Kemik iliği, kemiklerin iç kısmındaki süngerimsi dokuda yer alır ve kanın hücrelerini üreten merkezdir. Kan testlerinde açıklanamayan bir bozukluk görüldüğünde ya da bir kan hastalığından şüphelenildiğinde bu dokunun doğrudan incelenmesi gerekebilir. Aspirasyon iliğin sıvı kısmından, biyopsi ise küçük bir doku parçasından bilgi sağlar ve iki yöntem çoğu zaman aynı işlemde birlikte uygulanır. Alınan örnekler mikroskopta incelenir, gerektiğinde akım sitometrisi, kromozom ve genetik testlere de gönderilir. Bu sayfada işlemin neden istendiği, nasıl hazırlanıldığı, örneğin nasıl alındığı, sonrasında neler yaşanabileceği ve raporun neyi anlattığı açıklanmaktadır.
Kemik İliği Aspirasyonu ve Biyopsisi Nedir?
Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi, kemiğin iç kısmındaki ilik dokusundan özel bir iğneyle örnek alınmasına dayanan bir tanı işlemidir. Aspirasyon, iliğin sıvı kısmının bir şırınga yardımıyla çekilmesi anlamına gelir. Biyopsi ise aynı bölgeden küçük bir doku parçasının bütün hâlinde çıkarılmasıdır ve tıp dilinde trepan biyopsi olarak da anılır. Kan testleri dolaşımdaki hücreler hakkında bilgi verirken bu işlem, hücrelerin üretildiği yeri doğrudan gözlemleme olanağı sunar. Böylece bir kan değerindeki bozukluğun üretim aşamasından mı yoksa dolaşımda gelişen bir süreçten mi kaynaklandığı daha iyi anlaşılabilir. İşlem çoğunlukla lokal uyuşturma altında, kişinin yatar pozisyonda olduğu kısa bir girişim olarak yapılır. Alınan örnekler patoloji ve hematoloji laboratuvarlarında farklı yöntemlerle incelenir. Elde edilen bulgular tek başına değil, kişinin yakınmaları, muayene bulguları ve diğer testlerle birlikte anlam kazanır.
Kemik İliği Vücutta Hangi Görevi Üstlenir?
Kemik iliği, özellikle kalça kemiği, göğüs kemiği, omurlar ve kaburgalar gibi yassı kemiklerin içindeki süngerimsi dokuda yoğun biçimde bulunur. Bu dokuda kök hücre adı verilen öncül hücreler çoğalır ve farklı yönlere olgunlaşarak kanın hücrelerini oluşturur. Alyuvarlar (eritrositler) dokulara oksijen taşır, akyuvarlar (lökositler) vücudu enfeksiyonlara karşı korur, trombositler (kan pulcukları) ise kanamanın durdurulmasına katkı sağlar. Hücre yapımı yaşam boyu sürer ve vücudun ihtiyacına göre hızlanabilir ya da yavaşlayabilir. Kemik iliği, antikor üreten plazma hücreleri gibi bağışıklık sistemine ait bazı hücrelerin de bulunduğu bir alandır. Yaş ilerledikçe iliğin bir bölümü yerini yağ dokusuna bırakır, bu nedenle hücre yoğunluğu yaşa göre farklı yorumlanır. İlikte ortaya çıkan bir üretim sorunu, kanın bir ya da birden fazla hücre dizisinde azalma veya artış olarak kendini gösterebilir. Bu yapıyı incelemek, kan tablosundaki değişikliğin kaynağını anlamaya yardımcı olur.
Kemik İliği İncelemesi Hangi Durumlarda İstenir?
Kemik iliği incelemesi çoğunlukla kan testlerinde açıklanamayan bir değişiklik saptandığında gündeme gelir. Nedeni bulunamayan kansızlık, beyaz küre ya da trombosit sayısının düşüklüğü veya yüksekliği bu durumların başında gelir. Birden fazla hücre dizisinin aynı anda etkilendiği tablolar da iliğin doğrudan değerlendirilmesini gerektirebilir. Lösemi, lenfoma, multipl miyelom ve diğer plazma hücre hastalıkları, miyelodisplastik sendrom ve miyeloproliferatif hastalıkların tanısında ve evrelemesinde işlemden yararlanılır. Bazı kanserlerin kemik iliğine yayılıp yayılmadığını araştırmak için de örnek alınabilir. Nedeni açıklanamayan ateş, bazı enfeksiyonlar ve vücutta anormal madde birikimiyle seyreden depo hastalıkları diğer istenme nedenleri arasındadır. Tanısı bilinen bir kan hastalığında tedaviye yanıtı ve geride kalan hastalığı (kalıntı hastalık) değerlendirmek amacıyla da inceleme yapılabilir. Kök hücre nakli öncesinde ve sonrasında iliğin durumunu görmek de işlemin kullanım alanlarındandır. Hemogram, periferik yayma ya da kandan yapılan akım sitometrisi gibi testler çoğu zaman ilk basamağı oluşturur, kemik iliği incelemesi ise bu testlerin yanıtsız bıraktığı soruları aydınlatmak için planlanır.
Kemik İliği Aspirasyonu ile Trepan Biyopsi Arasındaki Fark Nedir?
Aspirasyon ve trepan biyopsi aynı bölgeden yapılsa da farklı sorulara yanıt veren iki ayrı yöntemdir. Aspirasyonda ince bir iğneyle iliğin sıvı kısmı çekilir ve bu örnekten hazırlanan preparatlarda hücreler tek tek görülebilir. Bu sayede hücrelerin şekli, olgunlaşma düzeyi ve farklı hücre dizilerinin birbirine oranı ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Aspirasyon örneği ayrıca akım sitometrisi, kromozom ve genetik testler için uygun materyal sağlar. Trepan biyopside ise daha kalın bir iğneyle kemik ve ilikten küçük bir doku silindiri alınır. Bu örnek iliğin genel yapısını, hücre yoğunluğunu, lif artışını (fibrozis) ve tümör hücrelerinin dokuya yayılım biçimini gösterir. Aspirasyonda hücrelerin tek tek incelenmesi, biyopside ise dokunun mimarisinin korunması öne çıkar. İki yöntem birbirini tamamladığından çoğu zaman aynı işlem sırasında birlikte uygulanır. Sıvı örneğin yetersiz kaldığı durumlarda biyopsi, tanıya yön vermede özellikle yol gösterici olabilir.
Kemik İliği İncelemesi Öncesinde Hangi Hazırlıklar Yapılır?
İşlem öncesinde kullanılan tüm ilaçların, bitkisel ürünlerin ve bilinen alerjilerin hekime bildirilmesi gerekir. Özellikle kan sulandırıcı ilaç grupları ve pıhtılaşmayı etkileyebilecek diğer ilaçlar, kanama eğilimini artırabileceği için önceden gözden geçirilir. Bu ilaçların işlem öncesinde sürdürülüp sürdürülmeyeceği kişinin genel durumuna göre planlanır ve kişi ilacını kendi başına bırakmaz. Kanama olasılığını öngörmek amacıyla genellikle güncel bir kan sayımı ve pıhtılaşma testleri istenir. İşlemin amacı, nasıl yapılacağı ve olası riskleri anlatıldıktan sonra kişiden yazılı onam alınır. Sedasyon (hafif uyutma) planlanıyorsa kişiye belirli bir süre aç kalması söylenir ve bu talimata uyulması önem taşır. Sedasyon uygulanacaksa işlem sonrasında eve dönüş için bir refakatçinin bulunması önerilir. Bel ve kalça bölgesinin açılmasına uygun, rahat giysiler tercih edilebilir. Kaygı düzeyi yüksek olan kişilerin bunu önceden paylaşması, işlem planının buna göre yapılmasına yardımcı olur.
Kemik İliği Örneği Vücudun Neresinden ve Nasıl Alınır?
Kemik iliği örneği çoğunlukla kalça kemiğinin arka üst çıkıntısından alınır ve bu bölge tıp dilinde posterior iliak kanat olarak adlandırılır. Bazı durumlarda göğüs kemiğinden (sternum) örnek alınabilir, ancak bu bölgeden yalnızca aspirasyon yapılır, biyopsi alınmaz. Küçük çocuklarda kemik yapısı farklı olduğundan örnek alma bölgesi yaşa göre değişebilir. İşlem için kişi genellikle yan yatar ya da yüzüstü uzanır. Örnek alınacak alan antiseptik bir solüsyonla temizlenir ve steril örtüyle çevrelenir. Ardından cilt, cilt altı dokusu ve kemik zarı lokal uyuşturucu ile uyuşturulur. Uyuşma sağlandıktan sonra özel bir iğne döndürülerek kemiğin iç kısmına ilerletilir ve şırınga ile iliğin sıvı kısmı çekilir. Biyopsi de planlanmışsa aynı ya da yakın bir noktadan ayrı bir iğneyle küçük bir doku silindiri alınır. İğne çıkarıldıktan sonra kanamayı sınırlamak için bölgeye bastırılır ve basılı bir pansuman uygulanır.
Kemik İliği İşlemi Sırasında Ağrı Hissedilir mi, Anestezi Nasıl Uygulanır?
İşlem sırasında hissedilenler kişiden kişiye değişir ve ağrı algısı herkeste aynı değildir. Lokal uyuşturucu, cilt ve kemik zarında duyulan acıyı azaltmaya yönelik uygulanır ve enjeksiyon sırasında kısa bir yanma ya da batma hissi olabilir. Kemiğin iç kısmı uyuşturucudan tam olarak etkilenmediğinden iğnenin ilerletilmesi sırasında basınç hissi duyulabilir. İliğin sıvı kısmı çekilirken birçok kişi kısa süreli, derinden gelen bir çekilme ya da sızlama hissi tarif eder. Biyopsi sırasında da bölgede baskı ve itme hissi olabilir. Kaygısı belirgin olan kişilerde ve bazı özel durumlarda hafif sedasyon uygulanması hekimce değerlendirilir. Çocuklarda işlem çoğunlukla sedasyon ya da genel anestezi altında yapılır. İşlem boyunca nefesi düzenli tutmak ve hissedilen değişiklikleri ekiple paylaşmak, uyuşturmanın gerekirse artırılmasına olanak tanır. Sedasyon ya da genel anestezi uygulanacaksa bu yöntemlere ait ön değerlendirme ayrıca yapılır.
Kemik İliği İşleminden Sonra İyileşme Süreci Nasıl İlerler?
İşlem bittikten sonra kişiden genellikle bir süre sırtüstü yatması istenir, böylece vücut ağırlığı işlem yerine baskı uygulayarak kanamanın durmasına yardımcı olur. Pansumanın, işlemi yapan ekibin belirttiği süre boyunca kuru ve temiz tutulması gerekir. Uyuşturucunun etkisi geçtiğinde örnek alınan bölgede hafif ağrı, sızı ve hassasiyet hissedilebilir. Bu yakınmalar genellikle kısa sürede azalır ve çoğu kişide günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlamaz. İşlem yerinde küçük bir morarma görülebilir ve bu da zamanla kaybolur. Sedasyon yapılmayan kişilerin çoğu, kısa bir gözlemin ardından aynı gün eve dönebilir. Sedasyon uygulananların ise o gün araç kullanmaması ve dikkat gerektiren işlerden kaçınması önerilir. Banyo, ağır kaldırma ve spora dönüşün zamanı, işlemi yapan ekibin önerisine göre planlanır. İşlem yerinde artan kanama, belirgin şişlik, kızarıklık, akıntı, ateş ya da giderek şiddetlenen ağrı fark edilirse sağlık kuruluşuna başvurulması gerekir.
Alınan Kemik İliği Örneği Laboratuvarda Hangi İncelemelerden Geçer?
Aspirasyonla alınan sıvı örnekten lamlara yayma yapılır ve bu preparatlar özel boyalarla boyanarak mikroskopta incelenir. Yayma üzerinde farklı hücre dizileri sayılır, hücrelerin olgunlaşma düzeyi ve şekil özellikleri (morfoloji) değerlendirilir. Demir boyası ile ilikteki demir depoları ve alyuvar öncüllerindeki demir birikimi araştırılır. Alınan örneğin bir bölümü akım sitometrisine gönderilerek hücrelerin yüzeyindeki işaretleyiciler belirlenir (immünfenotipleme) ve anormal hücre topluluklarının türü tanımlanmaya çalışılır. Sitogenetik inceleme ile hücrelerdeki kromozom sayısı ve yapısındaki değişiklikler araştırılır, FISH yöntemiyle ise belirli kromozom bölgeleri hedefli olarak incelenir. Moleküler genetik testler, bazı kan hastalıklarıyla ilişkili gen değişikliklerini saptamaya yöneliktir. Trepan biyopsi örneği patoloji laboratuvarında kemik yapısı yumuşatıldıktan sonra kesitlere ayrılır ve rutin ile özel boyalarla değerlendirilir. Enfeksiyon düşünülen durumlarda örnekten mikrobiyolojik kültür de yapılabilir. Hangi incelemelerin isteneceği, işlemin hangi soruya yanıt aramak için yapıldığına göre belirlenir.
Kemik İliği İnceleme Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Kemik iliği raporu, farklı laboratuvarlardan gelen bulguların bir araya getirilmesiyle oluşur. Raporda öncelikle iliğin hücre yoğunluğu (selülarite) belirtilir ve bu bulgu kişinin yaşına göre azalmış, normal ya da artmış olarak yorumlanır. Alyuvar, akyuvar ve trombosit öncüllerinin birbirine oranı ile her dizinin olgunlaşmasının düzenli ilerleyip ilerlemediği değerlendirilir. Olgunlaşmamış hücrelerin artışı, plazma hücrelerinde çoğalma ya da iliğe ait olmayan yabancı hücrelerin varlığı raporda ayrıca belirtilir. Biyopside lif artışının derecesi ve iliğin genel yapısındaki bozulmalar tanımlanır. Demir boyasına göre demir depolarının azalmış, yeterli ya da artmış olduğu bildirilir. Akım sitometrisi, kromozom ve genetik test sonuçları çoğu zaman ayrı raporlar hâlinde sunulur ve morfolojik bulguları destekler ya da netleştirir. Tüm bu veriler hematoloji uzmanı tarafından klinik tablo ve kan testleriyle birlikte yorumlanır. Bu nedenle raporda geçen tek bir ifade, bütün tablodan bağımsız olarak değerlendirilmemelidir.
Kemik İliği İşleminin Olası Riskleri Nelerdir?
Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi sık uygulanan bir işlemdir ve ciddi sorunlar seyrek bildirilir. En sık karşılaşılan yakınmalar işlem yerinde sızıntı şeklinde kanama, morarma ve geçici ağrıdır. Kanama eğilimi olan, trombosit sayısı düşük olan ya da kan sulandırıcı ilaç grupları kullanan kişilerde kanama olasılığı artabilir, bu nedenle hazırlık aşamasında bu durumlar gözden geçirilir. Cilt temizliği ve steril çalışma koşullarına karşın işlem yerinde enfeksiyon gelişebilir, ancak bu nadir bir durumdur. Çok nadiren iğnenin komşu yapılara ilerlemesiyle bu yapılarda yaralanma görülebilir. Göğüs kemiğinden örnek alınırken kemiğin arkasında önemli yapılar bulunduğundan işlem özel dikkat gerektirir ve bu bölgeden yalnızca aspirasyon yapılır. Sedasyon ya da genel anestezi uygulanan kişilerde solunumun yavaşlaması ve tansiyon değişiklikleri gibi bu uygulamalara özgü riskler de göz önünde bulundurulur. Bu nedenle işlem süresince ve sonrasında kişinin durumu izlenir. Olası riskler işlem öncesinde anlatılır ve kişinin soruları yanıtlanır.
Kemik İliği Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
Kemik iliği incelemesi çoğunlukla erişkinlerde hematoloji, çocuklarda ise çocuk hematolojisi ve onkolojisi bölümleri tarafından planlanır. Sonuçlar da genellikle işlemi isteyen hekim tarafından kişiyle birlikte değerlendirilir. Biyopsi örneklerinin incelenmesinde patoloji bölümü, genetik testlerde ise ilgili laboratuvar birimleri sürece katkı sağlar. Lenfoma ya da başka bir kanserin evrelemesi için yapılan incelemelerde onkoloji bölümleriyle ortak çalışılabilir. Sonuç çıktığında bazı bulgular ek testlerin istenmesini gerektirebilir ve süreç bu yönde devam edebilir. Hastalığın türüne göre izlem planı oluşturulur ve gerekli görülürse inceleme ilerleyen dönemde tekrarlanabilir. Kök hücre nakli düşünülen kişiler kemik iliği nakli merkezlerine yönlendirilebilir ve nakil öncesi ile sonrası değerlendirmeler bu merkezlerde yürütülür. Farklı raporların bir arada saklanması ve kontrollere yanında getirilmesi, önceki bulgularla karşılaştırma yapılmasına yardımcı olur.