İlaca Bağlı Diş Eti Büyümesi Nedir?

İlaca bağlı diş eti büyümesi (drug-induced gingival overgrowth, DIGO), bazı sistemik ilaçların uzun süreli kullanımı sonucunda diş etinde ortaya çıkan ve papiller bölgelerden başlayarak ilerleyen patolojik bir hipertrofi tablosudur. ICD-10 sınıflandırmasında K06.1 kodu ile yer alan bu durum, hastaların yalnızca estetik görünümünü değil, aynı zamanda ağız hijyeni, çiğneme fonksiyonu ve konuşma performansını da olumsuz etkilemektedir. Klinik literatürde fenitoin, siklosporin ve kalsiyum kanal blokerleri olmak üzere üç temel ilaç grubuyla güçlü ilişkisi gösterilmiştir.

Epidemiyolojik veriler, fenitoin kullanan epilepsi hastalarında insidansın yüzde 50 civarında olduğunu, siklosporin kullanan organ nakli alıcılarında yüzde 25 ile yüzde 81 arasında değiştiğini ve nifedipin başta olmak üzere kalsiyum kanal blokeri kullananlarda yüzde 6 ile yüzde 38 arasında değişen oranlarda görüldüğünü ortaya koymaktadır. Tablonun çocuklarda ve genç erişkinlerde daha sık geliştiği, erkeklerde kadınlara oranla yaklaşık 3 kat daha sık ortaya çıktığı bildirilmiştir. Türkiye'deki transplantasyon merkezlerinden gelen verilerde, böbrek nakli sonrası siklosporin kullanan hastaların yaklaşık üçte ikisinde değişen şiddette diş eti büyümesi gözlemlenmektedir. Hastalığın başlangıcı genellikle ilacın başlanmasından 1 ile 3 ay sonra ortaya çıkar.

İlaca Bağlı Diş Eti Büyümesi Nedir?

İlaca bağlı diş eti büyümesi, bağ dokusu fibroblastlarının fonksiyonel değişiklikleri sonucu kollajen sentezinin artması ve ekstraselüler matriks bileşenlerinin birikmesi ile karakterize benign bir hipertrofi tablosudur. Patofizyolojik olarak, etken ilaçlar fibroblastlardan kollajenaz aktivitesini baskılar; aynı zamanda matriks metalloproteinaz (MMP-1, MMP-2) inhibisyonu ve transforming growth factor beta (TGF-β) düzeylerinde artış meydana gelir. Bu süreçte interlökin-6 ve bağ dokusu büyüme faktörünün artışı da fibrotik yanıtı destekler.

Histolojik incelemede yoğun kollajen lifleri, artmış fibroblast popülasyonu, akantotik epitel uzantıları ve değişken yoğunlukta kronik inflamatuar hücre infiltrasyonu dikkati çeker. Klinikte papiller bölgelerden başlayan büyüme, lobüler bir görünüm kazanarak diş kronlarını örtebilir. İlaç kullanımına ek olarak plak birikimi, hatalı protez kenarları ve hormonal değişiklikler tablonun şiddetini artıran önemli yardımcı faktörlerdir.

Diş eti büyümesi başlangıçta interproksimal alanlarda papiller ödem ve kabarıklık şeklinde belirir; ilerleyen dönemde dişlerin labial ve bukkal yüzeylerini örten lobüler kitleler hâlini alır. Mukoza rengi normal pembeden mor-kırmızıya kadar değişebilir; plak birikimi ve sekonder inflamasyon eklendiğinde ödem ve kanama eğilimi belirginleşir.

Nedenleri

İlaca bağlı diş eti büyümesinin etiyolojisinde belirli ilaç grupları öne çıkar; ancak bireysel duyarlılık ve ağız hijyeni durumu da tablonun şiddetini etkiler.

• Antiepileptik ilaçlar: Fenitoin (300 mg/gün ve üzeri dozlarda), valproik asit, fenobarbital ve nadiren karbamazepin.
• İmmünosupresif ilaçlar: Siklosporin A (3-5 mg/kg/gün dozlarda), takrolimus (daha düşük insidans).
• Kalsiyum kanal blokerleri: Nifedipin, amlodipin, felodipin, verapamil ve diltiazem.
• Hormonal preparatlar: Yüksek doz oral kontraseptifler ve hormon replasman tedavisi.
• Bifosfonatlar: Uzun süreli kullanımda az oranda diş eti değişikliklerine yol açabilir.
• Bireysel yatkınlık: Genetik polimorfizmler (CYP3A4, MDR1) ilaç metabolizmasını etkiler.
• Yaş: Çocuklar ve adolesanlar daha duyarlıdır.
• Ağız hijyeni yetersizliği: Plak birikimi büyümeyi tetikler ve şiddetlendirir.
• Ortodontik tedavi: Sabit aparey kullanımı plak birikimini artırarak büyümeyi şiddetlendirir.
• Ağız solunumu: Mukozal kuruluk plak birikimini artırır.
• Sigara kullanımı: Vasküler değişiklikler ve immünolojik baskılanma yoluyla katkı sağlar.
• Hormonal dalgalanmalar: Puberta ve gebelik döneminde tablo şiddetlenebilir.

Etken ilaçların tümünde ortak patofizyolojik nokta, fibroblast metabolizmasının değişmesi ve kollajen yıkımının azalmasıdır. İlaç dozu, kullanım süresi ve bireysel faktörlerin etkileşimi tablonun klinik şiddetini belirler.

Belirtileri

İlaca bağlı diş eti büyümesi sinsi başlangıçlıdır ve hastalar çoğunlukla estetik şikâyetle ya da rutin diş muayenesinde tanı alır.

• İnterdental papillerde başlangıçta kabarıklık ve ödem.
• İlerleyen dönemde diş kronlarını örten lobüler büyüme.
• Diş etinin koyu kırmızıdan mor-kırmızıya değişen rengi.
• Fırçalama sırasında kanama eğilimi.
• Ağız kokusu (halitozis) artışı.
• Çiğneme sırasında rahatsızlık ve travmatik ısırma.
• Konuşmada hafif bozukluk ve kelime artikülasyonunda zorluk.
• Estetik kaygılar ve sosyal çekingenlik.
• Ağız hijyeni sağlamada güçlük.
• Diş hareketlilikleri ve patolojik göçler (uzun dönemde).

Tablonun şiddeti hafif (papiller büyüme, dişlerin servikal üçte birini örtmeyen) ile şiddetli (dişlerin tamamını örten masif büyüme) arasında değişir. Şiddet derecelendirmesi için Miller indeksi ya da Seymour skoru sıklıkla kullanılır.

Tanı

İlaca bağlı diş eti büyümesi tanısı klinik muayene, ilaç kullanım öyküsü ve gerektiğinde histopatolojik inceleme ile konur.

• Detaylı anamnez: Kullanılan tüm sistemik ilaçlar, başlangıç tarihleri, dozları ve süreleri kayıt altına alınır.
• Klinik muayene: Periodontal muayene, sondalama derinliği ölçümü, plak indeksi ve kanama indeksi değerlendirmesi.
• Seymour indeksi: Diş eti büyümesinin yatay ve dikey boyutu sayısal olarak değerlendirilir.
• Periapikal ve panoramik radyografi: Alveolar kemik kaybı varlığı ve diş kök ilişkileri değerlendirilir.
• Konik ışınlı bilgisayarlı tomografi: Üç boyutlu kemik yapısı incelemesi gereken olgularda.
• İnsizyonel biyopsi: Atipik klinik görünüm, hızlı büyüme ya da malignite şüphesinde.
• Histopatolojik inceleme: Yoğun kollajen birikimi, fibroblast hiperplazisi ve değişken inflamatuar infiltrat değerlendirilir.
• Tam kan sayımı: Lösemik infiltrasyon ayırıcı tanısı için.
• Kan şekeri ve HbA1c: Diyabetik gingivit dışlanması için.
• Hormon profili: Tiroid fonksiyon testleri, gebelik testi ve cinsiyet hormonları gerektiğinde.
• Vitamin C düzeyi: Skorbüt benzeri tabloların ayırıcı tanısı için.
• Siklosporin kan düzeyi: Transplantasyon hastalarında ilaç dozajının ayarlanması açısından önemlidir; hedef trough 100-200 ng/mL aralığıdır.

Tanısal süreçte ilacın başlangıç tarihi ile diş eti büyümesinin gelişim zamanı arasındaki ilişkinin belirlenmesi kritiktir. Genellikle ilaç başlangıcından 1 ile 3 ay sonra başlayan büyüme bu tabloyu destekler.

Ayırıcı Tanı

İlaca bağlı diş eti büyümesi, başka pek çok diş eti hipertrofisi yapan tablo ile karışabilir. Doğru tedavi planı için ayırıcı tanı titizlikle yapılmalıdır.

• Plağa bağlı kronik gingivitis: Plak birikimine sekonder gelişen inflamatuar diş eti büyümesidir; ilaç kullanım öyküsü yoktur, plak kontrolüyle hızla geriler.
• Hormonal gingivitis: Gebelik, puberta ve menstrüel siklus ile ilişkili diş eti büyümeleri; hormonal değişikliklerle paralel seyreder.
• Lösemik infiltrasyon: Akut lösemilerde diş eti hipertrofisi belirgin olabilir; kanama ve sistemik bulgular eşlik eder. Tam kan sayımı tanı koydurucudur.
• Granülomatöz hastalıklar (Wegener granülomatozu, sarkoidoz): "Çilek diş eti" görünümü ve sistemik bulgular ön plandadır.
• Herediter gingival fibromatozis: Otozomal dominant kalıtılan, çocuklukta başlayan, ilaç ilişkisi olmayan jeneralize fibrotik büyüme.
• Diş eti tümörleri: Pyogenik granülom, periferik dev hücreli granülom, fibroma; lokalize ve genellikle tek lezyon halindedir.
• Skorbüt: Vitamin C eksikliğinde diş etinde şişme ve kanama gözlenir.
• Crohn hastalığı: Diş etinde lineer ülserler ve granülomatöz büyüme görülebilir.
• Mukokütanöz hastalıklar: Pemfigus vulgaris ve liken planus diş eti tutulumunda farklı klinik özellikler gösterir.

Ayırıcı tanıda anamnez, klinik muayene bulguları ve gerekli laboratuvar testleri tanıyı netleştirir. Şüpheli olgularda biyopsi mutlaka yapılmalıdır.

Tedavi

İlaca bağlı diş eti büyümesinin tedavisinde temel yaklaşım plak kontrolü, etken ilacın değiştirilmesi (mümkünse) ve cerrahi müdahaledir. Tedavi planı bireyselleştirilir.

• Profesyonel diş temizliği: Subgingival diş taşı temizliği ve kök yüzey düzeltmesi 2-4 hafta arayla tekrarlanır.
• Ağız hijyeni eğitimi: Doğru fırçalama (Bass tekniği), diş ipi, ara yüz fırçası ve su jeti kullanımı öğretilir.
• Klorheksidin glukonat yüzde 0,12 gargara: Günde 2 kez 30 saniye, 2-4 hafta süreyle.
• İlaç değişikliği: Tedavi eden hekimle koordinasyon hâlinde mümkün olduğunda alternatif ilaca geçilir. Siklosporin yerine takrolimus, nifedipin yerine farklı bir antihipertansif tercih edilebilir.
• Doz ayarlaması: Doz azaltımı bazı olgularda şiddet azalmasını sağlar.
• Antibiyotik tedavisi: Sekonder enfeksiyon durumunda azitromisin 500 mg/gün 3 gün ya da metronidazol 500 mg günde 3 kez 7 gün uygulanabilir.
• Azitromisin: Siklosporine bağlı diş eti büyümesinde 500 mg/gün 3 gün protokolü, antiinflamatuar ve fibroblast düzenleyici etkisi nedeniyle başarıyla uygulanmaktadır.
• Cerrahi müdahale: Konvansiyonel gingivektomi, gingivoplasti, elektrocerrahi veya lazer eksizyon (Er:YAG, CO2 lazer) ile fazla doku uzaklaştırılır.
• Periodontal flep cerrahisi: Derin cep formasyonu olan olgularda apikal pozisyonlu flep tercih edilir.
• Erken müdahale: Cerrahi tedavi sonrası 2-3 ayda bir profesyonel takip yapılmalı, plak kontrolü sürdürülmelidir.
• Topikal folik asit: Fenitoin ilişkili olgularda diş eti büyümesi önleyici etkisi bildirilmiştir.

Cerrahi tedavi sonrası nüks oranı yüksektir; bu nedenle plak kontrolü ve düzenli profesyonel temizlik kritik öneme sahiptir. İlaç kullanımı sürdüğü sürece nüks riski devam eder.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmemiş ilaca bağlı diş eti büyümesi çeşitli komplikasyonlara yol açabilir.

• Periodontitis ilerlemesi: Derin cepler, kemik kaybı ve diş kayıplarına neden olabilir.
• Çürük artışı: Plak temizliğinde güçlük çürük oluşumunu hızlandırır.
• Estetik bozulma: Sosyal ve psikolojik etkilere yol açabilir.
• Konuşma ve çiğneme bozuklukları: Diş eti hipertrofisi fonksiyonel sorunlar yaratır.
• Sekonder bakteriyel enfeksiyonlar: Apse oluşumu ve perikoronitis gelişebilir.
• Diş hareketlilikleri ve göçler: Alveolar kemik desteğinin kaybı sonucu.
• Halitozis: Plak ve gıda birikimi ağız kokusunu artırır.
• Cerrahi sonrası nüks: İlaç kullanımı devam ettikçe büyüme tekrar gelişebilir.
• Kanama: Spontan ya da fırçalama sırasında kanamalar tabloya eşlik eder.
• Diyet kısıtlamaları: Sert ve lifli yiyecekleri tüketme güçlüğü beslenme yetersizliklerine yol açabilir.

Komplikasyonların önlenmesi erken tanı, etkili plak kontrolü ve düzenli periodontal takip ile mümkündür. Multidisipliner yaklaşım tedavi başarısını artırır.

Korunma

İlaca bağlı diş eti büyümesinden korunmada bireysel ağız hijyeni ve hekim takibi merkezi rol oynar.

• Tedavi başlamadan önce diş hekimi muayenesi: Olası periodontal sorunlar tedavi edilmelidir.
• Detaylı plak kontrolü: Günde 2 kez fırçalama, diş ipi ve ara yüz fırçası kullanımı.
• Profesyonel diş temizliği: Yüksek riskli ilaç kullananlarda 3 ayda bir yapılmalıdır.
• Klorheksidin gargara: Risk taşıyan dönemlerde kısa süreli kullanım önerilebilir.
• Erken klinik takip: İlaç başlamasının ardından 1, 3 ve 6. aylarda diş hekimi kontrolü.
• İlaç dozu optimizasyonu: Tedavi eden hekimin minimum etkili dozu belirlemesi.
• Sigara bırakma: Periodontal sağlık ve mukozal denge için.
• Sistemik hastalıkların kontrolü: Diyabet, hormon bozuklukları ve immün hastalıkların düzenli takibi.
• Beslenme: Vitamin C, kalsiyum ve antioksidan açısından zengin beslenme.
• Stres yönetimi: Bruksizm ve plak biriktirme alışkanlıklarını azaltır.
• Ortodontik aparey hijyeni: Sabit aparey kullananlarda özel hijyen yöntemleri.

Önleyici stratejilerin tedavi eden hekim ve diş hekimi koordinasyonunda yürütülmesi tablonun gelişme riskini ve şiddetini belirgin biçimde azaltır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir diş hekimi ya da periodontoloji uzmanına başvurulmalıdır.

• Diş etlerinde fark edilen şişlik veya büyüme.
• Fırçalama sırasında kanama.
• Diş etinin diş kronlarını örtmeye başlaması.
• Çiğneme ve konuşmada güçlük gelişmesi.
• Ağız kokusu artışı.
• Diş eti rengi ve dokusunda belirgin değişim.
• Diş hareketlilikleri.
• Yeni başlanan bir ilaç sonrası diş eti şikâyetleri.
• Önceden tedavi edilmiş diş eti büyümesinde nüks bulguları.
• Ağız içinde ülser, ağrı veya ateş eşlik etmesi.

Erken müdahale tedavi başarısını artırır ve cerrahi gereksinimini azaltır. Kullanılan tüm ilaçların hekime tam olarak bildirilmesi tanı sürecini kolaylaştırır.

Kapanış

Koru Hastanesi Ağız ve Diş Sağlığı bölümünde uzman hekimlerimiz, ilaca bağlı diş eti büyümesi tablosuna multidisipliner bir yaklaşımla hizmet sunmaktadır. Periodontoloji, ağız ve çene cerrahisi ile dahili branşlar arasındaki yakın iş birliği sayesinde hastalarımızın ilaç tedavilerinin sürekliliği bozulmadan diş eti sağlıkları korunmakta ve gerekli durumlarda cerrahi müdahaleler en güncel yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Profesyonel diş temizliği, kişiye özel ağız hijyeni eğitimleri, ilaç dozaj danışmanlığı ve düzenli takip programları ile büyüme şiddeti kontrol altında tutulmakta, nüks oranı en aza indirilmektedir. Diş eti şişliği, kanama ya da görünüm değişikliği fark eden hastalarımızı, vakit kaybetmeden polikliniğimize başvurmaya ve uzman ekibimizden bireysel tedavi planı almak için iletişime geçmeye davet ediyoruz.