Beta Talasemi

Beta talasemi, kanın oksijen taşıma görevini üstlenen hemoglobin molekülünün beta zincirinin yeterince üretilememesi veya hiç üretilememesi sonucunda ortaya çıkan kalıtsal bir kan hastalığıdır. Akdeniz çevresinde sıkça görüldüğü için yıllarca "Akdeniz anemisi" olarak da anılmıştır. Türkiye, taşıyıcılık oranının yüksek olduğu ülkeler arasında yer aldığından bu hastalık çocuk hekimliği pratiğinde önemli bir başlık olarak karşımıza çıkar. Ailelerin büyük çoğunluğu, çocuklarındaki solukluk, halsizlik veya gelişim geriliği gibi belirtilerin altında böyle bir tablonun yatabileceğini ilk başta düşünmez.

Hastalık, hafif bir taşıyıcılık halinden ağır transfüzyon bağımlı tablolara kadar geniş bir yelpazede seyredebilir. Beta talasemi minör adı verilen taşıyıcılık genellikle belirgin bir şikayete yol açmazken; beta talasemi majör formu, yaşamın ilk yılı içinde tanı konulması gereken ve düzenli kan transfüzyonu gerektiren ciddi bir tablodur. Erken tanı, doğru takip ve güncel yaklaşımlar sayesinde günümüzde bu çocukların yaşam kalitesi belirgin biçimde artmış, sosyal yaşama katılımları çok daha güçlü hale gelmiştir.

Kimlerde Görülür?

Beta talasemi, Akdeniz havzası, Orta Doğu, Güney Asya ve Kuzey Afrika nüfuslarında daha sık görülen kalıtsal bir hastalıktır. Türkiye genelinde taşıyıcılık oranı ortalama yüzde bir ile yüzde üç arasında değişirken, özellikle Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde bu oran yüzde ona kadar çıkabilir. Bu durum, akraba evliliklerinin görece yaygın olduğu bölgelerde hastalığın ortaya çıkma olasılığını belirgin biçimde artırır.

Hastalığın majör formu, anne ve babanın her ikisinin de taşıyıcı olduğu durumlarda çocuklarda görülür. Taşıyıcı çiftlerin her gebeliğinde çocuğun beta talasemi majör olma ihtimali yüzde yirmi beş, taşıyıcı olma ihtimali yüzde elli, sağlıklı olma ihtimali ise yüzde yirmi beş düzeyindedir. Bu nedenle aile öyküsünde talasemi bulunan bireyler, evlilik öncesi taramaları ihmal etmemelidir.

Yenidoğan bebeklerde belirtiler ilk aylarda fark edilmeyebilir çünkü fetal hemoglobin doğumdan sonra bir süre daha kanda baskın olarak bulunur. Genellikle altıncı aydan itibaren erişkin tipi hemoglobine geçiş başladığında belirtiler kendini göstermeye başlar. Bu yüzden hastalığın klinik tablosu çoğunlukla bebeklik döneminin ikinci yarısında belirginleşir ve aileler bu dönemde hekime başvurur.

Taşıyıcı bireyler her yaş grubunda görülebilir ve çoğu zaman hayatları boyunca hastalıktan habersiz kalır. Rutin kan tahlillerinde fark edilen hafif anemi (kansızlık), demir eksikliği olarak yorumlanıp uzun süre yanlış yönde değerlendirilebilir. Akrabasında talasemi bulunan veya açıklanamayan hafif anemisi olan kişilerde taşıyıcılık taraması yapılması bu açıdan değerlidir. Risk grubunda yer alan bireylerin aşağıdaki başlıklara dikkat etmesi yararlı olur:

• Akdeniz, Güneydoğu ve Doğu Anadolu kökenli aileler
• Aile öyküsünde anemi veya talasemi bulunan bireyler
• Akraba evliliği planlayan veya yapmış çiftler
• Açıklanamayan hafif anemisi süregelen kişiler
• Gebelik planlayan ve hafif mikrositik anemisi olan kadınlar

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Beta talasemi majör tablosunda belirtiler genellikle bebeğin altıncı ayından sonra dikkat çekmeye başlar. Cilt renginde belirgin solukluk, sürekli huzursuzluk, beslenme isteğinde azalma ve kilo alımında yavaşlama ilk fark edilen bulgular arasındadır. Aileler çoğunlukla bebeğin uykuya eğiliminin arttığını, eskisi kadar canlı olmadığını ve renginin giderek soluklaştığını ifade eder. Bu dönemde yapılan tahlillerde belirgin bir anemi tespit edilir.

Hastalığın ilerleyen evrelerinde dalak ve karaciğer büyümesi belirginleşir. Karın bölgesinde şişkinlik, çocuğun normalden iri görünen bir karın yapısına sahip olması ve sık geçirilen enfeksiyonlar tabloya eşlik edebilir. Düzenli transfüzyon almayan veya yetersiz takip edilen çocuklarda kemik iliği aşırı çalışmaya başlar; bu durum yüz kemiklerinde belirginleşme, elmacık kemiklerinin öne çıkması ve alın bölgesinin genişlemesi gibi karakteristik yüz görünümüne yol açabilir.

Büyüme ve gelişme geriliği beta talasemi majörün önemli bulgularındandır. Yaşıtlarına göre daha kısa boylu kalan, kilo alımı yetersiz olan çocuklar dikkat çeker. Ergenlik döneminin gecikmesi, cinsel olgunlaşmanın yaşıtlardan daha geç başlaması ve genel halsizlik tabloya eklenebilir. Cilt renginde sarımsı bir ton, gözlerin beyaz kısmında hafif sarılık (ikter) ve idrar renginde koyulaşma da görülebilir.

Taşıyıcı bireylerde yani beta talasemi minörde belirtiler genellikle yok denecek kadar azdır. Çoğu kişide hafif bir anemi dışında bulgu bulunmaz. Bazı taşıyıcılar yorgunluk, çabuk yorulma veya egzersiz sırasında nefes darlığı tarif edebilir; ancak bu yakınmalar günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemez. Gebelik dönemlerinde anemi daha belirgin hale gelebileceği için taşıyıcı kadınların hekim takibinde olması gereklidir.

Nedenleri Nelerdir?

Beta talasemi, on birinci kromozom üzerinde bulunan beta globin geninde meydana gelen mutasyonlardan kaynaklanır. Bu gen, hemoglobin molekülünün beta zincirinin üretiminden sorumludur. Mutasyon sonucunda beta zinciri üretimi ya tamamen durur ya da belirgin biçimde azalır. Üretilemeyen beta zincirleri yerine alfa zincirleri kanda dengesiz biçimde birikir ve alyuvarların ömrünün kısalmasına yol açar. Bu durum, dokulara yeterli oksijen taşınamamasıyla sonuçlanır.

Hastalık otozomal resesif kalıtım gösterir. Bu, hastalığın klinik olarak ortaya çıkması için çocuğun hem anneden hem de babadan hastalık geni almasını gerektirir. Yalnızca tek genin etkilendiği durumlarda kişi taşıyıcı olarak yaşamını sürdürür. Akraba evlilikleri, aynı bölgesel kökene sahip ailelerin birleşmesi ve aile öyküsünde talasemi bulunması en belirgin risk faktörleri arasındadır.

Beta globin geninde bugüne kadar iki yüzden fazla farklı mutasyon tanımlanmıştır. Mutasyon tipine göre hastalığın şiddeti değişebilir. Bazı mutasyonlarda beta zinciri üretimi tamamen durur ve ağır klinik tablo ortaya çıkar; bu duruma beta talasemi majör denir. Bazı mutasyonlarda ise üretim azalmakla birlikte tamamen durmaz ve daha hafif seyirli beta talasemi intermedia adı verilen tablo gelişir.

Çevresel faktörler hastalığın oluşumunda doğrudan rol oynamaz; ancak beslenme, enfeksiyonlar ve eşlik eden başka sağlık sorunları klinik gidişatı etkileyebilir. Demir eksikliği gibi başka anemi nedenlerinin varlığı tabloyu karmaşık hale getirebilir. Bu yüzden tanı sürecinde yalnızca anemiye değil, anemiye yol açabilecek tüm etkenlere bütüncül bir gözle yaklaşmak gerekir.

Tanı Nasıl Konulur?

Beta talasemi tanısı, ayrıntılı bir öykü alımı, fizik muayene ve laboratuvar incelemelerinin birlikte değerlendirilmesiyle konulur. Hekim öncelikle aile öyküsünü, akraba evliliği varlığını ve çocuktaki belirtilerin ne zaman başladığını sorgular. Solukluk, büyüme geriliği, karında şişkinlik gibi bulgular muayenede dikkatle değerlendirilir. Dalak ve karaciğer büyüklüğü elle muayene sırasında fark edilebilir.

Tam kan sayımı tanı sürecinin ilk basamağıdır. Beta talasemide alyuvar sayısı genellikle normal veya yüksek bulunurken, hemoglobin düzeyi düşüktür ve alyuvarlar küçük ve soluk görünür. Bu bulgular demir eksikliği anemisini taklit edebileceği için yalnızca tam kan sayımına bakarak karar vermek yanıltıcı olabilir. Tabloyu netleştirmek için demir profilinin (serum demiri, ferritin, demir bağlama kapasitesi) de incelenmesi gereklidir.

Hemoglobin elektroforezi ve hemoglobin A2 düzeyinin ölçümü, beta talasemi tanısında belirleyici unsurdur. Taşıyıcılarda hemoglobin A2 düzeyinin yükselmiş olması karakteristik bir bulgudur. Beta talasemi majör hastalarında ise hemoglobin F yani fetal hemoglobin oranı belirgin biçimde artmıştır. Genetik inceleme ile beta globin genindeki mutasyon tipi de saptanabilir; bu özellikle ailedeki taşıyıcılık taramaları açısından değer taşır.

Gebelik döneminde prenatal (doğum öncesi) tanı yöntemleri de mevcuttur. Her iki ebeveynin taşıyıcı olduğu durumlarda koryon villus örneklemesi veya amniyosentez gibi girişimlerle bebeğin hastalık taşıyıp taşımadığı erken haftalarda değerlendirilebilir. Evlilik öncesi tarama programları, riskli çiftlerin önceden bilgilendirilmesi açısından önemli bir koruyucu sağlık yaklaşımıdır.

• Tam kan sayımı ve periferik yayma incelemesi
• Hemoglobin elektroforezi ve hemoglobin A2 ölçümü
• Fetal hemoglobin düzeyinin değerlendirilmesi
• Demir profili ile diğer anemi nedenlerinin dışlanması
• Beta globin geninde mutasyon analizi

Komplikasyonlar Nelerdir?

Beta talasemi majörde düzenli kan transfüzyonu kritik öneme sahip bir uygulamadır; ancak uzun yıllar süren transfüzyonlar vücutta demir birikimine yol açar. Vücutta demiri atan etkin bir mekanizma bulunmadığı için birikmiş demir kalp, karaciğer, pankreas ve hormon bezleri gibi organlarda hasara neden olabilir. Bu nedenle demir bağlayıcı (şelatör) ilaçların düzenli kullanımı, takibin temel parçalarındandır.

Kalp tutulumu en ciddi komplikasyonlardan biridir. Demir birikiminin kalp kasını etkilemesi kalp yetmezliğine ve ritim bozukluklarına yol açabilir. Karaciğerde demir birikimi ise zaman içinde karaciğer iltihabı, fibrozis (doku sertleşmesi) ve siroza ilerleyebilir. Pankreasta demir birikimi diyabet gelişme riskini artırırken, hipofiz bezinin etkilenmesi büyüme geriliği ve ergenlik gecikmesi gibi sorunlara yol açabilir.

Dalak büyümesi tabloya sıkça eşlik eder ve zaman zaman dalağın aşırı çalışmasına bağlı olarak kan hücrelerinin daha hızlı yıkıma uğramasına neden olabilir. Bu durumda transfüzyon ihtiyacı belirgin biçimde artar. Bazı hastalarda cerrahi olarak dalağın alınması (splenektomi) gündeme gelebilir; ancak bu işlem sonrası enfeksiyon riski artacağı için aşı programlarının titizlikle uygulanması büyük önem taşır.

İskelet sistemi de bu hastalıktan etkilenen sistemler arasındadır. Kemik iliğinin aşırı çalışması kemiklerde incelmeye ve kırılma riskinin artmasına yol açabilir. Osteoporoz (kemik erimesi), omurga deformiteleri ve diş sıralanma bozuklukları görülebilir. Ayrıca safra kesesinde taş oluşumu, kronik bacak yaraları ve enfeksiyonlara yatkınlık da hastalığın seyrinde karşılaşılabilen sorunlar arasındadır.

• Kalp ve karaciğerde demir birikimine bağlı hasar
• Diyabet, büyüme geriliği ve ergenlik gecikmesi
• Dalak büyümesi ve hipersplenizm
• Osteoporoz ve kemik deformiteleri
• Safra kesesi taşları ve enfeksiyonlara yatkınlık

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Bebeğinizde sürekli devam eden bir solukluk, beslenme isteğinde belirgin azalma, kilo alımında yavaşlama veya huzursuzluk fark ediyorsanız vakit kaybetmeden bir çocuk hekimine başvurmalısınız. Özellikle altıncı aydan sonra ortaya çıkan ve giderek belirginleşen halsizlik, uyku eğiliminde artış ve renk solukluğu beta talasemi açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bulgulardır.

Aile öykünüzde talasemi taşıyıcılığı veya beta talasemi majör tanısı bulunuyorsa, hekime bu bilgiyi mutlaka iletmelisiniz. Evlilik planlayan ve özellikle akraba evliliği yapacak çiftlerin, evlilik öncesi taşıyıcılık testlerini yaptırması son derece değerlidir. Gebelik planlayan ve her iki tarafın da taşıyıcı olduğu çiftlerin bir genetik danışmanlık merkezine başvurması, sürecin sağlıklı planlanması açısından önemlidir.

Çocuğunuzun karın bölgesinde belirgin bir şişkinlik, gözlerinde sararma veya yaşıtlarına göre belirgin bir büyüme geriliği fark ettiğinizde de bir uzman hekime başvurmanız gerekir. Daha önce talasemi tanısı almış çocuklarda ateş, halsizlikte ani artış, nefes darlığı veya çarpıntı gibi şikayetler ortaya çıktığında ise acil değerlendirme şarttır. Düzenli kontrollerin ihmal edilmemesi, hastalığın seyrini olumlu yönde etkileyen en temel etkenlerden biridir.

Son Değerlendirme

Beta talasemi, kalıtsal bir kan hastalığı olmasına rağmen erken tanı, düzenli takip ve güncel tedavi yaklaşımları sayesinde günümüzde çok daha iyi yönetilebilen bir tablodur. Düzenli transfüzyon programı, demir bağlayıcı tedavilerin doğru uygulanması, beslenme desteği ve uygun aşılama programları çocukların yaşam kalitesini belirgin biçimde artırır. Uygun donörün bulunduğu seçilmiş hastalarda kemik iliği nakli ile kalıcı çözüm sağlanabilmektedir. Aile içi farkındalık, evlilik öncesi taramalar ve genetik danışmanlık ise hastalığın yeni nesillere aktarılmasını önlemede temel bir rol oynar.

Koru Hastanesi Çocuk Hematoloji ve Onkoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, beta talasemi gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.