ABO uyuşmazlığı, anne ile bebeğin kan gruplarının uyuşmaması yüzünden bebekte sarılık oluşmasıdır. Kulağa ürkütücü gelse de aslında çok yaygın ve genelde kolay yönetilen bir durumdur. Bizim kan grubumuz (A, B, AB, 0) doğuştan belli olur. Anne 0 grubuysa ve bebek babadan A ya da B aldıysa, annenin vücudu bebeğin kan hücrelerine "yabancı" gözüyle bakabilir ve onlara karşı küçük "savaşçı" proteinler (antikor) üretir. Bu antikorlar plasenta yoluyla bebeğe geçince bebeğin alyuvarları beklenenden hızlı yıkılır. Bu yıkımdan açığa çıkan bilirubin maddesi yeni doğmuş bebeğin karaciğeri henüz tam çalışmadığı için kanda birikir ve cildi sarıya boyar. İşte gördüğümüz yenidoğan sarılığı budur.
Burada moral bozucu bir şey yok: ABO uyuşmazlığı Rh uyuşmazlığından çok daha hafif seyreder. Bebek doğar doğmaz birkaç basit kan testi yapılır, sarılık seviyesi ölçülür ve gerekirse fototerapi denen "mavi ışık tedavisi"yle 1-3 gün içinde mesele çözülür. Çoğu bebeğin tedaviye bile ihtiyacı olmaz, kendi kendine atlatır. Önemli olan doğumdan sonraki ilk 2-3 gün bebeği yakından izlemek ve sarılık fark edildiğinde hekimle paylaşmak.
Kimlerde Görülür?
ABO uyuşmazlığının ortaya çıkması için tek bir şart var: annenin 0 kan grubu, bebeğin A ya da B kan grubu olması. Bu kombinasyon için baba A, B veya AB grubunda olmalı. Anne A ya da B grubuysa zaten bu durum oluşmaz.
Risk şu durumlarda artar:
- Anne 0 grubu, baba A / B / AB grubu
- Daha önceki bebekte de sarılık yaşanmış olması (her gebelikte tekrar görülebilir)
- Bebeğin erken doğmuş olması (karaciğeri daha geç olgunlaşır)
- Doğum sırasında bebek ile anne kanının daha fazla karışmasına neden olan bazı durumlar
- Aile geçmişinde sarılık ya da kan hastalıkları olması
Önemli bir not: ABO uyuşmazlığı ilk gebelikte de ortaya çıkabilir. Rh uyuşmazlığı genelde ikinci ve sonraki gebeliklerde görülür ama ABO öyle değil. Çünkü 0 grubu olan herkesin kanında zaten doğuştan anti-A ve anti-B antikorları bulunur, ilk gebelikte de bebeğe geçebilirler.
Yine de panik yapmaya gerek yok. Anne 0 grubuysa bile her bebekte sarılık görülmeyebilir, görüldüğünde de çoğu zaman hafiftir. Tüm yenidoğan bebeklerin yaklaşık üçte birinde herhangi bir sebepten sarılık görülür; ABO uyuşmazlığı bunlardan sadece bir tanesidir.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
ABO uyuşmazlığının en bariz belirtisi sarılıktır. Genelde doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde başlar ki bu zaten dikkat edilmesi gereken bir özelliktir. Diğer yaygın yenidoğan sarılıkları doğumdan 2-3 gün sonra başlar; ABO erken başlamasıyla kendini belli eder.
Şu belirtilere dikkat edilmeli:
- Sarı renk değişimi: Önce yüzde, alında, göz aklarında başlar; ilerledikçe göğüse, karına, kollara ve bacaklara yayılır. Yayılım ne kadar aşağıya inmişse sarılık o kadar şiddetlidir.
- Aşırı uyku hali: Bebek emmek için uyandırılamıyor, sürekli uyukluyor
- Emme zayıflığı: Memeyi ya da biberonu almak istemiyor, yarım bırakıyor
- Halsizlik, gevşek vücut tonusu: Bebek kollarınızda "limonyamış" gibi gevşek duruyor
- Tiz, kesik kesik ağlama: Normal ağlamadan farklı, daha keskin
- İdrar miktarında azalma: Günde 6'dan az ıslak bez
- Koyu sarı idrar veya açık renkli dışkı
- Hafif huzursuzluk, ateş ya da soğuma
Sarılığı evde değerlendirmek için basit bir ipucu: bebeğin alnına ya da burnuna parmağınızla hafifçe bastırın, parmağınızı çektiğinizde o bölge bir an beyaz değil sarı görünüyorsa sarılık var demektir. Ama bu sadece fikir verir; kesin değerlendirme için mutlaka hekime danışmak gerekir, çünkü gözle görünen sarılık ile kandaki gerçek bilirubin değeri her zaman örtüşmeyebilir.
Tanı Nasıl Konulur?
Tanı için aslında karmaşık bir işlem yapılmaz. Bütün süreç birkaç basit kan testiyle hallolur. Önce annenin kan grubu zaten gebelikte belli olmuştur. Bebek doğar doğmaz göbek kordonundan ya da topuğundan birkaç damla kan alınır ve test edilir.
Yapılan başlıca testler:
- Bebeğin kan grubu ve Rh faktörü: Anneyle uyuşmazlık var mı diye bakılır
- Direkt Coombs testi: Bebeğin alyuvarlarına anneden gelen antikor yapışmış mı diye kontrol eder. Pozitif çıkarsa ABO uyuşmazlığı doğrulanmış olur
- Toplam ve indirekt bilirubin: Sarılığın kandaki gerçek seviyesini ölçer
- Hemoglobin ve hematokrit: Bebek kansız kalmış mı?
- Retikülosit sayımı: Bebeğin kemik iliği ne kadar yeni alyuvar üretiyor?
- Periferik yayma: Mikroskopla bakılarak alyuvarlardaki bozulma görülür
Bilirubin seviyesi tek başına anlamlı değildir; bebeğin kaç saatlik olduğuna ve doğum haftasına göre özel grafiklere bakılır. Bu grafikler "şu yaştaki bebekte şu kadar bilirubin normal, şu kadar üzerinde tedavi gerekir" diye sınırları gösterir. Bilirubin tedavi sınırının üzerinde çıkarsa hemen fototerapi başlanır. Sınırın altındaysa bebek izleme alınır ve birkaç saat sonra tekrar ölçülür.
Bazı doğum üniteleri sarılığı cilde tutulan bir cihazla, kan alınmadan da ölçebiliyor. Buna transkütan bilirubinometre denir. Tarama aracı olarak çok kullanışlıdır ama kesin karar için yine de kan testi gerekir.
Komplikasyonlar Nelerdir?
"Komplikasyon" denince korkmaya gerek yok, çünkü günümüzde takip ve fototerapi sayesinde ciddi komplikasyonlar artık çok nadirdir. Yine de bilmek faydalı. Tedavi edilmeyen veya çok geç fark edilen vakalarda şunlar olabilir:
- Akut bilirubin ensefalopatisi: Çok yüksek bilirubin beyne geçer, bebek aşırı uykulu olur, emmez, kasları gerilir. Erken tedaviyle geri dönebilir.
- Kernikterus: Eğer üstteki tablo geçmezse kalıcı beyin hasarına dönüşür. Günümüzde fototerapi sayesinde nadiren görülür ama mutlaka önlenmeli.
- Anemi (kansızlık): Alyuvarlar hızla yıkıldığı için bebek kansız kalabilir. Bazen ev taburculuğundan sonra 2-3 hafta içinde gelişir, bu yüzden taburculuk sonrası kontrol şart.
- İşitme kaybı: Yüksek bilirubin işitme sinirini etkileyebilir.
- Gelişim gerilikleri: Kernikterus durumunda hareket, konuşma ve öğrenmede problemler olabilir.
- Karaciğer ve dalakta büyüme: Aşırı alyuvar yıkımı bu organları zorlar.
- Beslenememe ve sıvı kaybı: Uyuklayıp ememeyen bebek susuz kalabilir, bu da sarılığı kötüleştirir.
İyi haber: bu komplikasyonların hemen hepsi erken takip ve fototerapiyle önlenebilir. Hastanede ilk 48-72 saat aktif takip yapılır, bu yüzden bebekler genelde 2 gün önce taburcu edilmez. Taburculuk sonrası da hekiminizin verdiği randevulara uyarsanız hiçbir komplikasyon yaşamadan süreci atlatabilirsiniz.
Tedavi Seçenekleri
ABO uyuşmazlığında tedavi seçenekleri çok değil, basittir:
- Sık emzirme: Bilirubinin vücuttan atılmasının en doğal yolu beslenmedir. Anne sütü hem sıvı sağlar hem bağırsağı çalıştırır. Günde 8-12 emzirme önerilir.
- Fototerapi (mavi ışık tedavisi): Bebek özel mavi ışık veren bir lambanın altına yatırılır. Cilde ulaşan ışık bilirubini, vücudun atabileceği bir şekle çevirir. Acısız ve güvenli bir tedavidir. Bebeğin gözleri özel bantla korunur. Genelde 24-48 saatte etki gösterir.
- İntravenöz immünglobulin (IVIG): Şiddetli vakalarda damardan verilen ilaç antikorların etkisini azaltır.
- Kan değişimi (exchange transfüzyon): Çok nadir uygulanan, son çare tedavi. Bebeğin kanı kademeli olarak yenisiyle değiştirilir. Bu çok ileri vakalarda gerekir.
Çoğu bebek sadece sık emzirme veya kısa süreli fototerapi ile iyileşir. Tedavi sonrası bebek normal şekilde büyür, başka bir takip gerekmez.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Yeni doğan bebeğinizde aşağıdakileri fark ettiğinizde vakit kaybetmeden hekime başvurun:
- Doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde başlayan sarılık (her zaman ciddiye alın)
- Sarılığın göğüsten aşağıya doğru, karna ve bacaklara yayılması
- Bebeğin emmeyi reddetmesi ya da emerken çabuk yorulması
- Bebeğin uyandırılamayacak kadar uykulu olması
- Yüksek perdeden, tiz, kesik kesik ağlama
- Ateş veya ısı düşüklüğü
- Günde 6'dan az ıslak bez (yeterli idrar yapmıyor)
- Vücut tonusunun gevşemesi veya tam tersi aşırı kasılma
- Cildi giderek daha turuncu/kahverengi sarıya kayması
"Aman canım, biraz sarı zaten, normal" deyip beklemek doğru değildir. Sarılık gözle çok hafif görünse bile kandaki gerçek değer yüksek olabilir. Hekim 5 dakikada bilirubin ölçüp size kesin bilgi verebilir. Bebek uyukluyor diye "rahat çocuk" yorumu yapmak da risklidir; aşırı uyku hali bilirubin yüksekliğinin işaretidir.
Taburculuk sonrası da önemli: hastaneden çıktıktan sonra 2-3 gün içinde mutlaka bir kontrol randevusu alın. Bazı bebeklerde sarılık taburculuktan sonra zirve yapar ve bu dönemde tekrar fototerapi gerekebilir.
Son Değerlendirme
ABO uyuşmazlığı ilk duyulduğunda korkutucu gelen bir tanıdır ama gerçekte günümüzün en kolay yönetilen yenidoğan durumlarından biridir. Yapmanız gereken sadece üç şey var: bebeğinizi yakından gözleyin (özellikle ilk 72 saat), sarılık fark edince hemen hekime gidin, tedavi önerildiyse uygulamada gecikmeyin. Bu kadar.
Anne 0 grubuysa endişelenmek yerine doğum öncesi hekiminizle konuşun, doğumun yapılacağı hastanede yenidoğan ünitesi bulunsun, bebek doğar doğmaz kan grubu ve Coombs testi yapılsın. Bu rutin önlemler her şeyi yoluna sokar.
Çoğu bebek hafif sarılıkla atlatır, bir kısmı 1-3 günlük fototerapi alır, çok azı daha ileri tedaviye gerek duyar. Ama hangisi olursa olsun, doğru takiple bebeğin uzun vadeli sağlığı etkilenmez. Koru Hastanesi Kadın Hastalıkları ve Doğum bölümümüz ile Yenidoğan ünitemiz, gebelik takibinden bebeğin sağlıklı taburculuğuna kadar her aşamada yanınızdadır.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.
