ASO (antistreptolizin O), boğaz ve deri enfeksiyonlarına yol açabilen A grubu streptokok bakterisiyle karşılaşan vücudun ürettiği bir antikordur. Kandan bakılan bu test, bakterinin o anda vücutta bulunup bulunmadığını değil, yakın dönemde bu bakteriyle karşılaşılıp karşılaşılmadığını gösterir. Bu nedenle ASO daha çok enfeksiyon geçtikten sonra ortaya çıkan eklem, kalp ya da böbrek yakınmalarının streptokokla ilişkisini araştırırken kullanılır. Sonuç tek başına bir hastalığı adlandırmaz; yakınmalar, muayene bulguları ve diğer tahlillerle birlikte anlam kazanır. Aşağıda testin nasıl oluştuğu, hangi durumlarda istendiği ve sonucun nasıl yorumlandığı sakin ve anlaşılır bir dille anlatılmaktadır.
ASO (Antistreptolizin O) Nedir ve Vücutta Nasıl Oluşur?
Streptokoklar insanda sık görülen bir bakteri ailesidir ve bunların içinde A grubu streptokok (Streptococcus pyogenes) özellikle boğaz iltihabı, bademcik iltihabı, kızıl ve bazı deri enfeksiyonlarından sorumludur. Bu bakteri çoğalırken çevresine streptolizin O adı verilen bir madde salgılar. Streptolizin O, kırmızı kan hücreleri başta olmak üzere bazı hücrelerin zarına zarar verebilen bir toksindir (zehirli bakteri ürünü). Bağışıklık sistemi bu maddeyi yabancı olarak tanır ve onu etkisiz hale getirmek için özel bir antikor üretir. Kanda ölçülen bu antikora antistreptolizin O, kısaca ASO denir. Antikor üretimi enfeksiyonun başladığı anda değil, bağışıklık sisteminin bakteriyi tanıyıp yanıt geliştirmesi için gereken belirli bir sürenin sonunda belirginleşir. Enfeksiyon geçtikten sonra da antikor kanda bir süre kalır ve zamanla yavaş yavaş azalır. Bu özelliği sayesinde ASO geçmişe dönük bir iz gibi çalışır ve yakın dönemde streptokokla karşılaşılıp karşılaşılmadığı hakkında bilgi verir. Her insanın bağışıklık yanıtı farklı olduğu için aynı enfeksiyonu geçiren iki kişide antikor düzeyi birbirinden belirgin biçimde ayrılabilir.
ASO Testi Hangi Durumlarda İstenir?
ASO testi, boğaz enfeksiyonunun o anki tanısı için değil, streptokok enfeksiyonundan sonra gelişebilen sorunları araştırmak için istenir. En sık istendiği durum, yakın zamanda boğaz ağrısı ya da bademcik iltihabı geçirmiş bir çocukta ya da gençte eklem ağrısı, eklem şişliği ve ateşin ortaya çıkmasıdır. Kalpte yeni duyulan bir üfürüm, açıklanamayan çarpıntı ya da göğüs ağrısı akut romatizmal ateş olasılığını düşündürdüğünde de test gündeme gelebilir. İdrar renginin koyulaşması, göz kapaklarında ve yüzde şişlik, idrar miktarında azalma gibi bulgular streptokok sonrası böbrek iltihabı şüphesi doğurduğunda ASO tahlile eklenir. İstemsiz ve amaçsız el kol hareketleriyle kendini gösteren, romatizmal ateşle ilişkili olabilen kore (Sydenham koresi) tablosunda da geçirilmiş streptokok enfeksiyonunun izi aranabilir. Kızıl geçirmiş bir çocukta iyileşme sonrasında beklenmeyen yakınmalar ortaya çıktığında da test değerlendirmeye yardımcı olur. Belirti vermeyen ve kendini iyi hisseden bir kişide rutin tarama amacıyla ASO bakılması genellikle yol gösterici değildir. Çünkü toplumda pek çok kişi zaman zaman streptokokla karşılaşır ve belirti olmadan saptanan bir yükseklik gereksiz kaygıya yol açabilir.
ASO Testi Nasıl Yapılır, Öncesinde Hazırlık Gerekir mi?
ASO testi, koldaki bir toplardamardan alınan az miktarda kan örneğiyle yapılır. Örnek, serum adı verilen sıvı kısmı ayrılmak üzere laboratuvara gönderilir ve antikor düzeyi burada ölçülür. Test için genellikle aç kalmak gerekmez, ancak aynı örnekten açlık isteyen başka tahliller de çalışılacaksa buna göre hazırlanmak gerekebilir. Kan alma işlemi kısa sürer ve çoğu kişi yalnızca hafif bir iğne batması hisseder. İşlemden sonra giriş yerine bir süre bastırmak morarmayı azaltır. Son dönemde kullanılan ilaçların, özellikle antibiyotiklerin ve geçirilen boğaz ya da deri enfeksiyonlarının kan alma sırasında belirtilmesi yorum açısından yararlıdır. Çocuklarda kan alma öncesinde işlemin sakin bir dille anlatılması ve ailenin yanında bulunması kaygıyı belirgin biçimde azaltır. Özel bir diyet, egzersiz kısıtlaması ya da test sonrasında dikkat edilmesi gereken bir durum genellikle yoktur.
ASO Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
ASO sonucu, laboratuvarın kullandığı yönteme göre belirlenmiş bir referans aralığıyla karşılaştırılarak raporlanır. Farklı laboratuvarlar farklı ölçüm yöntemleri kullanabildiği için bir merkezde çıkan sonucun başka bir merkezin aralığıyla kıyaslanması yanıltıcı olabilir. Normal kabul edilen üst sınır herkes için aynı değildir; yaşa, mevsime ve streptokok enfeksiyonlarının o toplumda ne kadar sık görüldüğüne göre değişebilir. Okul çağındaki çocuklar bu bakteriyle daha sık karşılaştığı için bu yaş grubunda sağlıklı kişilerde bile görece yüksek değerler görülebilir. Bu nedenle tek bir ölçümün sınırın biraz üzerinde olması tek başına bir hastalık anlamına gelmez. Değerlendirmede en anlamlı bilgi, belirli bir aralıkla yapılan iki ölçüm arasında belirgin bir artış olup olmadığıdır. Artış eğilimi yakın zamanda geçirilmiş bir enfeksiyonu, sabit ya da azalan değerler ise daha eski bir karşılaşmayı düşündürür. Sonuç her zaman yakınmalar, muayene bulguları ve gerektiğinde CRP, sedimantasyon, idrar tahlili gibi diğer testlerle birlikte hekim tarafından yorumlanır.
ASO Yüksekliği Ne Anlama Gelir?
ASO yüksekliği, kişinin yakın dönemde A grubu streptokok bakterisiyle karşılaştığını ve bağışıklık sisteminin bu bakteriye yanıt verdiğini gösterir. Bu yanıt, vücudun enfeksiyonla başa çıkma sürecinin doğal bir parçasıdır ve kendi başına bir hastalık değildir. Yükseklik, bakterinin o anda boğazda ya da vücutta bulunduğu anlamına gelmez; enfeksiyon çoktan geçmiş olsa bile antikor bir süre yüksek kalabilir. Yüksek bir sonuç, eklem, kalp ya da böbrek yakınmaları olan bir kişide bu yakınmaların streptokokla ilişkili olabileceğini destekleyen bir ipucudur. Buna karşın hiçbir yakınması olmayan bir kişide saptanan yükseklik çoğu zaman yalnızca geçirilmiş ve iyileşmiş bir enfeksiyonun izidir. Yüksekliğin derecesi ile hastalığın ağırlığı arasında doğrudan bir paralellik bulunmaz; çok yüksek değerlere sahip bir kişi tamamen sağlıklı olabilir. ASO yüksekliği tek başına antibiyotik başlanması ya da bademcik ameliyatı yapılması için bir gerekçe sayılmaz. Önemli olan, yüksekliğin hangi tabloya eşlik ettiği ve zaman içinde nasıl bir seyir izlediğidir.
ASO Yüksekliğine Yol Açan Durumlar Nelerdir?
ASO yüksekliğinin en sık nedeni, yakın zamanda geçirilmiş streptokok kaynaklı boğaz ve bademcik iltihabıdır. Kızıl da aynı bakteriden kaynaklandığı için iyileşme döneminde ASO değerinin yükselmesi beklenen bir durumdur. Belirti vermeden ya da hafif bir boğaz ağrısıyla geçen enfeksiyonlar da antikor yanıtı oluşturabilir, bu yüzden kişi hasta olduğunu hatırlamasa bile değer yüksek çıkabilir. Boğazında belirti vermeden bu bakteriyi barındıran kişilerde (taşıyıcılık) de zaman zaman yükseklik görülebilir. Akut romatizmal ateş ve streptokok sonrası böbrek iltihabı (glomerülonefrit), geçirilmiş enfeksiyonun ardından gelişen ve ASO yüksekliğinin sıklıkla eşlik ettiği tablolardır. Tekrarlayan bademcik iltihabı geçiren kişilerde bakteriyle sık karşılaşma nedeniyle değerler uzun süre yüksek seyredebilir. Deri enfeksiyonları, örneğin impetigo (yüzeysel ve kabuklu deri iltihabı), ASO'yu genellikle sınırlı ölçüde yükseltir. Seyrek olarak kandaki yağ düzeyinin çok yüksek olması gibi ölçüm yöntemini etkileyebilen durumlar da gerçekte olmayan bir yüksekliğe yol açabilir.
ASO Sonucunun Düşük ya da Negatif Çıkması Ne Anlama Gelir?
ASO değerinin referans aralığı içinde ya da negatif çıkması, çoğu zaman yakın dönemde A grubu streptokok enfeksiyonu geçirilmediğini düşündürür. Ancak bu sonuç streptokok enfeksiyonunu tamamen dışlamaz. Enfeksiyonun çok yeni olduğu durumlarda bağışıklık sistemi henüz yeterli antikor üretmemiş olabilir ve ilk ölçüm normal çıkabilir. Enfeksiyonun erken döneminde antibiyotik başlanmış kişilerde bakteri hızla temizlendiği için antikor yanıtı zayıf kalabilir. Deri enfeksiyonlarından sonra ASO çoğu kez belirgin yükselmez; bu durumda anti-DNaz B gibi streptokokun başka bir ürününe karşı gelişen antikorlar daha yol gösterici olabilir. Bazı kişilerde bağışıklık yanıtı doğal olarak daha sınırlıdır ve enfeksiyon geçirilse bile değer düşük kalabilir. Belirtiler streptokokla ilişkili bir tabloyu güçlü biçimde düşündürüyorsa, belirli bir süre sonra testin tekrarlanması ya da diğer antikorların birlikte çalışılması değerlendirilir. Düşük ASO değerinin kendisi bir hastalık belirtisi değildir ve ayrıca bir önlem gerektirmez.
ASO Yüksekliğinde Eklem Ağrısı ve Ateş Neden Sorgulanır?
Streptokok enfeksiyonundan sonra gelişen bazı tablolar enfeksiyonun kendisiyle değil, bağışıklık sisteminin verdiği yanıtla ilgilidir. Bu yanıt bazen bakteriye benzeyen vücut dokularını da hedef alabilir ve eklemler bu süreçten en sık etkilenen yerlerden biridir. Bu nedenle ASO yüksekliği saptanan bir kişide eklem ağrısı, eklemde şişlik, kızarıklık ve sıcaklık olup olmadığı dikkatle sorgulanır. Akut romatizmal ateşe bağlı eklem tutulumu tipik olarak diz ve dirsek gibi büyük eklemleri etkiler ve bir eklemdeki yakınma gerilerken başka bir ekleme geçebilir. Ateşin eşlik etmesi, iltihabi sürecin devam ettiğini düşündüren önemli bir bulgudur. Eklem yakınmaları boğaz enfeksiyonunun geçmesinden belirli bir süre sonra ortaya çıktığı için aileler bu iki durumu birbiriyle ilişkilendirmeyebilir. Büyüme ağrısı, spor yaralanması ya da viral enfeksiyon sonrası geçici eklem ağrıları da sık görüldüğünden yakınmanın özellikleri ayırt edici önem taşır. Eklemde gözle görülen şişlik, yürümekte güçlük ya da ateşle birlikte eklem ağrısı geliştiğinde gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurmak uygundur.
ASO Yüksekliği Akut Romatizmal Ateş Açısından Neden Takip Edilir?
Akut romatizmal ateş, geçirilmiş A grubu streptokok boğaz enfeksiyonunun ardından gelişebilen ve eklemleri, kalbi, deriyi ve sinir sistemini etkileyebilen iltihabi bir hastalıktır. Günümüzde boğaz enfeksiyonlarının daha erken fark edilip tedavi edilmesiyle eskisine göre seyrek görülse de önemini korumaktadır. Bu hastalığın tanısı tek bir teste dayanmaz; belirtiler, muayene bulguları ve geçirilmiş streptokok enfeksiyonunu destekleyen laboratuvar bulguları bir arada değerlendirilir. ASO yüksekliği ya da ardışık ölçümlerde görülen artış, bu destekleyici bulgulardan biri olarak kabul edilir. Hastalığın en önemli yönü kalp kapaklarını etkileyebilmesidir; bu nedenle çarpıntı, göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da yeni fark edilen bir üfürüm dikkatle ele alınır. Kalbin durumunu görmek için gerektiğinde kalp ultrasonu (ekokardiyografi) ve elektrokardiyografi gibi incelemelere başvurulabilir. Romatizmal ateş geçirmiş kişilerde yeni bir streptokok enfeksiyonu hastalığın yinelemesine yol açabileceği için, gerekli görülen durumlarda romatizmal ateşten korunmaya yönelik uzun etkili antibiyotik uygulamaları gündeme gelebilir. Bu süreçte ASO, yeni bir enfeksiyon geçirilip geçirilmediğini izlemeye yardımcı bilgilerden biri olarak kullanılabilir. Yüksek ASO değeri olan kişilerin büyük çoğunluğunda romatizmal ateş gelişmez; takibin amacı önemli belirtilerin gözden kaçmamasıdır.
ASO Yüksekliği ile Streptokok Sonrası Böbrek İltihabı Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?
Streptokok sonrası glomerülonefrit, boğaz ya da deri kaynaklı streptokok enfeksiyonundan belirli bir süre sonra böbreklerin süzme birimlerinde (glomerül) gelişen iltihaptır. Bu tablo, bakterinin böbreğe doğrudan yerleşmesinden değil, bağışıklık yanıtı sırasında oluşan yapıların böbrekte birikmesinden kaynaklanır. Belirtiler arasında idrar renginin koyu çay ya da kola rengine dönmesi, sabahları belirginleşen göz kapağı ve yüz şişliği, idrar miktarında azalma ve tansiyon yükselmesi yer alır. Boğaz enfeksiyonu sonrasında gelişen böbrek iltihabında ASO sıklıkla yüksek bulunur ve geçirilmiş enfeksiyonu destekleyen bir bulgu olarak değerlendirilir. Deri enfeksiyonu sonrasında gelişen böbrek iltihabında ise ASO beklenen düzeyde yükselmeyebilir; bu durumda anti-DNaz B gibi diğer antikorlar daha fazla bilgi verir. Tanı sürecinde idrar tahlili, böbrek fonksiyon testleri ve kompleman düzeyleri gibi incelemeler ASO ile birlikte ele alınır. Çocuklarda görülen bu tablo çoğu zaman uygun izlem ve destek tedavisiyle iyileşme eğilimi gösterir. Yine de idrar renginde koyulaşma ve yüzde şişlik fark edildiğinde gecikmeden başvurmak, tansiyonun ve sıvı dengesinin zamanında kontrol altına alınmasını sağlar.
ASO ile Boğaz Kültürü ve Hızlı Streptokok Testi Arasındaki Fark Nedir?
Boğaz kültürü ve hızlı streptokok antijen testi, boğazdan alınan sürüntü örneğinde bakterinin kendisini ya da bakteriye ait parçaları arar. Bu testler o anda boğazda A grubu streptokok bulunup bulunmadığını gösterdiği için boğaz ağrısı ve ateşle başvuran kişide aktif enfeksiyonun değerlendirilmesinde kullanılır. ASO ise kandan bakılır ve bakteriyi değil, bağışıklık sisteminin bakteriye karşı ürettiği antikoru ölçer. Antikor oluşumu zaman aldığı için ASO enfeksiyonun başında genellikle henüz yükselmemiştir ve güncel boğaz iltihabının tanısında yol gösterici değildir. Buna karşılık enfeksiyon geçtikten ve bakteri boğazdan temizlendikten sonra geçmişte bir karşılaşma olup olmadığını ASO gösterebilir. Boğaz kültürü pozitif olup ASO değeri normal olan bir kişi yeni başlamış bir enfeksiyon geçiriyor ya da bakteriyi belirti vermeden taşıyor olabilir. Boğaz kültürü negatif ve ASO değeri yüksek olan bir kişide ise enfeksiyon geçirilmiş ve bakteri temizlenmiş olabilir. Bu nedenle iki test birbirinin yerine değil, farklı soruları yanıtlamak için kullanılır.
ASO Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
ASO testi çocuklarda çoğu zaman çocuk sağlığı ve hastalıkları, erişkinlerde ise iç hastalıkları bölümü tarafından istenir ve sonuç da genellikle aynı bölümde değerlendirilir. Eklem yakınmaları ön plandaysa değerlendirmeye çocuk romatolojisi ya da romatoloji bölümü katılabilir. Çarpıntı, göğüs ağrısı ya da kalpte üfürüm saptanmışsa çocuk kardiyolojisi ya da kardiyoloji bölümünde kalp ultrasonuyla inceleme planlanabilir. İdrar renginde koyulaşma, yüz ve göz kapaklarında şişlik ya da tansiyon yüksekliği varsa çocuk nefrolojisi ya da nefroloji bölümünün görüşü alınır. Tekrarlayan bademcik iltihabı nedeniyle ameliyat seçeneği konuşuluyorsa kulak burun boğaz bölümü sürece katılır; bu kararda ASO değeri değil, enfeksiyonların sıklığı ve ağırlığı belirleyicidir. Süreç genellikle öykünün alınması, muayene ve gerekli görülen ek tahlillerle ilerler, ardından belirli bir aralıkla tekrar ölçüm yapılarak değerlerin seyri izlenebilir. Hiçbir yakınması olmayan ve yalnızca yüksek ASO değeri saptanan kişilerde çoğu zaman ek bir girişim gerekmez. Eklem şişliği, göğüs ağrısı, çarpıntı, idrar renginde koyulaşma ya da yüzde şişlik gibi yakınmalar ortaya çıktığında ise kontrol zamanı beklenmeden başvurmak uygun olur.