Eozinofil, beyaz kan hücrelerinin bir alt türüdür ve hemogram içinde hem oran hem de mutlak sayı olarak raporlanır. Bu hücreler kemik iliğinde üretilir, kanda kısa bir süre dolaştıktan sonra akciğer, bağırsak ve deri gibi dokulara yerleşir. Sayılarındaki artış daha çok alerjik hastalıklar, parazit enfeksiyonları ve ilaçlara karşı gelişen aşırı duyarlılık tepkileriyle ilişkilendirilir. Düşük değerler ise çoğu zaman akut stres, yoğun enfeksiyon ya da vücudun kendi hormon ritmiyle bağlantılıdır. Sonuç, belirtiler, öykü ve diğer laboratuvar bulgularıyla birlikte ele alındığında anlam kazanır.
Eozinofil (EOS) Nedir ve Bağışıklık Sisteminde Nasıl Görev Alır?
Eozinofil (EOS), bağışıklık sisteminin savunma hattında yer alan granüllü beyaz kan hücrelerinden biridir. Kemik iliğinde öncül hücrelerden olgunlaşır ve kan dolaşımına geçer. Kanda yalnızca kısa bir süre kalır, ardından ağırlıklı olarak akciğer, bağırsak ve deri gibi dış ortamla temas eden dokulara yerleşir. Bu nedenle kandaki sayı, vücuttaki toplam eozinofil yükünün yalnızca küçük bir bölümünü yansıtır. Hücrenin içindeki iri granüller boyandığında turuncu kırmızı renkte görünür ve toksik proteinler içerir. Bu proteinler, bağışıklık hücrelerinin yutamayacağı kadar büyük olan parazitlerin yüzeyine zarar vererek savunmaya katkı sağlar. Eozinofiller alerjik iltihapta da rol alır ve salgıladıkları maddeler solunum yollarında ve deride kızarıklık, şişlik ve aşırı duyarlılığı artırabilir. Aynı toksik içerik, hücreler dokuda uzun süre ve yoğun biçimde biriktiğinde çevredeki sağlıklı dokuya da zarar verebilir. Bu çift yönlü etki, eozinofil düzeyinin hem savunma hem de doku hasarı açısından izlenmesini anlamlı kılar.
Eozinofil Testi Hangi Durumlarda İstenir?
Eozinofil ayrı bir test olarak nadiren istenir ve çoğunlukla tam kan sayımının (hemogram) beyaz küre dağılımı içinde yer alır. Rutin sağlık kontrollerinde ve açıklanamayan şikâyetlerin araştırılmasında hemogramla birlikte otomatik olarak raporlanır. Özellikle alerjik hastalık düşündüren hapşırık, burun akıntısı, hırıltılı solunum ya da kaşıntılı döküntü varlığında bu değere ayrıca dikkat edilir. Uzun süren ishal, karın ağrısı, kilo kaybı, makat çevresinde kaşıntı ya da yurt dışı seyahat sonrası gelişen sindirim şikâyetleri, parazit enfeksiyonu açısından eozinofil değerinin incelenmesine yol açabilir. Yeni başlanan bir ilaçtan sonra ortaya çıkan döküntü, ateş ve halsizlikte ilaç aşırı duyarlılığının araştırılması sırasında da bu sonuç önem taşır. Yutma güçlüğü, lokmanın takılması hissi ya da süregelen karın şikâyetleri, eozinofilik sindirim sistemi hastalıklarının değerlendirilmesinde testin istenmesine neden olabilir. Daha önce eozinofil yüksekliği saptanmış kişilerde değerin seyrini görmek için hemogram tekrarlanabilir. Ayrıca bazı kronik akciğer, deri ve damar hastalıklarının izleminde de eozinofil düzeyi diğer bulgularla birlikte takip edilir.
Eozinofil Sayımı Nasıl Yapılır ve Test Öncesi Hazırlık Gerekir mi?
Eozinofil sayımı, koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğiyle yapılır ve örnek pıhtılaşmayı önleyen maddeli bir tüpe konur. Laboratuvarda otomatik hematoloji cihazları, hücrelerin büyüklüğünü, iç yapısını ve granül özelliklerini ayırt ederek eozinofilleri hem yüzde oranı hem de mutlak sayı olarak hesaplar. Cihazın uyarı verdiği, sonucun beklenmedik çıktığı ya da anormal hücrelerden şüphelenildiği durumlarda periferik yayma hazırlanır ve hücreler mikroskopta tek tek incelenerek sonuç doğrulanır. Eozinofil yalnızca kanda değil, burun salgısında, balgamda ve biyopsiyle alınan doku örneklerinde de ayrıca aranabilir. Bu özel incelemeler, alerjik rinit, astım ya da eozinofilik sindirim sistemi hastalıkları düşünüldüğünde yerel iltihabın niteliğini anlamaya yardımcı olur. Test öncesinde açlık ya da özel bir hazırlık gerekmez. Bununla birlikte eozinofil sayısı gün içinde dalgalanır ve kortizol hormonunun sabah yüksek olmasına bağlı olarak sabah saatlerinde daha düşük, akşam saatlerinde daha yüksek bulunma eğilimindedir. Bu nedenle karşılaştırmalı izlemde örneklerin benzer saatlerde verilmesi yorumu kolaylaştırır. Kullanılan ilaçların, özellikle steroid yapılı ilaçların örnek alınırken bildirilmesi de sonucun doğru yorumlanmasına katkı sağlar.
Eozinofil Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Eozinofil sonucu, laboratuvarın kullandığı cihaz ve yönteme göre belirlenen referans aralığıyla birlikte raporlanır. Referans aralıkları laboratuvardan laboratuvara ve yaş gruplarına göre farklılık gösterebildiği için sonuç, raporda yazan aralıkla karşılaştırılarak okunur. Raporda yer alan iki değerden mutlak sayı, yüzde değerinden daha anlamlı kabul edilir. Bunun nedeni, yüzde değerinin toplam beyaz küre sayısına bağlı olmasıdır ve toplam beyaz küre düştüğünde eozinofil oranı gerçek bir artış olmadan yüksek görünebilir. Tersine, nötrofil gibi diğer hücrelerin arttığı bir enfeksiyonda eozinofil oranı düşük görünürken mutlak sayı değişmemiş olabilir. Hafif ve tek seferlik sapmalar çoğunlukla geçici etkenlerle açıklanır ve tekrar ölçümle netleşir. Belirgin ya da süregelen değişikliklerde ise kişinin şikâyetleri, alerji öyküsü, seyahat geçmişi, kullandığı ilaçlar ve diğer kan hücreleri birlikte ele alınarak bütüncül bir değerlendirme yapılır. Eozinofil düzeyi tek başına bir hastalığın adını koymaz, hangi yönde araştırma yapılacağına ışık tutan bir işaret olarak değerlendirilir.
Eozinofil Yüksekliği (Eozinofili) Ne Anlama Gelir?
Kandaki eozinofil sayısının referans aralığının üzerinde bulunmasına eozinofili denir. Eozinofili bir hastalık değil, vücutta eozinofil üretimini ve dokulara göçünü uyaran bir sürecin laboratuvara yansımasıdır. Günlük pratikte karşılaşılan eozinofili durumlarının büyük bölümü alerjik hastalıklar, parazit enfeksiyonları ve ilaç tepkileriyle ilişkilidir. Daha az sıklıkla eozinofilik granülomatozlu polianjiit (Churg-Strauss sendromu) gibi damar iltihapları, böbreküstü bezi yetmezliği, Hodgkin lenfoma başta olmak üzere bazı lenfomalar ve kanser türleri de eozinofil artışına eşlik edebilir. Kemik iliğinden kaynaklanan nadir kan hastalıklarında ve hipereozinofilik sendromda ise artış belirgin, süregelen ve bazen açıklanamayan bir nitelik taşır. Yüksekliğin derecesi kadar süresi de önemlidir ve hafif, geçici artışlar çoğunlukla altta yatan alerjik ya da enfeksiyöz durumla birlikte geriler. Belirgin ve kalıcı yükseklikte eozinofillerin kalp, akciğer, sinir sistemi ve deri gibi organlara yerleşerek hasar oluşturma olasılığı gündeme gelir. Bu durumda neden araştırmasının yanında organ tutulumunun izlenmesi de değerlendirmenin bir parçası olur.
Alerjik Hastalıklarda Eozinofil Neden Artar?
Alerjik hastalıklarda bağışıklık sistemi, polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü ya da bazı besinler gibi normalde zararsız maddelere karşı aşırı bir yanıt geliştirir. Bu yanıtta rol alan yardımcı T hücreleri, kemik iliğinde eozinofil üretimini artıran ve bu hücreleri iltihap alanına çeken sinyal maddeleri salgılar. Böylece hem kandaki eozinofil sayısı yükselir hem de hücreler solunum yolu, burun ve deri gibi alerjenle temas eden dokularda birikir. Astım, alerjik rinit, atopik dermatit (egzama) ve besin alerjileri, eozinofil artışıyla birlikte görülebilen başlıca alerjik durumlardır. Dokuya yerleşen eozinofiller granüllerindeki proteinleri salarak solunum yollarında daralmaya, burun mukozasında şişliğe ve deride kaşıntılı iltihaba katkıda bulunabilir. Alerjik hastalıklarda görülen eozinofil artışı genellikle hafif ya da orta düzeydedir. Belirgin ve hızla artan değerler yalnızca alerjiyle açıklanamayabileceği için başka nedenlerin de gözden geçirilmesini gerektirebilir. Alerjinin hangi maddeye karşı geliştiği eozinofil sayısından anlaşılmaz ve bu bilgi alerji testleri ile IgE ölçümleri birlikte değerlendirilerek elde edilir.
Parazit Enfeksiyonlarında Eozinofil Neden Öne Çıkar?
Parazitler, bağışıklık hücrelerinin yutarak yok edemeyeceği kadar büyük canlılardır ve vücut bunlara karşı eozinofilleri öne çıkaran bir savunma yanıtı oluşturur. Eozinofiller parazitin yüzeyine tutunur ve granüllerindeki toksik proteinleri salarak parazitin dış yapısına zarar verir. Eozinofil artışı, özellikle bağırsak duvarını aşarak doku içine yerleşen ya da vücutta göç eden parazitlerde belirginleşir. Yalnızca bağırsak boşluğunda yaşayan ve dokuyla sınırlı temas kuran parazitlerde ise artış hafif kalabilir ya da hiç görülmeyebilir. Bu nedenle eozinofil yüksekliği olan bir kişide dışkıda parazit incelemesi istenir, ancak parazit yumurtaları dışkıya düzenli çıkmadığı ve bazı parazitler doku içinde yaşadığı için tek bir inceleme parazit varlığını yakalamayabilir. Böyle durumlarda inceleme tekrarlanabilir ya da kanda parazite karşı oluşmuş antikorlara bakan testlere başvurulabilir. Çiğ ya da az pişmiş et ve sebze tüketimi, temiz olmayan su, toprakla temas ve bazı bölgelere yapılan seyahatler öyküde sorgulanan başlıca konulardır. Parazit kaynaklı eozinofil artışı çocuklarda erişkinlere göre daha sık karşılaşılan bir durumdur.
İlaç Aşırı Duyarlılığı Eozinofil Değerini Nasıl Etkiler?
Bazı ilaçlar, bağışıklık sisteminde eozinofil üretimini uyaran bir aşırı duyarlılık tepkisine yol açabilir. Bu tepkiyle ilişkilendirilen ilaçlar arasında bazı antibiyotik grupları, nöbet önleyici ilaç grupları, iltihap giderici ağrı kesici ilaç grupları ve gut hastalığında kullanılan bazı ilaç grupları sayılabilir. İlaca bağlı eozinofil artışı bazen hiçbir belirti vermeden rutin kan sayımında fark edilir. Bazı kişilerde ise döküntü, kaşıntı, ateş ya da eklem ağrısı gibi şikâyetler tabloya eşlik eder. Nadiren, ilaç başlandıktan bir süre sonra döküntü, ateş, lenf bezlerinde büyüme ve karaciğer ya da böbrek gibi iç organların etkilenmesiyle seyreden DRESS olarak bilinen ağır bir ilaç reaksiyonu gelişebilir. Bu tablo seyrek görülse de yakın izlem gerektirdiği için eozinofil yüksekliğiyle birlikte yeni ortaya çıkan döküntü ve ateş dikkatle değerlendirilir. Kullanılan ilaçların reçeteli, reçetesiz ve bitkisel ürünler dahil eksiksiz bildirilmesi, ilaç ilişkisinin fark edilmesini kolaylaştırır. Eozinofil artışının ilaç kaynaklı olup olmadığı, ilacın başlanma zamanı ile şikâyetlerin ortaya çıkışı arasındaki ilişki gözetilerek değerlendirilir.
Eozinofil Düşüklüğü (Eozinopeni) Ne Anlama Gelir?
Kandaki eozinofil sayısının referans aralığının altında bulunmasına eozinopeni denir. Eozinofiller normalde de kanda az sayıda bulunduğu için düşük sonuç, çoğunlukla zararsız biçimde karşılaşılan bir bulgudur. Akut bakteriyel enfeksiyonlar, ameliyat, yanık ya da travma gibi yoğun fiziksel stres durumlarında vücudun salgıladığı kortizol ve adrenalin, eozinofillerin kandan hızla çekilmesine yol açar. Steroid yapılı ilaçların kullanımı da benzer bir yolla eozinofil sayısını düşürür. Böbreküstü bezinin aşırı kortizol ürettiği Cushing sendromunda eozinofil düşüklüğü süregelen bir bulgu olarak görülebilir. Sabah saatlerinde kortizolün yüksek olmasına bağlı olarak bu saatlerde alınan örneklerde eozinofil değeri doğal olarak daha düşük çıkabilir. Eozinopeni çoğu zaman tek başına endişe verici değildir ve altta yatan stres ya da enfeksiyon geçtiğinde değer kendiliğinden toparlanır. Diğer beyaz küre türlerinde de belirgin düşüklük eşlik ediyorsa, tablo eozinofilden bağımsız olarak kemik iliği işlevi açısından ele alınır.
Astım ve Alerjik Rinit Takibinde Eozinofil Değeri Nasıl Kullanılır?
Astımlı kişilerin bir bölümünde hava yolundaki iltihap ağırlıklı olarak eozinofillerden kaynaklanır ve bu tablo eozinofilik astım olarak adlandırılır. Kandaki eozinofil düzeyi, hava yolundaki eozinofil yükü hakkında dolaylı bir fikir verdiği için astımın bu tipinin belirlenmesinde yol gösterici olabilir. Sık atak geçirilen ve şikâyetlerin kontrol altına alınmasında güçlük yaşanan ağır astımda kan eozinofil düzeyi, hedefe yönelik biyolojik ilaç gruplarının uygun olup olmadığının değerlendirilmesinde hekime yol gösteren ölçütlerden biridir. Bu değerlendirme, solunum fonksiyon testleri, atak sıklığı ve alerji testleri gibi diğer bulgularla birlikte yapılır. Steroid yapılı ilaç kullanımı kan eozinofil değerini düşürebildiği için ölçüm zamanı ve kullanılan ilaçlar yorumda dikkate alınır. Alerjik rinitte ise kandaki değerin yanında burun salgısından alınan örnekte eozinofil aranabilir. Burun salgısında eozinofil görülmesi, burun şikâyetlerinin alerjik kaynaklı olabileceğini destekler ve alerjik olmayan rinit türlerinden ayırmaya katkı sağlar. Bu hastalıklarda eozinofil değeri tek başına izlenmez, şikâyetlerin seyriyle birlikte ele alınan yardımcı bir gösterge olarak kullanılır.
Eozinofil Yüksekliği Sindirim Sistemi ve Cilt Hastalıklarıyla Nasıl İlişkilendirilir?
Eozinofiller sağlıklı bir bağırsakta az sayıda bulunur, ancak sindirim kanalının bazı bölümlerinde anormal biçimde birikmeleri eozinofilik sindirim sistemi hastalıklarına yol açar. Eozinofilik özofajitte yemek borusunun iç yüzeyinde eozinofil birikimi olur ve yutma güçlüğü, lokmanın takılması, göğüste yanma gibi şikâyetler görülür. Eozinofilik gastroenteritte ise iltihap mide ve ince bağırsağı etkiler, karın ağrısı, bulantı, ishal ve kilo kaybı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Bu hastalıklarda kandaki eozinofil sayısı her zaman yükselmediği için endoskopi sırasında alınan doku örneğinde eozinofillerin gösterilmesi değerlendirmede belirleyici rol oynar. Besin alerjileri de eozinofilik sindirim sistemi hastalıklarına sıklıkla eşlik eder. Deride ise atopik dermatit ve kurdeşen gibi alerjik tablolar eozinofil artışıyla birlikte görülebilir. İleri yaştaki kişilerde daha sık karşılaşılan ve deride gergin, sıvı dolu kabarcıklarla seyreden büllöz pemfigoid, eozinofil yüksekliğiyle ilişkilendirilen deri hastalıklarından biridir. Açıklanamayan kaşıntı ve döküntüyle birlikte eozinofil yüksekliği bulunduğunda parazit enfeksiyonu ve ilaç tepkisi de olasılıklar arasında gözden geçirilir.
Eozinofil Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur ve Süreç Nasıl İlerler?
Eozinofil sonucunda sapma saptandığında ilk değerlendirme çoğunlukla testi isteyen aile hekimi ya da iç hastalıkları uzmanı tarafından yapılır. Sonraki yönlendirme, eozinofil artışına eşlik eden şikâyetlere ve olası nedene göre belirlenir. Hapşırık, burun tıkanıklığı, hırıltılı solunum ya da besin tepkileri öne çıkıyorsa alerji ve immünoloji bölümü, çocuklarda ise çocuk alerji bölümü uygun olabilir. Öksürük, nefes darlığı ve akciğer grafisinde değişiklik bulunduğunda göğüs hastalıkları, kaşıntılı döküntü ve kabarcıklarda dermatoloji bölümü değerlendirmeye katılır. Yutma güçlüğü, karın ağrısı ya da ishal gibi sindirim şikâyetlerinde gastroenteroloji, parazit ya da seyahatle ilişkili enfeksiyon şüphesinde enfeksiyon hastalıkları bölümü devreye girer. Belirgin, süregelen ve açıklanamayan eozinofil yüksekliğinde ya da diğer kan hücrelerinde de değişiklik bulunduğunda hematoloji bölümü kemik iliği kaynaklı nedenleri araştırabilir. Süreç genellikle ayrıntılı öykü, fizik muayene, tekrar hemogram, periferik yayma, dışkıda parazit incelemesi ve IgE ölçümü gibi basamaklarla ilerler. Kalıcı yükseklikte organ tutulumu açısından EKG, ekokardiyografi, akciğer görüntülemesi ve gerekli görülen diğer incelemeler planlanabilir.