Protez Relining (Astarlama) İncelemesi

Protez relining, diğer adıyla astarlama, mevcut bir hareketli protezin iç yüzeyine yeni bir akrilik veya yumuşak tabaka eklenerek protezin alttaki dokulara yeniden uyum sağlamasını amaçlayan bir dental prosedürdür. Ağız ve diş sağlığı alanında sıkça uygulanan bu işlem, özellikle uzun süredir protez kullanan hastalarda kemik rezorpsiyonu ve doku değişikliklerine bağlı olarak ortaya çıkan uyumsuzluk problemlerinin giderilmesinde kritik öneme sahiptir. Epidemiyolojik veriler, hareketli protez kullanan hastaların yaklaşık %40-60'ının 3-5 yıl içinde protez uyumsuzluğu yaşadığını ve relining ihtiyacı duyduğunu göstermektedir. Özellikle 65 yaş üstü popülasyonda bu oran %70'lere kadar çıkabilmektedir. Dünya genelinde tam protez kullanan bireylerin sayısının 150 milyonu aştığı düşünüldüğünde, protez relining işleminin ne denli yaygın ve önemli bir klinik prosedür olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır.

Protez relining işlemi, protezin tamamen yenilenmesine kıyasla hem daha ekonomik hem de daha kısa sürede tamamlanabilen bir tedavi seçeneğidir. Alveolar kret rezorpsiyonu, mukozal atrofi ve ağız dokularındaki fizyolojik değişimler nedeniyle protez tabanı ile alttaki dokular arasındaki uyum zamanla bozulur. Bu durumda protez retansiyonu azalır, stabilite kaybedilir ve hasta konforu önemli ölçüde düşer. Relining işlemi, bu sorunları etkin bir şekilde çözerek protezin fonksiyonel ömrünü uzatır ve hastanın yaşam kalitesini iyileştirir.

Protez Relining İşleminin Patofizyolojisi ve Mekanizması

Protez relining işleminin temelinde yatan patofizyolojik süreç, alveoler kemik rezorpsiyonu ve yumuşak doku değişimleridir. Diş kaybının ardından alveoler kret, osteoklastik aktivite nedeniyle progresif bir rezorpsiyona uğrar. Bu rezorpsiyon özellikle ilk yıl içinde en hızlı şekilde gerçekleşir ve mandibulada maksillaya kıyasla dört kat daha fazla kemik kaybı görülür. Alveoler kretin yüksekliği ve genişliği azaldıkça, protez tabanı ile mukoza arasındaki temas yüzeyi değişir ve protez artık dokulara tam olarak oturmaz hale gelir.

Relining işlemi, protezin iç yüzeyine yeni bir tabaka eklenerek bu boşluğun doldurulması prensibine dayanır. Hard relining (sert astarlama) işleminde, protezin iç yüzeyinden yaklaşık 1-2 mm kalınlığında akrilik uzaklaştırılır ve yerine yeni ısıyla polimerize olan veya otokolimerize akrilik rezin uygulanır. Bu işlem sırasında alınan ölçü, alttaki dokuların güncel morfolojisini yansıtır ve yeni akrilik tabaka bu morfolojiye uygun şekilde polimerize edilir. Soft relining (yumuşak astarlama) ise, silikon veya akrilik bazlı elastomerik materyallerin kullanılmasıyla gerçekleştirilir ve özellikle ince mukoza, kemik çıkıntıları veya kronik ağrı problemi olan hastalarda tercih edilir.

Moleküler düzeyde, sert relining materyalleri polimetilmetakrilat (PMMA) bazlıdır ve mevcut protez akriliği ile kimyasal bağ oluşturarak yüksek bağlanma dayanımı sağlar. Yumuşak relining materyalleri ise silikon elastomerler, akrilik reçine plastifiye edilmiş materyaller veya polifosfazin bazlı materyallerden oluşur. Bu materyallerin Shore A sertlik değerleri genellikle 25-50 arasında olup, mukoza üzerinde yastıklama etkisi yaratarak basınç dağılımını optimize eder.

Protez Relining Gerektiren Nedenler

Protez relining ihtiyacını doğuran nedenleri anlamak, tedavi planlamasında büyük önem taşır. Bu nedenler anatomik, fizyolojik ve iatrojenik faktörler olarak sınıflandırılabilir:

Anatomik ve Fizyolojik Nedenler

• Alveoler kemik rezorpsiyonu: Diş kaybından sonra alveoler kret yılda ortalama 0.5-1 mm yükseklik kaybeder. Mandibulada bu kayıp daha belirgindir ve posterior bölgede anterior bölgeye kıyasla daha hızlı ilerler. Wolff yasasına göre, fonksiyonel yüklemenin azalması kemik rezorpsiyonunu hızlandırır.
• Mukozal atrofi: Yaşlanma ile birlikte oral mukoza incelir, elastikiyetini kaybeder ve submukozal yağ dokusu azalır. Bu değişimler protez tabanı altındaki yastıklama kapasitesini düşürür ve basınç noktaları oluşmasına yol açar.
• Kas tonusundaki değişimler: Yaşla birlikte çiğneme kaslarının tonusu azalır, buksinatör ve orbikülaris oris kaslarındaki değişimler protez stabilitesini etkiler.
• Tükürük bezlerindeki değişimler: Yaşlanma ve sistemik hastalıklar nedeniyle tükürük miktarı ve viskozitesi değişir. Kserostomi (ağız kuruluğu), protez retansiyonunu önemli ölçüde azaltır çünkü tükürük filmi protez ile mukoza arasında adezyon ve kohezyon kuvvetleri oluşturur.
• Sistemik hastalıklar: Diyabet, osteoporoz, hiperparatiroidizm gibi metabolik hastalıklar kemik rezorpsiyonunu hızlandırır. Özellikle postmenopozal kadınlarda östrojen düşüşüne bağlı osteoporotik değişimler alveoler kret kaybını artırır.

İatrojenik ve Dış Faktörler

• Protezin uzun süreli kullanımı: Akrilik protezler zamanla su absorbsiyonu ve kimyasal değişimlere uğrar, boyutsal stabilite bozulur.
• Hatalı oklüzyon: Dengesiz oklüzal kontaklar, bazı bölgelerde aşırı basınç oluşturarak lokal kemik rezorpsiyonuna neden olabilir.
• Diş çekimi sonrası değişimler: Parsiyel protez kullanan hastalarda yeni diş çekimleri, protez desteğini ve doku morfolojisini değiştirir.
• Kilo değişimleri: Önemli kilo kaybı veya alımı, oral dokuların hacmini etkiler ve protez uyumunu bozar.
• İlaç kullanımı: Bifosfonatlar, kortikosteroidler ve antikonvülsanlar kemik metabolizmasını etkiler. Antikolinerjik ilaçlar tükürük salgısını azaltarak protez retansiyonunu düşürür.

Protez Uyumsuzluğunun Belirtileri ve Klinik Bulgular

Protez relining gerektiren uyumsuzluk durumlarında hastalar çeşitli semptomlardan yakınır. Bu belirtilerin erken tanınması, komplikasyonların önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir:

• Protezin gevşemesi ve düşmesi: En sık karşılaşılan yakınma olup, özellikle konuşma ve yemek yeme sırasında belirginleşir. Alt protezlerde bu sorun üst protezlere kıyasla daha erken ve daha sık ortaya çıkar çünkü mandibular kret rezorpsiyonu daha hızlıdır.
• Ağrı ve hassasiyet: Protez tabanı altında lokalize veya yaygın ağrı, basınç noktalarının varlığına işaret eder. Ağrı genellikle çiğneme sırasında artar ve protez çıkarıldığında azalır.
• Mukozal lezyonlar: Uyumsuz protezin sürtünme ve basınç etkisiyle oluşturduğu travmatik ülserler, eritematöz alanlar ve hiperplastik doku değişiklikleri görülebilir.
• Çiğneme güçlüğü: Protez stabilitesinin azalması, çiğneme etkinliğini düşürür. Hastalar sert gıdalardan kaçınmaya başlar ve beslenme yetersizliği riski artar.
• Konuşma bozuklukları: Protezin stabilite kaybetmesi, özellikle "s", "f" ve "v" seslerinin üretimini etkiler. Tıklama sesleri ve protezin konuşma sırasında yer değiştirmesi sık görülür.
• Estetik sorunlar: Kemik rezorpsiyonuna bağlı yüz yüksekliğinin azalması, dudak desteğinin kaybı ve nasolabial kıvrımların derinleşmesi estetik yakınmalara neden olur.
• Yanak ve dil ısırma: Protez pozisyonundaki değişiklikler nedeniyle yanak ve dil ısırma sıklığı artar.
• Gıda birikimi: Protez tabanı ile mukoza arasındaki boşluk, yemek artıklarının birikmesine neden olarak hem hijyen sorunlarına hem de kötü ağız kokusuna yol açar.

Protez Relining İşleminin Tanısı ve Değerlendirme

Protez relining ihtiyacının belirlenmesi kapsamlı bir klinik değerlendirme gerektirir. Bu değerlendirme hem intraoral muayene hem de protezin incelenmesini kapsar:

Klinik Muayene

• Protez retansiyon testi: Protezin yerinden çıkarılmasına karşı gösterdiği direnç değerlendirilir. Retansiyon kaybı, relining ihtiyacının en güvenilir klinik göstergesidir.
• Stabilite değerlendirmesi: Proteze lateral ve anteroposterior kuvvetler uygulanarak devrilme eğilimi test edilir.
• Mukoza muayenesi: Basınç noktaları, eritematöz alanlar, travmatik ülserler ve hiperplastik doku değişiklikleri açısından protez altı dokular dikkatle incelenir.
• Oklüzyon analizi: Artikülasyon kağıdı ile oklüzal kontakların dengeli dağılımı kontrol edilir. Erken kontaklar veya çalışma/balans tarafı interferansları belirlenir.
• Protez iç yüzey uyumu: Basınç gösterici pat (pressure indicating paste - PIP) kullanılarak protez iç yüzeyinin dokulara uyumu değerlendirilir. Eşit olmayan basınç dağılımı relining endikasyonunu doğrular.

Radyografik Değerlendirme

• Panoramik radyografi: Alveoler kret yüksekliği ve morfolojisi, kalan diş kökleri, patolojik lezyonlar ve mandibular kanal ilişkisi değerlendirilir.
• Konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (CBCT): Özellikle ileri derecede rezorbe kretlerde kemik hacmi ve kalitesinin üç boyutlu değerlendirmesi için kullanılır.
• Sefalometrik analiz: Vertikal boyut kaybının değerlendirilmesinde faydalıdır.

Fonksiyonel Testler

• Çiğneme etkinliği testi: Standart test gıdaları kullanılarak çiğneme performansı objektif olarak ölçülebilir.
• Fonografi: Konuşma sırasında protez stabilitesi ve ses kalitesi değerlendirilir.
• Hasta memnuniyet anketleri: OHIP-EDENT (Oral Health Impact Profile for Edentulous) gibi validasyonu yapılmış ölçeklerle hasta memnuniyeti ölçülür.

Ayırıcı Tanı

Protez uyumsuzluğu belirtileri, farklı patolojik durumlarla karışabilir. Doğru tedavi planlaması için aşağıdaki ayırıcı tanılar göz önünde bulundurulmalıdır:

• Protez stomatiti: Candida albicans enfeksiyonuna bağlı protez altı mukoza iltihabı, relining gerektiren mekanik uyumsuzluktan farklı olarak antifungal tedavi gerektirir. Ancak her iki durum birlikte de bulunabilir.
• Epulis fissuratum: Uyumsuz protez kenarının kronik irritasyonuna bağlı fibröz hiperplazi, cerrahi eksizyon sonrası relining planlanmalıdır.
• Oral liken planus: Mukozal lezyonlar protez irritasyonu ile karışabilir, biyopsi ile ayırt edilmelidir.
• Oral malign lezyonlar: Uzun süreli iyileşmeyen ülserler malignite açısından değerlendirilmelidir.
• Burning mouth sendromu: Protez altı yanma hissi, protez uyumsuzluğundan bağımsız olarak ortaya çıkabilir.
• Temporomandibular eklem bozuklukları: TME problemleri çiğneme güçlüğüne neden olabilir ve protez uyumsuzluğu ile karışabilir.
• Nöralji: Trigeminal nöralji veya atipik yüz ağrısı, protez kaynaklı ağrı ile karışabilir.

Protez Relining Tedavi Yöntemleri

Protez relining işlemi, kullanılan materyal ve uygulama yöntemine göre farklı kategorilere ayrılır:

Sert Relining (Hard Reline)

Sert relining, en yaygın uygulanan relining türüdür ve protezin iç yüzeyine sert akrilik rezin eklenmesini içerir. İşlem iki farklı teknikle gerçekleştirilebilir:

• Direkt (chairside) yöntem: Klinikte otokolimerize akrilik rezin kullanılarak tek seansta tamamlanır. İşlem süresi yaklaşık 30-45 dakikadır. Protezin iç yüzeyi pürüzlendirilir, monomer uygulanır, hamur kıvamına gelen akrilik yerleştirilir ve protez ağızda konumlandırılarak polimerize edilir. Avantajı hızlı olması, dezavantajı ekzotermik reaksiyon ve monomer irritasyonu riskidir.
• İndirekt (laboratuvar) yöntem: Klinikte ölçü alınır, laboratuvarda ısıyla polimerize akrilik rezin kullanılarak işlem tamamlanır. 2-3 gün sürer ancak daha iyi uyum, daha düşük rezidüel monomer ve daha yüksek mekanik özellikler sağlar. Ölçü materyali olarak genellikle polieter veya polivinilsiloksan kullanılır.

Yumuşak Relining (Soft Reline)

Yumuşak relining, elastik bir materyalin protez iç yüzeyine uygulanmasıdır. Endikasyonları şunlardır:

• İnce ve atrofik mukoza: Kemik çıkıntılarının doğrudan mukoza altında palpe edilebildiği durumlarda yumuşak astar basınç dağılımını optimize eder.
• Kronik ağrı: Sert protez tabanının tolere edilemediği hastalarda yumuşak astar konfor sağlar.
• Cerrahi sonrası: İmplant cerrahisi veya kret düzeltme cerrahisi sonrası iyileşme döneminde geçici yumuşak relining uygulanabilir.
• Doku kondisyoneri olarak: Travmatize olmuş dokuların iyileşmesi için geçici yumuşak astar materyalleri kullanılır.

Geçici ve Kalıcı Relining

Geçici relining genellikle doku kondisyonerleri ile yapılır ve 2-4 hafta süreyle kullanılır. Doku kondisyonerleri, etil metakrilat ve diazoester plastifiyer içerir ve zamanla sertleşerek değiştirilmeleri gerekir. Kalıcı relining ise 2-5 yıl süreyle fonksiyon görmesi beklenen materyallerle gerçekleştirilir.

Kullanılan Materyaller ve Özellikleri

• Otopolimerize akrilik rezinler: Polimetilmetakrilat bazlı, hızlı sertleşme, orta bağlanma dayanımı (12-18 MPa), çalışma süresi 3-5 dakika.
• Isı ile polimerize akrilik rezinler: En yüksek mekanik özellikler, düşük rezidüel monomer (%0.2-0.5), bağlanma dayanımı 18-25 MPa.
• Silikon bazlı yumuşak astarlar: Shore A sertliği 25-40, mükemmel biyouyumluluk, su absorbsiyonu düşük, kullanım ömrü 1-3 yıl.
• Akrilik bazlı yumuşak astarlar: Plastifiyer içerir, Shore A sertliği 30-50, zamanla sertleşme eğilimi, kullanım ömrü 6-18 ay.
• Işıkla polimerize kompozit astarlar: Kontrollü polimerizasyon, düşük ekzotermik reaksiyon, iyi estetik özellikler.

Protez Relining Komplikasyonları

Relining işlemi genel olarak güvenli bir prosedür olmakla birlikte, çeşitli komplikasyonlar ortaya çıkabilir:

• Monomer alerjisi ve irritasyonu: Rezidüel metilmetakrilat monomeri mukozal irritasyona, kontakt stomatite ve alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Prevalans %1-5 arasındadır. Isı ile polimerize edilen materyallerde rezidüel monomer oranı daha düşüktür.
• Ekzotermik reaksiyon hasarı: Otopolimerizasyon sırasında sıcaklık 65-70°C'ye ulaşabilir ve mukozal yanıklara neden olabilir. Bu risk, soğuk su banyosu veya ekzotermik reaksiyonu azaltan materyaller kullanılarak minimize edilir.
• Oklüzyon bozulması: Relining sırasında vertikal boyutun değişmesi oklüzal dengesizliğe yol açabilir. Bu durum oklüzal düzeltme ile giderilmelidir.
• Materyalin ayrılması: Eski akrilik ile yeni relining materyali arasındaki bağlanma yetersiz olduğunda delaminasyon meydana gelebilir. Uygun yüzey hazırlığı ve primer uygulaması bu riski azaltır.
• Yumuşak astar komplikasyonları: Candida kolonizasyonu, renk değişimi, sertleşme, koku oluşumu ve yüzey pürüzlenmesi yumuşak astar materyallerinde sık görülen sorunlardır.
• Protez kırığı: Aşırı miktarda akrilik uzaklaştırılması protezin yapısal bütünlüğünü tehlikeye atabilir.
• Enfeksiyon: Yetersiz dezenfeksiyon durumunda protez altı dokuda bakteriyel veya fungal enfeksiyon gelişebilir.

Relining İşleminden Korunma ve Protez Bakımı

Protez relining ihtiyacının geciktirilmesi ve protezin fonksiyonel ömrünün uzatılması için düzenli bakım ve koruyucu önlemler büyük önem taşır:

• Düzenli kontrol muayeneleri: Protez kullanan hastalar 6-12 ayda bir kontrol muayenesine çağrılmalıdır. Bu muayenelerde protez uyumu, oklüzyon, mukoza sağlığı ve kemik rezorpsiyonu değerlendirilir.
• Protez hijyeni: Protez günlük olarak yumuşak fırça ve non-aşındırıcı temizleyici ile mekanik olarak temizlenmelidir. Haftalık kimyasal dezenfeksiyon (sodyum hipoklorit %0.5 veya klorheksidin %0.2) önerilir.
• Gece protez çıkarma: Protezlerin gece çıkarılması mukozal dokulara dinlenme imkanı verir ve protez stomatiti riskini azaltır.
• Protez yapıştırıcılarının doğru kullanımı: Protez yapıştırıcıları geçici bir çözümdür ve relining ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Aşırı kullanımı çinko toksisitesi riskini artırır.
• Beslenme ve genel sağlık: Kalsiyum ve D vitamini açısından yeterli beslenme kemik rezorpsiyonunu yavaşlatır. Osteoporoz tedavisinin düzenlenmesi kemik kalitesinin korunmasına katkı sağlar.
• Protez saklama: Kullanılmayan protezler su içinde saklanmalıdır. Kuru ortamda bekleyen akrilik protezler boyutsal değişikliğe uğrayabilir.
• Kserostomi yönetimi: Ağız kuruluğu yapan ilaçların gözden geçirilmesi, yapay tükürük preparatları ve sık su içme ile tükürük filmi korunmalıdır.

Ne Zaman Diş Hekimine Başvurulmalıdır?

Protez kullanan hastalar, aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir diş hekimine başvurmalıdır:

• Protezin gevşemesi veya düşmesi: Protezin artık güvenli şekilde tutunamadığı hissedildiğinde relining veya yeni protez değerlendirmesi yapılmalıdır.
• Ağrı ve hassasiyet: Protez altında sürekli veya tekrarlayan ağrı, basınç noktaları veya mukozal hasar varlığına işaret eder.
• Mukozal lezyonlar: Protez altında veya kenarlarında ülser, kızarıklık veya şişlik gelişmesi durumunda derhal muayene gerekir.
• Çiğneme veya konuşma güçlüğü: Daha önce sorunsuz olan çiğneme veya konuşma fonksiyonlarında bozulma protez uyumsuzluğunun göstergesidir.
• İki yıldan uzun süredir kontrole gidilmemesi: Belirgin yakınma olmasa bile düzenli kontrol muayeneleri erken müdahale imkanı sağlar.
• Sistemik hastalık değişiklikleri: Yeni teşhis edilen diyabet, osteoporoz veya uzun süreli ilaç kullanımı protez uyumunu etkileyebilir.
• Yüz görünümünde değişiklik: Alt yüz yüksekliğinin azalması, dudakların içe çökmesi veya çene ucu öne çıkması gibi değişiklikler ileri kemik rezorpsiyonunu ve protez uyumsuzluğunu gösterir.
• Kötü ağız kokusu: Protez altında gıda birikimi veya fungal enfeksiyon sonucu gelişen kötü koku profesyonel değerlendirme gerektirir.

Koru Hastanesi Ağız ve Diş Sağlığı Bölümünde Protez Relining Hizmeti

Protez relining (astarlama), mevcut hareketli protezlerin alttaki dokulara yeniden uyumunu sağlayan, protezin fonksiyonel ömrünü uzatan ve hasta konforunu önemli ölçüde artıran etkili bir tedavi yöntemidir. Sert veya yumuşak relining seçenekleri, hastanın bireysel ihtiyaçlarına göre belirlenmeli ve düzenli kontrol muayeneleri ile protez uyumu sürekli izlenmelidir. Erken müdahale, ileri komplikasyonların önlenmesi ve hasta yaşam kalitesinin korunması açısından kritik öneme sahiptir. Koru Hastanesi Ağız ve Diş Sağlığı bölümünde uzman hekimlerimiz, protez relining işlemi dahil tüm protetik tedavi ihtiyaçlarınız için modern teknik ve materyallerle en kaliteli hizmeti sunmaktadır.