Folat, yeşil yapraklı sebzelerde, baklagillerde ve bazı meyvelerde doğal olarak bulunan, B9 vitamini olarak da bilinen suda çözünen bir vitamindir. Vücut bu vitamini yeni hücrelerin yapımında, genetik malzemenin (DNA) üretiminde ve kemik iliğinde alyuvar oluşumunda kullanır. Folat testi, kandaki ya da alyuvarların içindeki folat miktarını ölçerek beslenme durumu, emilim sorunları ve bazı kansızlık türleri hakkında bilgi verir. Sonuç tek başına yorumlanmaz; kan sayımı, B12 düzeyi, belirtiler ve kişinin öyküsü ile birlikte ele alınır. Bu sayfada testin ne zaman istendiği, nasıl yapıldığı, düşük ve yüksek sonuçların neye işaret edebileceği ve gebelikteki önemi anlatılmaktadır.
Folat (Folik Asit) Nedir ve Vücutta Ne İşe Yarar?
Folat, B vitamini ailesinin bir üyesidir ve B9 vitamini adıyla da anılır. Suda çözünen bir vitamin olduğu için vücutta büyük miktarda birikmez ve düzenli olarak besinlerle alınması gerekir. Karaciğer bir miktar folat depolar; ancak bu depo sınırlıdır ve alım azaldığında ya da ihtiyaç arttığında görece kısa sürede tükenebilir. Folatın temel görevi, hücrelerin bölünürken ihtiyaç duyduğu genetik malzemenin (DNA) yapı taşlarının üretilmesine yardım etmektir. Bu nedenle hızlı yenilenen dokular, özellikle kemik iliğinde üretilen kan hücreleri, bağırsak iç yüzeyi ve ağız içi dokular folat yetersizliğinden erken etkilenir. Alyuvarların (eritrosit) sağlıklı biçimde olgunlaşması da yeterli folata bağlıdır. Folat ayrıca bazı amino asitlerin dönüşümünde görev alır ve homosistein adlı maddenin işlenmesine katkıda bulunur. Anne karnındaki bebeğin beyin ve omurilik yapısının gelişiminde de folatın önemli bir rolü vardır. Büyüme dönemindeki çocuklarda ve gebelikte hücre bölünmesi hızlandığı için bu vitamine duyulan ihtiyaç belirgin biçimde artar.
Folat Testi Hangi Durumlarda İstenir?
Folat testi çoğunlukla kan sayımında kansızlık saptandığında ve alyuvarların normalden büyük olduğu görüldüğünde istenir. Halsizlik, çabuk yorulma, solukluk, nefes darlığı ya da ağız içinde tekrarlayan yaralar gibi yakınmalar da testin istenmesine yol açabilir. Beslenmesi kısıtlı olan, yeşil sebze ve baklagil tüketimi az olan ya da düzenli alkol kullanan kişilerde folat yeterliliğini görmek amacıyla bakılabilir. Çölyak hastalığı, iltihabi bağırsak hastalıkları ya da bağırsağın bir bölümünün alındığı ameliyatlar gibi emilimi etkileyen durumlarda izlem amacıyla tercih edilebilir. Gebelik planlayan ya da gebe olan kadınlarda, özellikle beslenme sorunu veya risk etkeni bulunduğunda folat durumu değerlendirilebilir. Çocuklarda büyüme geriliği, seçici yeme alışkanlığı, emilim bozukluğu ya da açıklanamayan kansızlık varlığında test gündeme gelebilir. Folat düzeyini düşürebilen ilaç gruplarını uzun süre kullanan kişilerde ve diyaliz hastalarında da zaman zaman kontrol amacıyla istenir. Test genellikle B12 vitamini ölçümüyle birlikte planlanır, çünkü bu vitaminlerin eksikliği benzer bir kan tablosuna yol açabilir.
Folat Testi Nasıl Yapılır ve Öncesinde Nelere Dikkat Edilir?
Folat testi, koldaki bir toplardamardan alınan kan örneği ile yapılır ve özel bir işlem gerektirmez. Serum folat ölçümü, son öğünde alınan besinlerden ve destek ürünlerden kısa sürede etkilenebildiği için örneğin aç karnına verilmesi önerilir. Bu nedenle laboratuvarlar çoğunlukla gece boyu açlığın ardından sabah saatlerinde örnek alınmasını ister. Folik asit içeren destek ürün, vitamin karışımı ya da zenginleştirilmiş besin kullanılıyorsa bu bilginin test öncesinde paylaşılması yorumu kolaylaştırır. Kullanılan diğer ilaçların da bildirilmesi, sonucun doğru bağlamda değerlendirilmesine yardımcı olur. Kan alımı sırasında alyuvarların parçalanması (hemoliz), alyuvar içindeki yüksek folatın sıvı kısma geçmesine ve serum sonucunun yanlış yüksek çıkmasına yol açabilir. Bu yüzden örneğin özenle alınması, gereksiz sarsılmaması ve laboratuvara uygun koşullarda ulaştırılması önemlidir. Örnek ışıktan etkilenebildiği için laboratuvarlar saklama koşullarına ayrıca dikkat eder. Kan alındıktan sonra girişim yerinde hafif morarma olabilir; bu durum çoğunlukla kendiliğinden geçer.
Folat Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Folat sonucu, testi yapan laboratuvarın kullandığı yönteme ve referans aralığına göre değerlendirilir; bu aralıklar laboratuvardan laboratuvara farklılık gösterebilir. Sonuç raporunda yer alan aralık, yorum için temel çerçeveyi oluşturur. Tek bir ölçüm, kişinin genel folat durumunu her zaman tam olarak yansıtmaz; özellikle serum folat son günlerdeki beslenmeden belirgin biçimde etkilenir. Bu nedenle sonuç, tam kan sayımındaki alyuvar büyüklüğü ve hemoglobin değeri, B12 düzeyi ve gerekiyorsa homosistein gibi yardımcı göstergelerle birlikte ele alınır. Sınırda çıkan değerlerde yardımcı testler, eksikliğin dokulara yansıyıp yansımadığını anlamaya katkı sağlar. Kişinin yakınmaları, beslenme alışkanlıkları, alkol kullanımı, kullandığı ilaçlar ve eşlik eden hastalıkları da yorumun parçasıdır. Normal aralıkta bir sonuç eksikliği her durumda dışarıda bırakmaz; belirtiler sürüyorsa tablo yeniden gözden geçirilebilir. Benzer şekilde düşük bir sonuç, tek başına bir hastalık tanısı anlamına gelmez ve nedenin araştırılmasını gerektirir.
Folat Düşüklüğü Ne Anlama Gelir?
Folat düzeyinin düşük çıkması, vücudun bu vitamini yeterince almadığına, ememediğine, hızlı tükettiğine ya da kaybettiğine işaret edebilir. Vücut deposu sınırlı olduğu için alımdaki azalma ya da ihtiyaçtaki artış, diğer bazı vitaminlere göre daha çabuk yansır. Düşük serum folat, yalnızca son dönemde beslenmenin yetersiz kaldığını gösterebilir ve dokularda henüz belirgin eksiklik oluşmamış olabilir. Alyuvar içi folatın da düşük olması, eksikliğin daha uzun bir dönemdir sürdüğünü düşündürür. Eksiklik ilerledikçe kemik iliğinde hücre bölünmesi aksar ve alyuvarlar büyük ama işlevsel olarak yetersiz biçimde üretilir. Bu süreç zamanla kansızlığa, bazen de akyuvar ve trombosit sayılarında azalmaya yol açabilir. Folat eksikliğinde homosistein düzeyi yükselebilir ve bu bulgu eksikliğin doku düzeyinde etkili olduğunu destekler. Gebelikte düşük folat, bebeğin sinir sistemi gelişimi açısından önem taşıdığı için ayrıca dikkatle ele alınır. Düşük sonucun ardından asıl amaç, eksikliğe neden olan durumun anlaşılmasıdır.
Folat Düşüklüğüne Yol Açan Durumlar Nelerdir?
Folat düşüklüğünün en sık nedeni, yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller ve taze meyveler bakımından yoksun beslenmedir. Folat ısıya duyarlı olduğu için sebzelerin uzun süre pişirilmesi de besinlerdeki miktarı azaltabilir. Düzenli ve yoğun alkol tüketimi hem folat alımını azaltır hem de bu vitaminin bağırsaktan emilimini ve karaciğerde depolanmasını bozar. Çölyak hastalığı, iltihabi bağırsak hastalıkları ve ince bağırsağı etkileyen ameliyatlar emilimi azaltarak eksikliğe zemin hazırlar. Gebelik ve emzirme döneminde bebeğin gelişimi ve anne sütü nedeniyle ihtiyaç arttığı için yetersizlik daha kolay ortaya çıkar. Alyuvarların hızlı yıkıldığı hemolitik kansızlıklarda kemik iliği daha fazla hücre üretmek zorunda kaldığından folat tüketimi artar. Diyaliz uygulanan kişilerde suda çözünen vitaminler diyaliz sıvısıyla kaybedilebilir. Bazı nöbet önleyici ilaç grupları, bazı romatizma ve kanser ilaçları ile bazı antibiyotik grupları folatın emilimini ya da vücutta kullanımını etkileyebilir. Yaygın cilt hastalıkları gibi hücre yenilenmesinin hızlandığı durumlar da folat ihtiyacını artırabilir.
Folat Eksikliğinde Hangi Belirtiler Görülebilir?
Folat eksikliği çoğu zaman yavaş gelişir ve başlangıçta belirgin bir yakınmaya yol açmayabilir. Kansızlık geliştikçe yorgunluk, halsizlik, çabuk yorulma ve güç kaybı en sık fark edilen belirtiler arasında yer alır. Deride ve göz kapaklarının iç yüzünde solukluk dikkati çekebilir. Dokulara yeterli oksijen taşınamadığında merdiven çıkma ya da yürüme gibi eforlarda nefes darlığı ve çarpıntı hissi ortaya çıkabilir. Ağız içinde tekrarlayan yaralar, dilde kızarıklık, düzleşme ve hassasiyet ile dudak kenarlarında çatlaklar görülebilir. İştahsızlık, kilo kaybı ve bazen ishal gibi sindirim sistemi yakınmaları da tabloya eşlik edebilir. Bazı kişilerde dikkat dağınıklığı, huzursuzluk ya da unutkanlık gibi yakınmalar tarif edilir. Bu belirtiler başka pek çok durumda da görülebildiği için tek başına folat eksikliğini göstermez. El ve ayaklarda uyuşma ya da denge sorunu gibi sinir sistemi bulguları ise daha çok B12 eksikliğini akla getirir ve ayrıca değerlendirilir.
Folat Yüksekliği Ne Anlama Gelir?
Folat düzeyinin yüksek çıkması çoğunlukla folik asit içeren destek ürünlerin ya da vitamin karışımlarının kullanımıyla ilişkilidir. Folik asitle zenginleştirilmiş un ve tahıl ürünlerinin sık tüketimi de düzeyi artırabilir. Test öncesinde yemek yenmiş olması, özellikle serum folat sonucunu geçici olarak yükseltebilir. Kan örneğinde alyuvar parçalanması (hemoliz) olduğunda alyuvar içindeki folat sıvı kısma geçer ve sonuç gerçekte olduğundan yüksek görünebilir. Yüksek folat tek başına genellikle bir soruna işaret etmez, çünkü suda çözünen bu vitaminin fazlası büyük ölçüde idrarla atılır. Bununla birlikte B12 eksikliği olan bir kişide yüksek folat alımı, kansızlığı düzelterek altta yatan B12 eksikliğinin fark edilmesini geciktirebilir. B12 eksikliğinde folatın hücre içinde kullanılamaması da serum folatı görece yüksek gösterebilir. Bu nedenle yüksek sonuç, kişinin kullandığı ürünler ve B12 durumu ile birlikte yorumlanır.
Folat ile Folik Asit Arasındaki Fark Nedir?
Folat, besinlerde doğal olarak bulunan B9 vitamini biçimlerinin genel adıdır. Ispanak, marul, brokoli ve kuşkonmaz gibi yeşil sebzeler, mercimek, nohut ve fasulye gibi baklagiller, turunçgiller ve karaciğer doğal folat kaynakları arasında yer alır. Folik asit ise bu vitaminin laboratuvarda üretilen, daha dayanıklı sentetik biçimidir ve destek ürünlerde ya da zenginleştirilmiş besinlerde kullanılır. Doğal folat ısıya, ışığa ve uzun bekletmeye duyarlıdır; pişirme ve saklama sırasında önemli bir kısmı kaybolabilir. Folik asit ise daha kararlıdır ve bağırsaktan genellikle daha düzenli emilir. Vücut, doğal folatı da folik asidi de kullanabilmek için karaciğerde ve hücrelerde bir dizi dönüşümle etkin biçime çevirir. Bu dönüşüm basamaklarında görev alan enzimlerden biri MTHFR enzimidir. Günlük dilde folat ve folik asit sözcükleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Laboratuvar testi ise vücuttaki toplam folat düzeyini ölçer ve bu folatın doğal besinden mi yoksa destek üründen mi geldiğini ayırt etmez.
Serum Folat ile Alyuvar İçi (Eritrosit) Folat Ölçümü Neden Farklıdır?
Serum folat, kanın sıvı kısmında dolaşan folat miktarını gösterir ve son günlerdeki beslenmeden hızla etkilenir. Bu nedenle yetersiz beslenen biri folattan zengin öğünler tükettiğinde serum düzeyi kısa sürede normale dönebilir ve uzun süreli eksiklik gözden kaçabilir. Tersine, kısa süreli bir iştahsızlık ya da hastalık dönemi, depolar yeterliyken serum folatı düşük gösterebilir. Alyuvar içi (eritrosit) folat ise alyuvarlar kemik iliğinde yapılırken hücre içine yerleşen folatı yansıtır. Alyuvarlar uzun süre dolaşımda kaldığı için bu ölçüm son öğünden çok daha uzun bir dönemdeki folat durumu hakkında bilgi verir. Bu özelliği nedeniyle alyuvar içi folat, dokulardaki depoların daha güvenilir bir göstergesi olarak kabul edilir. Buna karşın alyuvar içi folat ölçümü teknik olarak daha zahmetlidir ve her laboratuvarda yapılmayabilir. B12 eksikliği de folatın hücre içine alınmasını etkileyerek alyuvar içi folatı düşük gösterebilir. Klinik soruya göre bu ölçümlerden biri ya da ikisi birlikte istenebilir.
Folat Eksikliği Megaloblastik Anemi ile Nasıl İlişkilidir?
Megaloblastik anemi, kemik iliğinde alyuvar öncüllerinin genetik malzeme yapımındaki aksaklık nedeniyle olağan dışı büyük ve olgunlaşmamış kalmasıyla ortaya çıkan bir kansızlık türüdür. Folat DNA yapımı için gerekli olduğundan, eksikliğinde hücrenin çekirdeği yavaş olgunlaşırken hücre gövdesi büyümeye devam eder. Sonuçta kana normalden iri ve oksijen taşıma işini yeterince yapamayan alyuvarlar (makrosit) geçer. Bu hücrelerin bir bölümü kemik iliğinden çıkmadan yıkılır ve kansızlık derinleşebilir. Kan yaymasında çekirdeği çok parçalı akyuvarlar gibi yardımcı bulgular görülebilir. Aynı kan tablosu B12 eksikliğinde de oluşur, çünkü bu vitaminler aynı üretim basamağında birlikte çalışır. Folat desteği bu kansızlığı düzeltebilir; ancak altta B12 eksikliği varsa sinir sistemi hasarı ilerlemeyi sürdürebilir ve kan tablosunun düzelmesi bu durumu gizleyebilir. Bu nedenle megaloblastik anemide folat ve B12 düzeyleri birlikte değerlendirilir. Alkol, karaciğer hastalıkları ve bazı ilaç grupları gibi başka nedenler de büyük alyuvarlara yol açabildiği için tablo bütüncül olarak ele alınır.
Folat Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur ve Süreç Nasıl İlerler?
Folat sonucu çoğunlukla testi isteyen hekim tarafından diğer tahlillerle birlikte değerlendirilir. Genel yakınmalar ve beslenmeyle ilişkili sorunlarda iç hastalıkları bölümü ilk başvuru noktası olabilir. Kan sayımında belirgin değişiklikler, derin kansızlık ya da diğer kan hücrelerinde de azalma bulunduğunda hematoloji bölümünün görüşü alınabilir. Emilim bozukluğu, çölyak ya da iltihabi bağırsak hastalığı düşünülen durumlarda gastroenteroloji bölümü sürece dahil olabilir. Gebelik planlayan ya da gebe olan kadınlarda kadın hastalıkları ve doğum bölümü, çocuklarda ise çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümü izlemi üstlenir. Süreç genellikle eksikliğin nedenini anlamaya yönelik öykü, muayene ve ek tahlillerle ilerler. Gerekli görülürse beslenme düzenlemesi için diyetisyen desteği de planlanabilir. Kontrol tahlillerinin zamanı, eksikliğin nedenine ve kişinin genel durumuna göre belirlenir.