Yaya Kazası Yaralanmaları Kimlerde Görülür?

Yaya kazaları, motorlu taşıtların yaya konumundaki bireylere çarpması sonucu meydana gelen ve genellikle çoklu travma tablosuyla seyreden trafik kazalarının özel bir alt grubunu oluşturmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre küresel ölçekte her yıl yaklaşık üç yüz bin yaya trafik kazalarında hayatını kaybetmekte, bu rakam tüm trafik ölümlerinin yaklaşık yüzde yirmi iki ile yirmi beşini oluşturmaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu verileri, ülkemizde yıllık ortalama on iki bin yaya kazasının kayıt altına alındığını ve bu kazaların yaklaşık beş yüzünün ölümle, on bin civarının ciddi yaralanma ile sonuçlandığını göstermektedir. Yaya yaralanmaları, motorlu taşıt içi yolculara kıyasla genellikle daha ağır seyretmekte, çünkü yayalar kaza anında doğrudan kinetik enerjiye maruz kalmakta ve koruyucu hiçbir bariyere sahip olmamaktadır.

Yaya kazalarına bağlı yaralanmalar tüm yaş gruplarını etkilemekle birlikte, özellikle çocuklar (beş ile on dört yaş arası), yaşlılar (altmış beş yaş üstü) ve alkol etkisi altındaki bireyler en yüksek risk grubunda yer almaktadır. Çocuklarda dikkat süresinin kısa olması, görüş alanlarının dar olması, mesafe ve hız algısının gelişmemiş olması, yaşlılarda ise işitme ve görme bozuklukları, yürüme hızının yavaş olması, denge sorunları ve reaksiyon süresinin uzun olması başlıca risk faktörlerini oluşturmaktadır. Akşam ve gece saatlerinde, kötü hava koşullarında ve yoğun trafiği olan kavşaklarda yaya kazaları daha sık görülmektedir.

Yaya kazası yaralanmalarının klinik prezentasyonu çarpan aracın hızı, çarpma açısı, yaya yaşı, vücut dağılımı ve eşlik eden faktörlere göre değişkenlik göstermektedir. Klasik "Waddell üçlüsü" olarak adlandırılan tablo özellikle çocuk yayalarda görülür ve aynı taraf alt ekstremite kırığı, karşı taraf gövde travması ve kafa travması üçlüsünü içerir. Erişkinlerde ise "bumper-fender-roof" üçlüsü tariflenir. Yaya kazaları çoklu travma tablosu yaratabileceği için tüm vücut sistemleri açısından sistematik değerlendirme şarttır. Acil servislerde bu hastalara yaklaşımda İleri Travma Yaşam Desteği (ATLS) protokolünün titizlikle uygulanması yaşam kurtarıcı olmaktadır.

Yaya Kazası Yaralanması Nedir?

Yaya kazası yaralanmaları, motorlu taşıt veya bisiklet ile çarpışma sonucu yaya bireyde meydana gelen mekanik enerji kaynaklı doku ve organ hasarlarını ifade eder. Uluslararası Hastalık Sınıflaması içinde V01-V09 kodları altında yer alır. Yaralanma mekanizması üç aşamada incelenir: birinci darbe (taşıt tamponu ile yaya alt ekstremitesi temas), ikinci darbe (yayanın aracın motor kaputu veya ön camına çarpması), üçüncü darbe (yayanın yere düşmesi veya başka bir nesneye savrulması). Her aşamada farklı vücut bölgeleri etkilenebilir.

Çarpma hızı ile yaralanma şiddeti arasında doğrudan ve eksponansiyel bir ilişki bulunmaktadır. Saatte otuz kilometrenin altındaki hızlarda yayanın yaşam şansı yüzde doksanın üzerindeyken, saatte elli kilometrede bu oran yüzde yetmişe, saatte altmış kilometrede yüzde elliye, saatte yetmiş kilometrenin üzerinde ise yüzde on beşin altına düşmektedir. Bu nedenle yerleşim yeri içinde hız sınırlamaları yaya güvenliğinin sağlanmasında en kritik faktördür. Çocuklarda ve yaşlılarda aynı çarpma enerjisi daha ciddi yaralanmalara yol açabilmektedir.

Patofizyolojik açıdan yaya kazaları künt travma kategorisinde değerlendirilir; ancak penetran komponentler (cam parçaları, metal parçalar) da bulunabilir. Kinetik enerji formülü uyarınca enerji hızın karesiyle orantılıdır; bu nedenle hız iki katına çıktığında enerji dört katına çıkar. Çarpma anında oluşan basıya bağlı kompresyon kuvvetleri, ani deselerasyona bağlı tensil ve makaslama kuvvetleri organlar üzerinde farklı etkiler yaratır. Beyin, dalak, karaciğer, böbrek gibi solid organlar deselerasyon yaralanmalarına özellikle duyarlıdır. Aort gibi büyük damarlar yaralanma riskinin yüksek olduğu yapılardır.

Yaya Kazalarının Nedenleri

Yaya kazalarının nedenleri çevresel, yola, sürücüye ve yayaya ilişkin faktörler olmak üzere çoklu boyutlarda incelenir. Birden fazla faktörün bir araya gelmesi kaza olasılığını belirgin biçimde artırır.

• Sürücüye bağlı faktörler: Hız limitlerinin aşılması, alkol ve madde kullanımı, dikkat dağınıklığı (cep telefonu kullanımı), yorgunluk, deneyimsizlik, geçiş haklarına uyulmaması, agresif sürüş
• Yayaya bağlı faktörler: Yaya geçidi dışı geçiş, kırmızı ışıkta yola çıkış, alkol ve uyuşturucu etkisi, görüş bozukluğu, işitme kaybı, dikkat dağınıklığı, çocuklarda ani fırlama
• Çevresel ve yol faktörleri: Yetersiz aydınlatma, kötü hava koşulları (yağmur, sis, kar, buz), yaya geçidi eksikliği, kaldırım yokluğu, hız tümseği yetersizliği, görüş engelleri, bozuk yol yüzeyi
• Araç faktörleri: Yüksek hız, ön tampon ve kaput tasarımı, fren sistemi yetersizliği, görüş alanı sorunları, kör nokta, ağır ticari taşıtlar
• Sosyodemografik faktörler: Yoğun nüfus alanları, gelir düzeyi düşük bölgeler, eğitim seviyesi, yaya kültürü

Çocuk yayalarda kaza nedenleri arasında okul çevresinde dikkatsiz hareketler, top peşinden yola fırlama, tek başına geçit kullanma, oyun oynarken trafiği fark etmeme öne çıkmaktadır. Yaşlı yayalarda ise yavaş yürüme nedeniyle yeşil ışık süresinin yetmemesi, görme ve işitme bozuklukları, denge sorunları ve düşme riski belirgin faktörlerdir. Alkol etkisi altındaki yayalar gece saatlerinde ölümcül kazaların önemli bölümünü oluşturmaktadır; bu hastalarda hem dikkat dağınıklığı hem de denge bozukluğu söz konusudur.

Kentsel altyapı eksiklikleri yaya kazalarını artıran önemli bir faktördür. Kaldırım yetersizliği, yaya geçitlerinin az olması veya uygun konumlandırılmaması, sinyalizasyon sorunları, aydınlatma yetersizliği, hız tümseği gibi trafik yatıştırma önlemlerinin uygulanmaması kaza riskini artırır. Kırsal alanlarda yaya kaza riski şehir içine göre düşük olmakla birlikte, kazalar genellikle yüksek hızlarda meydana geldiği için ölümle sonuçlanma oranı yüksektir.

Yaya Kazası Yaralanmalarının Belirtileri

Yaya kazası yaralanmaları çoklu sistemleri etkileyebilen geniş bir klinik yelpazede karşımıza çıkar. Kafa travması, toraks travması, abdominal travma, pelvik kırıklar ve ekstremite kırıkları en sık görülen yaralanmalardır. Kazada yer alan bireylerin yaklaşık yüzde altmışında birden fazla anatomik bölgenin etkilendiği politravma tablosu mevcuttur.

• Kafa ve sinir sistemi yaralanmaları: Konküzyon, kafa içi kanama (subdural, epidural, intraserebral), diffüz aksonal yaralanma, kafatası kırıkları, servikal omurga yaralanmaları, bilinç değişiklikleri, fokal nörolojik defisitler, hafıza kaybı
• Toraks yaralanmaları: Kosta kırıkları, sternum kırığı, akciğer kontüzyonu, pnömotoraks, hemotoraks, flail göğüs, kardiyak kontüzyon, aort yaralanması, diyafragma rüptürü
• Abdominal yaralanmalar: Dalak ve karaciğer laserasyonları, böbrek yaralanmaları, mezenter yaralanmaları, intestinal perforasyonlar, retroperitoneal hematom
• Pelvik yaralanmalar: Pelvik halka kırıkları, asetabulum kırıkları, ürogenital yaralanmalar, masif retroperitoneal kanama
• Ekstremite yaralanmaları: Tibia plato kırığı (tampon kırığı), femur kırığı, humerus kırığı, klavikula kırığı, ekstremite ezilmeleri, kompartman sendromu
• Yumuşak doku yaralanmaları: Sıyrıklar, abrazyonlar, laserasyonlar, hematomlar, kas yırtılmaları, tendon kopmaları

Çocuklarda klasik Waddell üçlüsü görülür: aynı taraf femur kırığı, karşı taraf abdominal yaralanma (genellikle dalak veya karaciğer) ve karşı taraf kafa travması. Bu üçlü çocuğun aracın tamponuna çarpıp havaya kalkması ve karşı tarafa düşmesi mekanizmasının sonucudur. Yetişkinlerde ise bumper-fender-roof üçlüsü tarif edilir; alt ekstremite kırığı (tampon yaralanması), torasik veya pelvik travma (kaput çarpması) ve kafa travması (camda veya tavanda darbe) görülür.

Klinik bulgular yaralanmanın ciddiyetine göre değişir. Hafif vakalarda yumuşak doku yaralanmaları, sıyrıklar, küçük kırıklar bulunur. Orta düzeyde yaralanmalarda kemik kırıkları, organ kontüzyonları, bilinç değişiklikleri eşlik eder. Ağır vakalarda hipovolemik şok, solunum yetersizliği, kafa içi kanamaya bağlı bilinç kaybı, masif kanama tabloları gelişir. Hastane öncesi triyajda Glasgow Koma Skalası, Revize Travma Skoru ve İskelet Travma Skoru gibi sistemler kullanılır.

Yaya Kazası Yaralanmalarında Tanı

Yaya kazası ile başvuran her hastaya İleri Travma Yaşam Desteği protokolü uyarınca yaklaşılır. Birincil değerlendirmede hava yolu ve servikal stabilizasyon, solunum, dolaşım, nörolojik durum ve maruziyet (ABCDE yaklaşımı) sırasıyla değerlendirilir. Yaşamsal bulgular sürekli izlenir; vital parametreler dakika başında kayıt altına alınır. İkincil değerlendirmede baştan ayağa sistematik muayene yapılır; her vücut bölgesinde palpasyon, perküsyon ve oskültasyon ile yaralanmalar aranır.

Laboratuvar tetkikleri arasında tam kan sayımı, kan grubu ve cross-match, biyokimya paneli (üre, kreatinin, karaciğer fonksiyonları, amilaz, lipaz), elektrolit paneli, koagülasyon testleri, arteriyel kan gazı, laktat, troponin, idrar tetkiki ve gerekiyorsa toksikoloji taraması rutin olarak istenmektedir. Hemoglobin değerinin başlangıçta normal olabileceği akılda tutulmalı, gizli kanamayı dışlamak için seri ölçümler yapılmalıdır.

Görüntüleme yöntemleri yaya kazalarında tanının kilit unsurudur. Yatak başı ultrasonografi (FAST: Focused Assessment with Sonography for Trauma) intraperitoneal sıvı, perikardiyal efüzyon, plevral efüzyon ve pnömotoraks varlığını hızla değerlendirir. eFAST protokolü pulmoner kayma değerlendirmesini de içerir. Direkt grafiler (servikal omurga, akciğer, pelvis, ekstremite) ilk değerlendirmede önemli bilgiler sağlar. Bilgisayarlı tomografi politravma hastalarında pan-CT (kafa, boyun, toraks, abdomen, pelvis) protokolü ile yapılır. Çoklu travmada anjiyografik incelemeler gerekebilir.

Ayırıcı Tanı

Yaya kazası yaralanmalarında ayırıcı tanı, yaralanma mekanizması nispeten belirgin olduğundan farklı travma tipleri arasında değil, eşlik eden tıbbi durumlar açısından yapılır.

• Kazaya neden olan tıbbi durumlar: Kazaya yol açan senkop, nöbet, hipoglisemi, akut miyokard infarktüsü, serebrovasküler olay gibi durumların değerlendirilmesi gerekir.
• Düşme ile ilişkili yaralanmalar: Yüksekten düşme yaralanmaları benzer çoklu travma tablosu yaratır; ancak mekanizma farklıdır ve aksiyel kompresyon yaralanmaları daha sık görülür.
• Motorlu taşıt içi yolcu yaralanmaları: Emniyet kemerine bağlı yaralanmalar, hava yastığı ile ilişkili yaralanmalar gibi farklı paternler içerebilir.
• Bisiklet ve motosiklet kazaları: Yaya kazasından farklı yaralanma paternleri (klavikula kırığı, scaphoid kırığı, dirsek travması) ön plandadır.
• Saldırı yaralanmaları: Künt travma tablosuyla geleceği için ayırıcı tanıda olabilir; öykü ve adli tıp değerlendirmesi gerekir.

Yaşlı hastalarda kaza öncesinde senkop, hipoglisemi, akut nörolojik olay (inme, geçici iskemik atak), kardiyak aritmi gibi durumların kazaya yol açıp açmadığı sorgulanmalıdır. Bu hastalarda kaza sonrası tedavinin yanı sıra altta yatan tıbbi durumun da araştırılması ve tedavi edilmesi önemlidir. Çocuklarda istismar şüphesi açısından dikkatli olunmalı, öykü ile yaralanma paterni arasında uyumsuzluk durumunda adli tıp ve sosyal hizmetler değerlendirmesi istenmelidir.

Yaya Kazası Yaralanmalarında Tedavi

Yaya kazası yaralanmalarının tedavisi yaralanmanın türüne ve şiddetine göre planlanır. İlk müdahale ATLS protokolüne uygun şekilde yapılır. Hava yolu açıklığı sağlanır, gerekirse endotrakeal entübasyon uygulanır. Servikal stabilizasyon mutlaka korunur. Solunum desteği, oksijen tedavisi, gerekirse mekanik ventilasyon başlanır. İki adet on altı gauge geniş çaplı periferik damar yolu açılır, kristaloid sıvı resüsitasyonu başlatılır. Kanama belirgin ise kan ürünleri (eritrosit süspansiyonu, taze donmuş plazma, trombosit süspansiyonu) bir bir bir oranında transfüze edilir.

Kanama kontrolü için eksternal kompresyon, turnike (gerektiğinde), pelvik bağlama (pelvik kırıklarda), uzun kemik immobilizasyonu uygulanır. Tranexamik asit bir gram intravenöz yükleme dozu ardından sekiz saatte bir gram infüzyon olarak ilk üç saat içinde uygulandığında mortaliteyi azaltır. Vazopressör ihtiyacında noradrenalin sıfır nokta sıfır beşten sıfır nokta beş mikrogram kilogram başına dakika dozunda kullanılır. Yaralanma şüphesi olan hastalar mutlaka monitörize edilir; kalp hızı, kan basıncı, oksijen satürasyonu, solunum sayısı ve idrar çıkışı yakından izlenir.

Cerrahi ve Girişimsel Tedavi

Hayatı tehdit eden yaralanmalarda damage control cerrahisi uygulanır. Aktif kanamada acil laparotomi, torakotomi veya pelvik anjiyografik embolizasyon gerekebilir. Kafa içi yer kaplayıcı kanamada beyin cerrahisi acil müdahale eder. Ortopedik kırıklarda eksternal fiksasyon, intramedüller çivi uygulanır. Açık kırıklarda yara debridmanı ve antibiyotik profilaksisi (sefazolin iki gram intravenöz) uygulanır. Tetanoz aşı durumu sorgulanır; gerekiyorsa rapel doz ve immünoglobulin yapılır.

Destek Tedavi

Yoğun bakım takibi gerektiren hastalarda mekanik ventilasyon, hemodinamik destek, renal replasman tedavisi, nutrisyonel destek, derin ven trombozu profilaksisi (heparin veya düşük molekül ağırlıklı heparin), stres ülseri profilaksisi (proton pompası inhibitörü), glisemik kontrol, ağrı yönetimi (multimodal analjezi) ve fizyoterapi entegre edilir. Multidisipliner yaklaşım (acil tıp, genel cerrahi, ortopedi, beyin cerrahisi, anesteziyoloji, plastik cerrahi, fizik tedavi) hastanın iyileşmesini hızlandırır.

Yaya Kazası Yaralanmalarının Komplikasyonları

Akut komplikasyonlar arasında hemorajik şok, akut solunum sıkıntısı sendromu, çoklu organ disfonksiyonu sendromu, yağ embolisi, derin ven trombozu, pulmoner emboli ve enfeksiyonlar (yara enfeksiyonu, pnömoni, üriner enfeksiyon, kateter ilişkili enfeksiyonlar) yer alır. Kafa travması sonrası nörolojik sekeller, hafıza kaybı, kişilik değişiklikleri, epileptik nöbetler, kraniyal sinir hasarları görülebilir.

Geç komplikasyonlar arasında kaynamayan veya yanlış kaynayan kırıklar (psödoartroz, malunion), eklem sertliği, kronik ağrı, posttravmatik osteoartrit, kompleks bölgesel ağrı sendromu, kompartman sendromu sekelleri, sinir hasarı sekelleri sayılabilir. Posttravmatik stres bozukluğu, anksiyete, depresyon ve uyum sorunları psikiyatrik komplikasyonlardır. Çocuklarda büyüme plağı yaralanmaları ileride uzunluk farkına ve angüler deformitelere yol açabilir.

Yaya Kazalarından Korunma

Yaya kazalarının önlenmesinde toplumsal, çevresel ve bireysel önlemler birlikte ele alınmalıdır. Yerleşim alanlarında hız limitlerinin saatte otuz kilometre olarak belirlenmesi, hız tümsekleri, dar yol kesimleri ve trafik yatıştırma uygulamaları kaza şiddetini azaltmaktadır. Yaya geçitlerinin uygun şekilde işaretlenmesi, sinyalizasyonun düzenli çalışması, kaldırımların yeterli genişlikte olması, yaya yollarının düzgün ve aydınlatılmış olması yapısal önlemlerdir.

• Bireysel önlemler: Yaya geçidi kullanımı, kırmızı ışıkta beklemek, alkol etkisinde yaya olmamak, gece reflektif giysi giymek, kulaklık kullanmadan yürümek, telefonla meşgulken yola çıkmamak
• Çocuklara yönelik önlemler: Trafik eğitimi, okul önü güvenliği, refakatli geçiş, yansıtıcı çantalar, oyun alanlarının trafikten uzak olması
• Yaşlılara yönelik önlemler: Görme ve işitme kontrolleri, yürüme yardımcıları, refakatli yürüyüş, daha uzun yeşil ışık süresi
• Sürücülere yönelik önlemler: Hız limitlerine uyum, alkollü araç kullanmamak, dikkat dağıtıcı unsurlardan kaçınmak, yaya geçidinde durmak
• Çevresel önlemler: Aydınlatma, sinyalizasyon, yaya köprüleri, refüjler, hız kameraları, üst geçit ve alt geçitler

Yenilikçi araç teknolojileri (otomatik fren, yaya algılama sistemleri, kör nokta uyarı sistemleri) yaya kazalarının önlenmesinde önemli rol oynamaktadır. Akıllı şehir uygulamaları kapsamında yaya yoğunluğunu izleyen sensörler, dinamik trafik yönetim sistemleri ve mobil uyarı uygulamaları geliştirilmektedir. Toplum farkındalığını artıran kampanyalar, okul tabanlı trafik eğitim programları, sürücü ve yaya eğitimleri uzun vadeli koruyucu yaklaşımlardır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yaya kazası geçiren her birey, görünüşte hafif yaralanma olsa dahi, tıbbi değerlendirme için bir sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Aşağıdaki bulguların varlığında ise zaman kaybetmeden 112 acil çağrı hattı aranmalıdır:

• Bilinç değişikliği, dezoryantasyon, hafıza kaybı, baş dönmesi
• Şiddetli baş ağrısı, bulantı, kusma
• Solunum güçlüğü, göğüs ağrısı, hemoptizi
• Karın ağrısı, abdomende sertlik, hassasiyet
• Belirgin deformite, açık kırık şüphesi, eklem hareketinde kısıtlılık
• Kontrolsüz kanama
• Pelvis veya kalça bölgesinde belirgin ağrı, yürüyememe
• Boyun ve sırt ağrısı, ekstremitelerde uyuşma veya güç kaybı
• Görme ve işitme bozuklukları
• Soğuk terleme, halsizlik, nabız hızlanması

Kaza yerinde yaralı kişi mümkün olduğunca hareket ettirilmemeli, özellikle servikal stabilizasyon korunmalıdır. Hava yolu açıklığı kontrol edilmeli, kanama varsa direkt bası ile durdurulmaya çalışılmalıdır. Hasta üşüyebilir ve hipotermi gelişebilir, bu nedenle örtü ile sıcak tutulmalıdır. Yaralı bilinçliyse sakinleştirilmeli ve hareket etmemesi söylenmelidir. 112 ekibi gelene kadar yaralının yanından ayrılınmamalı, vital bulguları izlenmelidir.

Koru Hastanesi Acil Servis bölümünde uzman hekimlerimiz yaya kazaları dahil tüm travma vakalarına yedi gün yirmi dört saat anında müdahale edebilecek donanım ve klinik deneyime sahiptir. Tam kapsamlı travma değerlendirme protokolleri, yatak başı ultrasonografi, yedi yirmi dört bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans görüntüleme imkanı, kan bankası altyapısı, modern ameliyathaneler ve yoğun bakım üniteleri ile donatılmış hastanemiz, çoklu travma hastalarına multidisipliner yaklaşım sunmaktadır. Acil tıp uzmanları, genel cerrahi, ortopedi, beyin cerrahisi, anesteziyoloji ve plastik cerrahi ekipleri eş zamanlı çalışarak yaşam kurtaran tedaviyi gecikmesiz uygulamaktadır. Yaya kazası geçiren yakınlarınızı vakit kaybetmeden Koru Hastanesi Acil Servisi'ne getirmeniz, sağlık ve güvenli iyileşme açısından kritik önem taşımaktadır.