Varisella Zoster virüsü (VZV), Herpesviridae ailesinin Alphaherpesvirinae alt ailesine ait, çift iplikli DNA virüsü olan bir patojendir. Birincil enfeksiyonu su çiçeği (varisella) olarak bilinen bu virüs, primer enfeksiyon sonrasında dorsal kök ganglionlarında yaşam boyu latent kalır ve immün baskılanma, yaşlanma veya stres gibi durumlarda reaktive olarak zona zoster (herpes zoster) tablosuna yol açar. Varisella Zoster IgG antikor düzeyinin ölçümü, bağışıklık durumunun değerlendirilmesinde, gebelikte risk değerlendirmesinde, immün baskılanmış hastalarda profilaksi planlamasında ve aşılama sonrası serokonversiyon teyidinde kritik öneme sahiptir.
Varisella Zoster IgG Antikoru Nedir?
VZV IgG antikoru, virüsle geçirilmiş enfeksiyon veya aşılama sonrası oluşan ve genellikle yaşam boyu pozitif kalan immünoglobulin G yanıtıdır. Primer su çiçeği enfeksiyonundan sonra 1-2 hafta içinde belirir, 4-6 haftada pik düzeye ulaşır ve uzun yıllar pozitif kalır. VZV IgG pozitifliği geçirilmiş enfeksiyonu, latent virüs varlığını ve uzun dönem bağışıklığı yansıtır. Ancak immün baskılanma altında latent virüs reaktive olabileceğinden, IgG pozitifliği zona zoster gelişimini dışlamaz. Varicella aşısı sonrası da IgG pozitifliği gelişir; aşının iki dozluk uygulamasıyla yüzde doksan beş üzerinde serokonversiyon sağlanır.
Test Metodolojisi ve Referans Değerleri
VZV IgG ölçümü kemilüminesans mikropartikül immünoassay (CMIA), elektrokemilüminesans (ECLIA), enzim immünoassay (EIA) veya indirekt immünfloresan (IFA) yöntemleriyle çalışılır. Sonuçlar uluslararası birim/mililitre (IU/mL veya mIU/mL) cinsinden raporlanır. Genel referans değerleri:
- Negatif: < 100 mIU/mL — Bağışıklık yok, primer enfeksiyon riski.
- Sınırda: 100-150 mIU/mL — Tekrar test ve klinik korelasyon.
- Pozitif: ≥ 165 mIU/mL — Geçirilmiş enfeksiyon veya aşılama sonrası bağışıklık.
VZV IgG düzeyleri kit ve laboratuvar bağımlı olarak değişebilir; sonuçların yorumlanmasında kalibrasyon önemlidir. WHO uluslararası standartına göre 100 mIU/mL ve üzeri düzeyler genel olarak koruyucu kabul edilir; ancak immün baskılanmış hastalarda daha yüksek düzeyler aranır. Aşılama sonrası antikor düzeyi yıllar içinde azalabilse de hücresel immün hafıza kalıcıdır.
Varisella Zoster Enfeksiyonunun Nedenleri
VZV insanlar arasında çok bulaşıcı bir patojendir. Başlıca bulaş yolları:
- Damlacık yoluyla bulaş: Solunum sekresyonları, öksürme, hapşırma.
- Doğrudan temas: Su çiçeği veya zona vezikül sıvısı ile temas.
- Aerosol yoluyla bulaş: Hastane ortamında uzun mesafeli yayılım.
- Vertikal bulaş: Akut maternal enfeksiyondan fetüse plasental geçiş.
- Aşısız nüfusta yüksek atak hızı: Aile içi temasta yüzde doksana ulaşan bulaş riski.
- Sağlık çalışanlarında mesleki maruziyet: Aşısız personelde risk.
VZV seroprevalansı erişkin yaş grubunda yüzde doksanın üzerindedir. Türkiye'de VZV aşısı 2013'ten itibaren ulusal aşı takvimine alınmıştır.
Varisella Zoster Enfeksiyonunun Belirtileri
Su çiçeği primer enfeksiyonu kuluçka süresi 10-21 gündür. Klinik bulgular:
- Prodromal ateş, halsizlik, baş ağrısı (1-2 gün)
- Karakteristik vezikül-papül-skar evrimli döküntü
- Skalp ve mukozalar dahil tüm vücutta yayılım
- Polimorf görünüm (farklı evredeki lezyonların aynı anda bulunması)
- Şiddetli kaşıntı
- Lenfadenopati
- Hafif transaminaz yüksekliği (yetişkinlerde)
Zona zoster reaktivasyonunda dermatomal vezikül-papül döküntü (genellikle tek taraflı), keskin yanıcı ağrı, parestezi, lokal lenfadenopati ve postherpetik nevralji görülebilir. Oftalmik zonada V1 dermatom tutulumu, korneal ülser, konjunktivit; otik zonada (Ramsay Hunt sendromu) fasiyal paralizi ve işitme kaybı izlenir. İmmün baskılanmış hastalarda dissemine VZV (visceral zona) hayatı tehdit edebilir.
Tanı Süreci
VZV tanısında klinik bulgular genellikle yeterlidir. Atipik vakalarda VZV IgM pozitifliği akut enfeksiyonu, IgG pozitifliği geçirilmiş enfeksiyon veya aşılama sonrası bağışıklığı gösterir. VZV PCR vezikül sıvısı, BOS, kan veya doku örneklerinde virüsün doğrudan saptanması için altın standart yöntemdir. Tzanck smear nadiren kullanılır; çok-nükleuslu dev hücreler görülür ancak HSV ile ayırt edemez. Direkt floresan antikor (DFA) testi vezikül kazıntısında kullanılabilir.
Bağışıklık Durumunun Değerlendirilmesi
VZV IgG ölçümü gebelik öncesi tarama, organ nakli adaylarında, immün baskılanmış hasta yönetiminde, sağlık çalışanları aşı durumu teyidinde ve aşılama sonrası serokonversiyon doğrulamasında istenir. Seronegatif gebelerin akut maternal varisella geçirmesi durumunda fetüs için ciddi risk oluşur (konjenital varisella sendromu, neonatal varisella). Organ nakli adaylarında VZV seronegatifliği saptandığında nakil öncesi aşılama önerilir.
Eşlik Eden Laboratuvar Bulguları
Yetişkinlerde su çiçeğinde lökopeni veya lökositoz, hafif transaminaz yüksekliği, trombositopeni görülebilir. Pnömoni gelişen vakalarda akciğer grafisi ve oksijen saturasyon takibi önemlidir. Ensefalit şüphesinde BOS analizi (lenfositik pleositoz, protein artışı) ve VZV PCR yapılır. Konjenital varisella sendromu şüphesinde ultrasonografi, fetal manyetik rezonans görüntüleme ve amniyon sıvısı PCR değerlendirilir.
Ayırıcı Tanı
VZV enfeksiyonunun klinik bulguları pek çok hastalıkla örtüşebilir. Ayırıcı tanıda şunlar değerlendirilmelidir:
- Herpes simpleks virüsü (HSV): Lokalize lezyonlar, HSV PCR ile ayırt edilir.
- Disseminé HSV: Yaygın vezikül, immün baskılanmış hastalarda HSV PCR.
- Çocukluk çağı viral döküntüleri: Kızamık, kızamıkçık, parvovirus B19 (eritema infeksiyozum).
- El-ayak-ağız hastalığı: Coxsackie virüs ve enterovirüs PCR.
- Enterovirüs ekzantemi: Yaz aylarında sık, enterovirüs PCR.
- Riketsiyozis (Akdeniz benekli ateşi): Akar ısırığı öyküsü, doksisiklin yanıtı.
- Kontakt dermatit: Doğrusal yerleşim, allerjen teması.
- İlaç döküntüleri: Detaylı ilaç anamnezi.
- Bullöz impetigo: Streptokok/stafilokok, kültür.
- Stevens-Johnson sendromu: Mukozal tutulum, ilaç ilişkili.
Tedavi Yaklaşımı
Sağlıklı çocuklarda su çiçeği genellikle destek tedavisi ile yönetilir: hidrasyon, antipiretik (parasetamol; aspirin Reye sendromu nedeniyle yasaktır), antihistaminik, lokal hijyen. Yetişkinlerde, gebelerde, immün baskılanmış hastalarda ve komplike vakalarda asiklovir, valasiklovir veya famsiklovir gibi antiviraller başlanır. Tedavi ilk 24-72 saat içinde başladığında en etkilidir.
Zona Zoster Tedavisi
Zona zoster vakalarında 50 yaş üstü, immün baskılanmış, oftalmik zona ve disseminé zona durumlarında oral asiklovir (800 mg, 5 kez/gün, 7 gün), valasiklovir (1 g, 3 kez/gün, 7 gün) veya famsiklovir (500 mg, 3 kez/gün, 7 gün) önerilir. İmmün baskılanmış hastalarda intravenöz asiklovir (10 mg/kg, 8 saatte bir) kullanılır.
Aşılama Stratejisi
Türkiye'de canlı atenüe varisella aşısı 12. aydan itibaren iki doz olarak uygulanır. 50 yaş üzeri bireylere zona aşısı (rekombinant Shingrix iki doz veya canlı atenüe Zostavax tek doz) önerilir. İmmün baskılanmış hastalarda canlı aşılar kontrendikedir; rekombinant Shingrix güvenle kullanılabilir. Aşı sonrası VZV IgG ölçümü ile serokonversiyon teyit edilir. Maruziyet sonrası profilaksi seronegatif yüksek riskli bireylerde varisella zoster immünoglobulin (VZIG) ile sağlanır.
Komplikasyonlar
Su çiçeğinin akut komplikasyonları arasında bakteriyel süperenfeksiyon (özellikle streptokok ve stafilokok), pnömoni (yetişkinlerde sık), ensefalit, serebellar ataksi, miyokardit, hepatit, glomerülonefrit, trombositopeni ve hemorajik varisella yer alır. Reye sendromu salisilat kullanımı ile ilişkilidir. Konjenital varisella sendromu gebeliğin ilk 20 haftasında geçirilen primer enfeksiyona bağlıdır ve cilt skarları, ekstremite hipoplazisi, korioretinit, mikrosefali ve mental retardasyon ile karakterizedir. Neonatal varisella, doğum sırasında veya hemen öncesinde maternal enfeksiyona bağlı olarak gelişir ve mortalitesi yüksektir. Zona zosterin en sık komplikasyonu postherpetik nevralji olup özellikle yaşlılarda kalıcı olabilir; oftalmik zona görme kaybına, otik zona fasiyal paralizi ve işitme kaybına yol açabilir. İmmün baskılanmış hastalarda dissemine VZV ve visceral zona hayatı tehdit eder.
Korunma Yolları
VZV enfeksiyonundan korunmada en etkili yol aşılamadır. Çocukluk çağı varisella aşısı, 50 yaş üzeri zona aşısı, aşısız bireylerde maruziyet sonrası profilaksi (VZIG, oral asiklovir), izolasyon önlemleri, sağlık çalışanlarının aşılı olması, gebelik öncesi serolojik tarama, organ nakli adaylarında nakil öncesi aşılama temel stratejilerdir. Maruziyet sonrası seronegatif gebeler, immün baskılanmış hastalar ve yenidoğanlar yüksek risklidir; VZIG mümkünse 96 saat içinde uygulanır.
Doktora Başvurma Zamanı
Karakteristik vezikül döküntü, gebelikte VZV ile temas, immün baskılanmış hastalarda döküntü gelişimi, oftalmik zona şüphesi, dermatomal yanıcı ağrı, postherpetik nevralji, dissemine zona, yenidoğanda perinatal maruziyet, organ nakli adayında bağışıklık değerlendirmesi, sağlık çalışanlarında aşı durumu teyidi ve aşılama sonrası serokonversiyon doğrulanması durumlarında uzman değerlendirmesi gereklidir. Erken tanı ve uygun tedavi, postherpetik nevralji ve dissemine hastalığın önlenmesi açısından kritiktir.
Koru Hastanesi Biyokimya bölümünde uzman hekimlerimiz ve tecrübeli laboratuvar ekibimiz, VZV IgG, IgM ve VZV PCR analizlerini uluslararası standartlarda kemilüminesans, indirekt immünfloresan ve gerçek zamanlı PCR teknolojisiyle çalışmaktadır. Sıkı iç kalite kontrol süreçleri, harici kalite değerlendirme programlarına katılım ve klinik bağlamı dikkate alan yorumlama yaklaşımı sayesinde hastalarımıza güvenilir, hızlı ve klinik açıdan değerli sonuçlar sunulmaktadır. Gebelik öncesi tarama, organ nakli adayında bağışıklık değerlendirmesi, immün baskılanmış hastalarda profilaksi planlaması, aşılama sonrası serokonversiyon teyidi ve dissemine VZV araştırmasında bölümümüz, multidisipliner çalışma anlayışı ve modern teknolojik altyapısıyla hizmetinizdedir.
