
• Çiğ süt ürünlerinden kaçınma: Kaynağı belirsiz taze peynir, krema ve tereyağı tüketiminden kaçınılması

Mesleki Korunma

• Kişisel koruyucu ekipman: Eldiven, gözlük, maske ve koruyucu giysi kullanımı
• Laboratuvar güvenliği: Biyogüvenlik düzey 3 koşullarında çalışma
• Eğitim: Risk altındaki meslek gruplarına düzenli eğitim verilmesi

Hayvan Sağlığı Önlemleri

• Hayvan aşılama programları: Rev-1 (küçükbaş) ve S19/RB51 (sığır) aşılarıyla hayvan popülasyonunun korunması
• Test ve kesim programları: Seropozitif hayvanların sürüden çıkarılması
• Veteriner gözetim: Hayvan hareketlerinin kontrolü ve sürveyans sistemlerinin güçlendirilmesi

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır:

• Açıklanamayan uzun süreli ateş: İki haftadan uzun süren, nedeni belirlenemeyen ateş, özellikle dalgalı seyirliyse
• Hayvancılıkla uğraşan kişilerde ateş: Çiftçi, veteriner hekim, kasap gibi risk gruplarında ateşli hastalık
• Çiğ süt ürünü tüketimi sonrası semptomlar: Pastörize edilmemiş süt veya peynir tüketimi öyküsü ile birlikte ateş ve eklem ağrıları
• Eklem ve bel ağrıları: Özellikle sakroiliak bölgede lokalize, inflamatuvar karakterde ağrı
• Testis ağrısı ve şişliği: Erkek hastalarda tek taraflı skrotal ağrı ve ödem
• Tedavi altındayken kötüleşme: Antibiyotik tedavisine rağmen semptomların devam etmesi veya artması
• Relaps bulguları: Tedavi tamamlandıktan sonra semptomların yeniden ortaya çıkması

Bruselloz, Türkiye'nin de dahil olduğu endemik bölgelerde ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Hastalığın tanısında yüksek klinik şüphe, uygun serolojik testler ve epidemiyolojik öykünün bir arada değerlendirilmesi büyük önem taşır. Tedavide kombinasyon antibiyotik rejimleri ile yüksek kür oranları elde edilebilmekte, ancak tedavi uyumsuzluğu ve yetersiz tedavi süresi relaps riskini artırmaktadır. Süt pastörizasyonu, mesleki koruyucu önlemler ve hayvan aşılama programları brusellozun kontrolünde en etkili stratejilerdir. Tek Sağlık (One Health) yaklaşımı çerçevesinde insan sağlığı, hayvan sağlığı ve çevre sağlığı alanlarında koordineli mücadele, hastalığın eliminasyonu için vazgeçilmezdir.

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, bu alandaki en güncel tanı ve tedavi yöntemlerini uygulayarak hastalarımıza kapsamlı sağlık hizmeti sunmaktadır. Detaylı bilgi ve randevu için bizimle iletişime geçebilirsiniz.