Rinovirüs Enfeksiyonu Hakkında

Rinovirüsler, soğuk algınlığı ve üst solunum yolu enfeksiyonlarının en sık etkenleri olarak insan sağlığını dünya genelinde etkileyen küçük RNA virüsleridir. Picornaviridae ailesinin Enterovirus cinsine ait olan rinovirüslerin 160'tan fazla serotipi tanımlanmış ve üç türe (RV-A, RV-B, RV-C) ayrılmıştır. Yetişkinlerde yıllık ortalama 2-3, çocuklarda 6-8 soğuk algınlığı atağının yüzde 50'sinden fazlası rinovirüs kaynaklıdır. Hastalığın ekonomik yükü ABD'de yıllık 40 milyar doları aşmaktadır. Genellikle hafif seyirli olmakla birlikte astım alevlenmelerinin yüzde 80'inden, KOAH alevlenmelerinin önemli bir bölümünden sorumludur. Çocuklarda akut bronşiyolit ve pnömoni etkeni de olabilir. Türkiye'de yapılan moleküler sürveyans çalışmalarında üst solunum yolu enfeksiyonu olan çocuklarda rinovirüs sıklığı yüzde 25-40 olarak saptanmıştır. Bu makalede rinovirüs enfeksiyonlarının özellikleri, klinik bulguları, tanısı ve yönetimi ele alınacaktır.

Rinovirüs Enfeksiyonu Nedir?

Rinovirüsler yaklaşık 30 nm çapında, ikozahedral simetri gösteren, zarfsız, tek iplikli pozitif polariteli RNA virüsleridir. Optimum üreme sıcaklıkları 33-35 derece olduğundan tipik olarak burun ve üst solunum yolu epitelinde replike olurlar. Ancak son çalışmalar alt solunum yolunda da etkili oldukları göstermiştir. RV-A ve RV-B serotiplerinin çoğu hücre giriş reseptörü olarak ICAM-1 (intercellular adhesion molecule-1) molekülünü kullanırken, bir alt grup LDL reseptörünü kullanır. RV-C serotipleri kadherin ilişkili aile üyesi 3 (CDHR3) molekülünü hedefler.

Patogenezde virüs solunum yolu epitel hücrelerine bağlanarak replike olur. Doğal bağışıklık yanıtı, IL-6, IL-8, TNF-alfa ve IFN-lambda salınımına yol açar. Astım hastalarında IFN yanıtının yetersizliği rinovirüs replikasyonunu artırır ve şiddetli alevlenmelere neden olur. Eozinofilik inflamasyon ve bronkokonstriksiyon gelişir.

Mevsimsel Dağılım

Rinovirüsler yıl boyu görülmekle birlikte sonbahar ve ilkbaharda pik yapar. RV-A ve RV-C serotipleri daha şiddetli alt solunum yolu hastalığına yol açarken RV-B serotipleri genellikle hafif seyirlidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Rinovirüs bulaşı damlacık ve direkt temas yoluyla gerçekleşir. Virüs ellerde 1-3 saat, çevresel yüzeylerde 24 saate kadar canlı kalabilir. İnkübasyon süresi 12-72 saattir.

• Yaş: Okul öncesi çocuklarda en sık görülür.
• Astım: Atakların ana tetikleyicisidir.
• KOAH: Alevlenme nedenleri arasında sık.
• Atopi: Alerjik bireylerde daha şiddetli seyir.
• Sigara kullanımı: Hem aktif hem pasif maruziyet.
• İmmün yetmezlik: Pnömoni ve persistan enfeksiyon riski.
• Kistik fibroz: Akciğer hastalığının kötüleşmesi.
• Prematüre doğum öyküsü.
• Kreş çocukları ve okul ortamı.
• Stresli yaşam ve uyku yetersizliği: Bağışıklığın baskılanması.
• D vitamini eksikliği.
• Kalabalık yaşam koşulları.

Belirtileri

Rinovirüs enfeksiyonu klasik olarak soğuk algınlığı tablosuyla seyreder. Belirtiler genellikle 7-10 gün içinde kendiliğinden geçer.

• Burun akıntısı: Başlangıçta sulu, sonra mukoid karakter kazanır.
• Burun tıkanıklığı: Konaltal mukoza ödemi.
• Hapşırma: Sık ve seri tarzda.
• Boğaz ağrısı: Hafif-orta düzeyde, yutma ile artmayan.
• Öksürük: Genellikle 3-4. günden itibaren başlar, kuru veya prodüktif olabilir.
• Hafif ateş: 37,5-38 derece, çocuklarda daha sık.
• Baş ağrısı: Hafif, alın bölgesinde.
• Halsizlik ve yorgunluk: Genellikle hafif düzeyde.
• Koku ve tat almada azalma: Geçici.
• Postnazal akıntı: Boğaz tahrişi ve öksürüğe neden olur.

Komplike Olgularda

• Astım atağı: hışıltı, dispne, göğüste sıkışma.
• KOAH alevlenmesi: artmış balgam, dispne.
• Sinüzit: yüz ağrısı, basınç, pürülan akıntı.
• Otitis media: kulak ağrısı, işitme azalması.
• Bronşiyolit ve pnömoni (özellikle çocuklarda).

Tanı

Rinovirüs tanısı genellikle klinik olarak konur. Spesifik test sadece komplike olgularda veya araştırma amacıyla istenir.

Moleküler Testler

RT-PCR altın standarttır. Multipleks solunum yolu virüs panelleri rinovirüsü diğer etkenlerle birlikte saptar. Duyarlılık yüzde 95 üzeridir. Nazofaringeal sürüntü, nazal aspirat veya bronkoalveolar lavaj örnekleri kullanılır.

Viral Kültür

İnsan embryonik akciğer fibroblast hücreleri (MRC-5) veya HeLa hücrelerinde 33 derecede üretilir. Yavaş ve emek isteyen yöntem olduğundan rutin kullanılmaz.

Laboratuvar Bulguları

• Tam kan sayımı genellikle normaldir.
• Hafif lökositoz olabilir.
• CRP genellikle 30 mg/L altında.
• Prokalsitonin normal sınırlarda (0,1 ng/mL altı).
• Astım atağında eozinofili yükselebilir.
• FeNO (nitrik oksit) yükselebilir.
• Spirometri astımda obstrüktif paterni gösterir.

Görüntüleme

Rutin akciğer grafisi gerekmez. Pnömoni şüphesinde yamalı infiltratlar görülebilir. Sinüzit komplikasyonunda paranazal sinüs grafisi veya BT'de mukozal kalınlaşma ve hava-sıvı seviyeleri saptanır.

Ayırıcı Tanı

• İnfluenza: Daha yüksek ateş, miyalji, halsizlik belirgin.
• RSV enfeksiyonu: Bebek ve küçük çocuklarda bronşiyolit.
• Adenovirüs: Konjunktivit, daha yüksek ateş.
• Parainfluenza: Krup tablosu.
• Coronavirüs (HCoV-OC43, NL63): Soğuk algınlığı sendromu.
• Bakteriyel farenjit: Streptokok antijen pozitif.
• Alerjik rinit: Mevsimsellik, ateş yokluğu, kaşıntı.
• Vazomotor rinit: Tetikleyiciler, ateş yokluğu.
• Akut sinüzit: Yüz ağrısı, pürülan akıntı, 10 günden uzun süre.
• Mononükleoz: Lenfadenopati, splenomegali, atipik lenfositoz.

Tedavi

Rinovirüs enfeksiyonu için onaylı bir antiviral tedavi yoktur. Tedavi semptomatik ve destekleyicidir.

Semptomatik Tedavi

• Antipiretik ve analjezik: Parasetamol 500-1000 mg her 6 saatte bir (maksimum 4 g/gün). İbuprofen 400 mg her 6-8 saatte bir.
• Dekonjestanlar: Pseudoefedrin 60 mg her 4-6 saatte bir oral, oksimetazolin sprey günde iki kez (3 günü geçmemek üzere).
• Antihistaminikler: Birinci nesil antihistaminikler (klorfeniramin 4 mg) burun akıntısını azaltabilir.
• Mukolitik: Asetilsistein 600 mg/gün.
• Tuzlu su nazal yıkama: Hipertonik veya izotonik salin, semptomları hafifletir.
• Yeterli sıvı alımı ve istirahat.
• Bal: 1 yaş üzeri çocuklarda öksürük için 2,5-5 mL.

Komplikasyonlarda Tedavi

• Astım atağı: Kısa etkili beta-2 agonistler (salbutamol 4-8 puf), sistemik kortikosteroid (prednizon 40-50 mg/gün 5 gün).
• KOAH alevlenmesi: Bronkodilatör, sistemik steroid, bakteriyel süperenfeksiyon şüphesinde antibiyotik.
• Sinüzit: 10 günden uzun süreli persistan veya 5 gün sonra kötüleşen olgularda amoksisilin-klavulanat 875/125 mg günde iki kez.
• Otitis media: Çocuklarda amoksisilin 90 mg/kg/gün.
• Pnömoni: Klinik tabloya göre antibiyotik (sekonder bakteriyel enfeksiyon için).

Deneysel Tedaviler

Pleconaril, vapendavir gibi viral kapsid inhibitörleri klinik denemede ancak ticari kullanımda değil. ICAM-1 antikorları ve IFN-lambda preparatları araştırma aşamasında.

Komplikasyonlar

• Astım alevlenmesi ve hospitalizasyon.
• KOAH alevlenmesi.
• Akut sinüzit (yüzde 5-10).
• Akut otitis media (çocuklarda yüzde 30-40).
• Trakeobronşit ve bronşiyolit.
• Pnömoni (özellikle yaşlı ve immünsupresif hastalarda).
• Akut alt solunum yolu hastalığı bebeklerde.
• Sekonder bakteriyel süperenfeksiyon.
• Çocuklarda febril konvülsiyon.
• İmmünsuprese hastalarda persistan enfeksiyon ve bronşiyolitis obliterans.
• Astım gelişimine zemin hazırlama (atopik bireylerde).

Korunma ve Önleme

• Sık ve düzgün el yıkama.
• Alkol bazlı el dezenfektanı (yüzde 60-70 alkol).
• Yüze, göze, buruna ellerle dokunmaktan kaçınma.
• Hasta kişilerle yakın temastan kaçınma.
• Hapşırma ve öksürürken ağzı kapatma.
• Hasta ev üyeleri için ayrı havlu ve eşya kullanımı.
• Yüzey dezenfeksiyonu (alkol veya hipoklorit).
• Çinko takviyesi: Etkinliği tartışmalı, bazı çalışmalarda hastalık süresini kısaltabilir.
• C vitamini takviyesi: Hastalık şiddetini hafifçe azaltabilir.
• D vitamini optimizasyonu (30-50 ng/mL).
• Düzenli egzersiz ve yeterli uyku.
• Sigaranın bırakılması.
• Şu an için onaylı rinovirüs aşısı bulunmamakla birlikte çoklu serotip kapsayan aşı çalışmaları sürmektedir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı

• 10 günden uzun süren belirtiler.
• 5 gün sonra düzelmek yerine kötüleşen tablo.
• Yüksek ateşin (39 derece üzeri) 3 günden uzun sürmesi.
• Ciddi nefes darlığı veya hışıltı.
• Astım veya KOAH alevlenmesi.
• Şiddetli yüz ağrısı veya baş ağrısı.
• Pürülan veya kanlı burun akıntısı.
• Kulak ağrısı, işitme azalması.
• 3 ay altı bebekte ateş.
• Risk grubunda solunum yolu enfeksiyonu.
• Beslenme reddi, dehidratasyon.

Genel Değerlendirme

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları bölümünde uzman hekimlerimiz, rinovirüs enfeksiyonları ve diğer üst solunum yolu hastalıklarının değerlendirilmesinde modern yaklaşımlar uygulamaktadır. Multipleks moleküler tanı paneli ile rinovirüs ve diğer virüsler birlikte hızlıca saptanabilmekte, ayırıcı tanı doğru biçimde yapılabilmektedir. Astım, KOAH ve diğer kronik akciğer hastalığı olan hastalarımızda viral alevlenmeler erken tanınmakta ve uygun tedavi planlanmaktadır. Göğüs hastalıkları, çocuk hastalıkları ve KBB bölümlerimiz ile koordineli çalışarak komplikasyonların yönetimi sağlanmaktadır. Tekrarlayan üst solunum yolu enfeksiyonları, uzun süreli belirtileri olan ya da risk grubunda yer alan bireyler hekimlerimize başvurarak gerekli değerlendirmeyi yaptırmalı ve uygun korunma yöntemleri konusunda bilgi almalıdır.