aPTT, kanama durduran sistemin belirli bir bölümünü laboratuvar koşullarında sınayan yaygın bir pıhtılaşma testidir. Kanın sıvı kısmı olan plazmaya belirli maddeler eklenir ve pıhtı oluşana kadar geçen süre ölçülür. Bu süre, pıhtılaşma zincirinin içsel yol ve ortak yol olarak adlandırılan basamaklarında görev alan faktörlerin yeterli olup olmadığı hakkında fikir verir. Kanama ve morarma eğiliminin araştırılmasından ameliyat öncesi değerlendirmeye, karaciğer hastalığından damar yoluyla verilen kan sulandırıcı ilaç gruplarının izlenmesine kadar geniş bir alanda istenir. Sonucun tek başına bir hastalık adı vermediğini, öykü, muayene ve diğer testlerle birlikte anlam kazandığını baştan bilmek yorumlamayı kolaylaştırır.
aPTT (Aktive Parsiyel Tromboplastin Zamanı) Nedir ve Pıhtılaşmanın Hangi Basamağını Değerlendirir?
aPTT, aktive parsiyel tromboplastin zamanı ifadesinin kısaltmasıdır ve kanın sıvı kısmı olan plazmaya laboratuvarda belirli maddeler eklendikten sonra pıhtı oluşana kadar geçen sürenin ölçülmesine dayanır. Kanamayı durduran sistem, birbirini sırayla uyaran pıhtılaşma faktörlerinden kurulu bir zincir gibi çalışır; bu zincirin laboratuvar dilinde içsel yol denen başlangıç kolu ile ortak yol denen son kolu aPTT ile sınanır. İçsel yolda görev alan faktör XII, faktör XI, faktör IX ve faktör VIII ile ortak yolda görev alan faktörlerden herhangi birinin azlığı ya da işlevinin bozulması, pıhtının oluşması için geçen süreyi uzatır. İçsel ve ortak yol ayrımı vücutta gerçekte birbirinden bu kadar ayrı ve kopuk biçimde işlemez; bu adlandırma, sorunun hangi faktör kümesinde olabileceğini daraltmaya yarayan bir laboratuvar yaklaşımıdır. Test tüpe alınan kan üzerinde yapıldığı için, kişinin damarındaki kanama ya da pıhtılaşma eğilimini doğrudan değil, dolaylı olarak yansıtır. Bu nedenle aPTT bir hastalık adı koymaz; hangi basamağın daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini gösteren bir yön levhası gibi çalışır. Sonuç normal bulunduğunda bile öyküde belirgin kanama eğilimi varsa inceleme aPTT ile bitmez, başka testlerle sürdürülür.
aPTT Testi Hangi Durumlarda İstenir?
aPTT en sık, kolay morarma, küçük kesiklerden sonra uzun süren sızıntı ya da diş eti ve burun kanaması gibi şikâyetlerle gelen kişilerde kanama eğiliminin araştırılması amacıyla istenir. Ameliyat, biyopsi, kateter takılması gibi kanama olasılığı taşıyan girişimlerden önce, pıhtılaşma sisteminin genel durumunu görmek için değerlendirmeye eklenebilir. Damar yoluyla verilen bazı kan sulandırıcı ilaç gruplarının etkisinin izlenmesinde de aPTT kullanılır; bu durumda test tedavinin akışını yönlendirmek üzere tekrarlanabilir. Pıhtılaşma faktörlerinin büyük bölümü karaciğerde üretildiğinden, karaciğer hastalığı bilinen ya da düşünülen kişilerde bu üretimin ne ölçüde etkilendiğini görmek için istenir. Yaygın damar içi pıhtılaşma denen, pıhtılaşma sisteminin bütün vücutta aynı anda aşırı çalışıp tükendiği ağır tablodan şüphelenildiğinde diğer pıhtılaşma testleriyle birlikte değerlendirilir. Tekrarlayan gebelik kaybı ya da erken yaşta ve beklenmedik yerlerde pıhtı öyküsü olan kişilerde, lupus antikoagülanı araştırmasının tarama basamağı olarak yer alır. Ailesinde hemofili ya da faktör eksikliği bulunan, kendisinde eklem içi veya kas içi kanama gibi belirtiler görülen kişilerde inceleme yine aPTT ile başlar. Ayrıca açıklanamayan kanama nedeniyle acil servise başvuran kişilerde, tablonun hangi yönde ilerlediğini anlamak için diğer testlerle birlikte istenebilir.
aPTT Testi Nasıl Yapılır?
aPTT için koldaki bir toplardamardan kan alınır ve örnek, içinde sitrat bulunan açık mavi kapaklı özel tüpe konur. Bu tüpteki sitrat, örneğin laboratuvara ulaşana kadar pıhtılaşmasını geçici olarak engeller ve ölçümün doğru koşullarda yapılmasını sağlar. Tüpün üzerindeki işaretli çizgiye kadar tam dolması şarttır; eksik dolan tüpte kana oranla sitrat fazla kaldığı için sonuç gerçekte olduğundan uzun çıkabilir. Kan alındıktan hemen sonra tüp, köpürtmeden ve sarsmadan, birkaç kez alt üst edilerek nazikçe fakat gecikmeden karıştırılır. Örneğin uzun süre bekletilmesi, uygun olmayan sıcaklıkta tutulması ya da içinde gözle görülür pıhtı oluşması ölçümü bozar ve testin tekrarlanmasını gerektirir. Kırmızı kan hücrelerinin parçalanması anlamına gelen hemoliz de sonucu güvenilmez kılan başlıca nedenlerdendir; bu yüzden kan alma işleminin nazik ve tek denemede yapılması önemsenir. Damar yoluyla kan sulandırıcı ilaç verilen bir koldan ya da doğrudan o serum setinden alınan örnek, ilacın bulaşması nedeniyle yanıltıcı biçimde uzun sonuç verir; örnek başka bir bölgeden alınır. aPTT için genellikle aç kalmak gerekmez, günlük ilaçlar ve öğün düzeni konusunda ayrıca bilgi verilmediyse değiştirilmez.
aPTT Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
aPTT sonucu saniye cinsinden bildirilir ve raporun yanında o laboratuvarın kendi referans aralığı yer alır. Bu aralık, laboratuvarda kullanılan reaktife ve cihaza göre değiştiği için her merkezde aynı değildir. Bu nedenle farklı laboratuvarlarda alınmış aPTT sonuçları doğrudan yan yana konup karşılaştırılmaz; her sonuç, çıktığı laboratuvarın kendi aralığıyla birlikte okunur. Takip gerektiren durumlarda ölçümlerin mümkün olduğunca aynı laboratuvarda yapılması, değişimin gerçek mi yoksa yönteme bağlı mı olduğunu ayırt etmeyi kolaylaştırır. Sonuç tek başına bir hastalık göstergesi değildir; kişinin kanama ya da pıhtı öyküsü, kullandığı ilaç grupları, karaciğer ve böbrek durumu ve varsa PT gibi diğer pıhtılaşma testleriyle birlikte yorumlanır. Sınırda bulunan ya da beklenmedik bir sonuç, örnek alım koşulları gözden geçirilerek yeni bir örnekle tekrarlanabilir. Hekim, sonucu klinik tabloyla birleştirerek ileri inceleme gerekip gerekmediğine karar verir; gerekirse karışım testi ve faktör düzeyleri gibi basamaklar devreye girer. Normal bulunan bir aPTT, pıhtılaşma sisteminin tamamının sorunsuz olduğu anlamına gelmez, yalnızca sınadığı basamaklarda belirgin bir aksama saptanmadığını gösterir.
aPTT Yüksekliği (Uzaması) Ne Anlama Gelir?
aPTT'nin uzaması, laboratuvar koşullarında pıhtının beklenenden geç oluştuğu, yani içsel yol ya da ortak yol basamaklarında bir aksama bulunabileceği anlamına gelir. Bu aksamanın kaynağı üç ana başlıkta toplanır: bu yolda görev alan faktörlerden birinin eksikliği, faktörlerin çalışmasını engelleyen bir maddenin varlığı ya da örnek alımından kaynaklanan teknik bir sorun. Uzama tek başına kanama olacağı anlamına gelmez; bazı durumlarda kişinin hiçbir kanama şikâyeti bulunmaz ve sonuç yalnızca laboratuvar düzeyinde bir bulgu olarak kalır. Tersi de mümkündür: laboratuvarda uzama yapan lupus antikoagülanı gibi durumlarda vücutta beklenen eğilim kanama değil, pıhtı yönündedir. Uzamanın ne kadar belirgin olduğu ve başka testlerin de etkilenip etkilenmediği, nedenin hangi başlıkta aranacağını daraltır. Bu nedenle ilk adım genellikle örnek alım koşullarının gözden geçirilmesi ve gerekirse ölçümün tekrarlanmasıdır. Tekrarda da uzama sürüyorsa, eksiklik ile engelleyici madde ayrımını yapmak üzere karışım testi gibi ileri basamaklara geçilir. Uzamanın anlamı kişiden kişiye değiştiği için sonuç, öykü ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilmeden bir yargıya varılmaz.
aPTT Uzamasına Yol Açan Durumlar Nelerdir?
En bilinen nedenler, içsel yolda görev alan faktörlerin kalıtsal eksiklikleridir: faktör VIII eksikliğiyle giden hemofili A, faktör IX eksikliğiyle giden hemofili B ve daha seyrek görülen faktör XI eksikliği bu grupta yer alır. Faktör XII eksikliği de aPTT'yi belirgin biçimde uzatır, ancak çoğu kişide kanama eğilimine yol açmaz; bu ayrım gereksiz endişeyi önlemek açısından önemlidir. Von Willebrand hastalığında, bu hastalıkta eksilen protein kanda faktör VIII'i taşıyıp koruduğu için faktör VIII düzeyi de düşebilir ve aPTT uzayabilir. Pıhtılaşma faktörlerinin çoğu karaciğerde üretildiğinden, ilerlemiş karaciğer hastalıklarında üretim azalır ve süre uzar. K vitamini eksikliği de bu vitamine bağımlı faktörlerin yapımını bozar; bu durumda çoğunlukla hem PT hem aPTT etkilenir. Yaygın damar içi pıhtılaşmada faktörler hızla tüketildiği için aPTT uzar ve tablo genellikle diğer pıhtılaşma testlerindeki bozulmalarla birlikte görülür. Damar yoluyla verilen kan sulandırıcı ilaç grupları aPTT'yi beklenen biçimde uzatır; ağızdan alınan yeni kuşak kan sulandırıcı ilaç gruplarının bir bölümü de ölçümü etkileyebildiğinden kullanılan ilaç grubunun bilinmesi yorumu değiştirir. Lupus antikoagülanı, laboratuvarda kullanılan maddelerle etkileşerek süreyi uzatır; buna karşılık vücutta genellikle kanama değil pıhtı eğilimiyle ilişkilendirilir, bu ters görünen durum aPTT yorumunda sık karşılaşılan bir karışıklık kaynağıdır. Bir başka neden, faktörlere karşı gelişen ve onların işlevini engelleyen antikorlardır; inhibitör adı verilen bu durumda uzama, dışarıdan faktör verilmesiyle kolayca düzelmez. Çok miktarda kan nakli yapılan kişilerde ise kişinin kendi faktörlerinin seyrelmesi sonucu aPTT uzayabilir.
aPTT Düşüklüğü (Kısalması) Ne Anlama Gelir?
aPTT'nin referans aralığın altında, yani kısa bulunması, uzamaya göre çok daha az sıklıkta karşılaşılan ve klinik anlamı sınırlı bir sonuçtur. Kısalmanın en sık nedeni gerçek bir hastalık değil, örnek alımıyla ilgili teknik bir durumdur: damarın zor bulunması, iğnenin birden fazla kez yönlendirilmesi ya da kanın yavaş akması sırasında pıhtılaşma tüpün içinde erkenden başlayabilir. Böyle bir örnekte ölçüm, kişinin gerçek durumunu değil alım sırasında oluşan değişimi yansıtır ve yeni bir örnekle tekrarlanması yerinde olur. Gerçek bir kısalma söz konusu olduğunda, arkasında çoğunlukla bazı pıhtılaşma faktörlerinin, özellikle faktör VIII'in düzeyinin artması bulunur. Gebelikte, iltihabi hastalıklarda ve enfeksiyon gibi vücudun akut faz yanıtı verdiği durumlarda bu artış beklenen bir tablodur ve geçicidir. Bazı çalışmalarda belirgin biçimde kısa aPTT ile pıhtı oluşma eğilimi arasında ilişki bildirilmiştir; ancak bu bulgu tek başına bir tanı aracı olarak kullanılacak ağırlıkta değildir ve abartılmadan değerlendirilir. Kısa bulunan bir sonuç, kişide pıhtı öyküsü ya da risk yaratan başka etkenler varsa anlam kazanır; böyle bir öykü yoksa genellikle ileri inceleme gerektirmez. Yorum yapılırken önce örnek alım koşulları sorgulanır, ardından geçici nedenlerin geçmesi beklenerek ölçüm tekrarlanabilir.
aPTT Uzamasında Hangi Belirtiler Eşlik Edebilir?
aPTT'nin kendisi bir belirti üretmez; kişide görülen şikâyetler teste değil, uzamanın altında yatan duruma bağlıdır. Faktör eksikliğine bağlı uzamalarda en sık bildirilen bulgular, küçük darbelerle bile ortaya çıkan kolay morarma ve küçük kesiklerden sonra beklenenden uzun süren kanamadır. Diş çekimi, bademcik ameliyatı ya da başka cerrahi girişimlerden sonra durması güçleşen sızıntı biçiminde kanama, altta yatan bir pıhtılaşma sorununu düşündüren tipik öykülerdendir. Hemofili gibi ağır faktör eksikliklerinde eklem içine ve kas içine olan kanamalar öne çıkar; bunlar şişlik, ağrı ve hareket kısıtlılığıyla kendini gösterir. Sık ve zor duran burun kanamaları ile kadınlarda alışılmışın ötesinde yoğun ve uzun süren adet kanamaları da araştırılması gereken bulgular arasındadır. Buna karşılık lupus antikoagülanına bağlı uzamalarda tablo tersine döner; bu kişilerde kanama değil, bacak toplardamarlarında ya da akciğerde pıhtı gibi olaylar ve tekrarlayan gebelik kaybı öyküsü ön plandadır. Uzamanın teknik nedenlere ya da faktör XII eksikliğine bağlı olduğu durumlarda ise çoğunlukla hiçbir belirti bulunmaz. Bu çeşitlilik nedeniyle belirtilerin ayrıntılı sorgulanması, sonucun yorumlanmasında en az testin kendisi kadar yol göstericidir.
Damar Yoluyla Verilen Kan Sulandırıcı Tedavisinde aPTT Takibi Nasıl Yapılır?
Damar yoluyla verilen bazı kan sulandırıcı ilaç grupları içsel yol üzerinden etki gösterdiği için, bu tedavinin etkisi aPTT ölçümüyle izlenebilir. İzlemin amacı, etkinin yetersiz kalmasıyla pıhtı, aşırı olmasıyla kanama arasındaki dengeyi gözetmektir. Örneğin hangi zaman aralıklarında alınacağı, tedaviye başlandıktan ya da uygulama hızı değiştirildikten ne kadar sonra ölçüm yapılacağı ve hedeflenen aralığın ne olacağı hekim tarafından belirlenir; bu kararlar kişinin tanısına, böbrek ve karaciğer durumuna ve kanama riskine göre değişir. Örnek, ilacın verildiği damar yolundan ya da o serum setinden alınmaz; aynı koldan alınan kan bile bulaşma nedeniyle gerçek dışı bir uzama gösterebilir, bu yüzden karşı taraftaki bir damar tercih edilir. Ölçümler genellikle uygulama hızında yapılan her değişiklikten sonra tekrarlanır, denge sağlandığında aralık seyrekleşebilir. Günümüzde bazı merkezlerde bu izlem için aPTT yerine ya da onunla birlikte farklı laboratuvar testleri de kullanılabilmektedir; hangi yöntemin kullanıldığı merkeze göre değişir ve sonuç o yönteme göre yorumlanır. Ağızdan alınan yeni kuşak kan sulandırıcı ilaç gruplarında ise aPTT rutin bir izlem aracı değildir; bu ilaç grupları aPTT'yi etkileyebilse de ölçüm tedavinin ayarlanması için kullanılmaz. Tedavi sırasında diş eti kanaması, idrarda ya da dışkıda renk değişikliği, beklenmedik morarma gibi bulgular ortaya çıkarsa, planlanan zamanı beklemeden değerlendirme yapılması istenebilir.
aPTT ile PT / INR Arasındaki Fark Nedir, Neden Birlikte İstenir?
PT, yani protrombin zamanı, pıhtılaşma zincirinin dışsal yol olarak adlandırılan kolunu değerlendirirken aPTT içsel yolu sınar; her iki test de zincirin son bölümü olan ortak yoldan etkilenir. INR ise PT sonucunun laboratuvarlar arasında karşılaştırılabilir hale getirilmesi için geliştirilmiş standart bir ifadedir ve özellikle K vitamini karşıtı kan sulandırıcı ilaç gruplarının izlenmesinde kullanılır. Bu iki testin birlikte istenmesinin nedeni, hangisinin uzadığına bakılarak sorunun hangi basamakta aranacağının daraltılabilmesidir. Yalnızca aPTT uzamışsa dikkat içsel yolda görev alan faktörlere ya da bu faktörleri engelleyen bir maddeye yönelir. Yalnızca PT uzamışsa dışsal yolda görev alan faktör üzerinde durulur. Her iki test birlikte uzamışsa, ortak yol basamağı, karaciğer kaynaklı üretim azlığı, K vitamini eksikliği ya da faktörlerin hızla tüketildiği tablolar gündeme gelir. İkisinin de normal bulunduğu ancak belirgin kanama öyküsünün sürdüğü durumlarda ise inceleme bu testlerle sınırlı kalmaz, trombosit işlevleri ve diğer özel testlere geçilir. Bu nedenle aPTT ile PT birbirinin yerine geçen değil, birbirini tamamlayan testler olarak düşünülür.
Hemofili ve Lupus Antikoagülanı Araştırmasında aPTT Neden Önemlidir?
Hemofili A ve hemofili B, içsel yolda görev alan faktör VIII ve faktör IX eksikliğiyle gider; bu nedenle tipik tabloda aPTT uzarken PT normal sınırlarda kalır. Bu görünüm, kanama öyküsü olan kişilerde incelemenin doğrudan içsel yol faktörlerine yönlendirilmesini sağlar ve aPTT'yi doğal bir tarama basamağı haline getirir. Tanı aPTT ile konmaz; hangi faktörün ne düzeyde eksik olduğu, faktör düzeylerinin ayrı ayrı ölçülmesiyle ortaya konur. Von Willebrand hastalığında da faktör VIII'i taşıyan protein etkilendiği için aPTT uzayabilir, ancak bu hastalığın bazı biçimlerinde aPTT normal bulunabildiğinden şüphe sürüyorsa hastalığa özgü testler istenir. Lupus antikoagülanı araştırmasında ise aPTT farklı bir rol üstlenir: bu antikorlar laboratuvarda kullanılan maddelere bağlanarak süreyi uzatır, dolayısıyla uzamış bir aPTT tarama basamağında ipucu olur. Buradaki en önemli ayrıntı, laboratuvardaki uzamanın vücuttaki kanama eğilimini değil, çoğunlukla pıhtı eğilimini işaret etmesidir; bu ters görünen ilişki yalnızca teste bakılarak yorum yapılmasını sakıncalı kılar. Lupus antikoagülanı varlığı, aPTT ile değil, bu duruma özgü doğrulama testleriyle ve belirli bir aralıkla tekrarlanan ölçümlerle ortaya konur. Böylece aPTT her iki başlıkta da kapıyı açan test olur, sonucu ise kendi başına değil ardından gelen özel testlerle birlikte anlam kazanır.
aPTT Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
aPTT sonucu genellikle testi isteyen bölüm tarafından değerlendirilir; testin istenme nedeni de hangi bölümün süreci yürüteceğini belirler. Kanama eğilimi, faktör eksikliği ya da pıhtılaşma bozukluğu şüphesinde inceleme hematoloji, çocukluk çağında ise çocuk hematolojisi tarafından sürdürülür. Tekrarlayan gebelik kaybı ya da gebelik takibiyle ilişkili sonuçlarda kadın hastalıkları ve doğum, ameliyat öncesi değerlendirmede anestezi ve reanimasyon, genel sağlık kontrolü sırasında saptanan sonuçlarda ise iç hastalıkları devreye girer. Süreç çoğunlukla ayrıntılı bir öykü ile başlar: kişisel ve ailesel kanama öyküsü, geçirilmiş ameliyat ve diş çekimlerinde yaşananlar, kullanılan ilaç grupları ve eşlik eden hastalıklar sorgulanır. Ardından örnek alım koşulları gözden geçirilerek ölçüm tekrarlanabilir; uzama sürüyorsa eksiklik ile engelleyici madde ayrımı için karışım testi yapılır. Bu basamağın yönlendirmesine göre faktör düzeyleri ölçülür, gerekiyorsa von Willebrand hastalığına ya da lupus antikoagülanına yönelik özel testler eklenir. Hekim, bu basamakların sonuçlarını klinik tabloyla birleştirerek izlem planını oluşturur; bazı durumlarda ileri inceleme gerekmez ve belirli aralıklarla kontrol yeterli görülür. Randevuya giderken önceki pıhtılaşma testi sonuçlarının, kullanılan ilaçların listesinin ve aile öyküsüne ilişkin bilgilerin götürülmesi süreci hızlandırır.