Hipofiz Bezi Hastalıkları ve Hormonal Bozukluklar

Hipofiz bezi (glandula pituitaria), beynin tabanında sfenoid kemik üzerindeki sella turcica adı verilen yatakta yer alan, yaklaşık 0,5-1 gram ağırlığında, nohut büyüklüğünde ama endokrin sistemin merkezi yöneticisi konumundaki hayati bir bezdir. Hipofiz; ön lob (adenohipofiz), arka lob (nörohipofiz) ve küçük bir ara lob olmak üzere üç embriyolojik kökenli bölümden oluşur. Ön lob büyüme hormonu (GH), prolaktin, ACTH, TSH, FSH, LH olmak üzere 6 temel hormon salgılar; arka lob ise hipotalamusta üretilip hipofize depolanan antidiüretik hormon (ADH/vazopressin) ve oksitosinu salgılar. Hipofiz hastalıkları; bu hormonların fazla ya da az salınmasına, komşu anatomik yapılara (optik kiazma, kavernöz sinüs, hipotalamus) bası etkisine veya hipofiz yapısındaki değişikliklere bağlı geniş bir klinik spektrum oluşturur. Epidemiyolojik çalışmalar, otopsi serilerinde hipofiz adenomlarının sıklığının yüzde 10-20 düzeyinde olduğunu; ancak bunların büyük çoğunluğunun klinik olarak sessiz mikroadenomlar olduğunu göstermektedir. Klinik olarak anlamlı hipofiz adenomları ise popülasyonun yaklaşık yüzde 0,1 inde saptanır. Hipofiz hastalıkları yalnızca erişkinleri değil, çocukluk çağından ileri yaşa kadar her yaş grubunu etkileyebilir ve tanı genellikle gecikerek konulur.

Hipofiz Bezi Hastalıkları Nedir?

Hipofiz bezi hastalıkları; hormonal aşırı üretim (hipersekresyon), hormonal yetersizlik (hipopituitarizm), kitle etkisi veya karma mekanizmalarla ortaya çıkan heterojen bir grup hastalığı kapsar. En sık görülen form hipofiz adenomudur. Adenomlar salgıladıkları hormona göre adlandırılır: prolaktinoma (prolaktin salgılayan, en sık), somatotropinoma (GH salgılayan, akromegali/gigantizm yapan), kortikotropinoma (ACTH salgılayan, Cushing hastalığı yapan), tirotropinoma (TSH, nadir), gonadotropinoma (FSH/LH), nonfonksiyonel adenomlar (hormon salgılamayan, kitle etkisi yapan). Bunların yanı sıra kraniofarenjiom, Rathke kisti, menenjiom, germinom gibi sellar bölge tümörleri, lenfositik hipofizit gibi otoimmün inflamatuvar durumlar, Sheehan sendromu gibi doğum sonrası infarkt tabloları, apopleksi gibi akut kanama ve infarkt sendromları da hipofiz hastalıkları yelpazesinde yer alır.

Hipofiz Hastalıklarının Nedenleri

Hipofiz hastalıklarının etiyolojisi çok geniştir. Bazıları idiopatik iken bazıları belirgin genetik, travmatik, inflamatuvar veya iatrojenik nedenlere bağlıdır.

• Hipofiz adenomları: Hemen hemen tüm sellar kitlelerin yüzde 90 ını oluşturur. Kökeni hipofiz ön lob hücrelerindendir.
• Kraniofarenjiom: Rathke cebi artıklarından gelişir, çocuk ve erişkinlerde görülür.
• Rathke kisti, araknoid kist
• Sella turcica içindeki menenjiom, kordoma, germinom, metastatik tümörler
• Hipofizit: Lenfositik, IgG4 ilişkili, immün kontrol nokta inhibitörlerine bağlı hipofizitler.
• Sheehan sendromu: Doğum sonrası ciddi kanama sonrası hipofiz infarktı.
• Hipofiz apopleksisi: Adenom içine kanama veya infarkt, acil tablo.
• Travmatik beyin yaralanmaları: Hipofiz sapının avulsiyonu veya kontüzyonu.
• Radyoterapi sekeli: Beyin radyoterapisi sonrası hipopituitarizm.
• Genetik sendromlar: MEN1, Carney kompleksi, McCune-Albright, AIP mutasyonları.
• İnfiltratif hastalıklar: Sarkoidoz, histiyositoz, tüberküloz.
• Empty sella sendromu
• Konjenital hipofiz hipoplazisi

Hipofiz Hastalıklarının Belirtileri

Hipofiz hastalıklarının belirtileri, hangi hormonun etkilendiğine ve kitlenin büyüklüğüne göre dramatik biçimde değişir. Semptomlar aylar hatta yıllar içinde sinsice ortaya çıkabilir.

Hormon Fazlalığına Bağlı Belirtiler

• Prolaktinoma: Kadında adet düzensizliği, amenore, galaktore (süt gelmesi), infertilite; erkekte libido kaybı, erektil disfonksiyon, jinekomasti.
• Akromegali/Gigantizm: Ayak, el ve yüz kemiklerinde büyüme, alın ve çene belirginleşmesi, diş aralarının açılması, yüzük/ayakkabı numarası artışı, aşırı terleme, sesin kalınlaşması, uyku apnesi, karpal tünel.
• Cushing hastalığı: Ay yüzü, santral obezite, ense yağ birikimi (buffalo hump), mor strialar, hipertansiyon, hiperglisemi, kas güçsüzlüğü, osteoporoz, psikiyatrik bozukluklar.
• TSH salgılayan adenom: Hipertiroidi bulguları.

Hormon Eksikliğine Bağlı Belirtiler (Hipopituitarizm)

• GH eksikliği: Çocukta büyüme geriliği, erişkinde halsizlik, obezite, kas kaybı
• ACTH eksikliği: Halsizlik, iştahsızlık, hipotansiyon, hipoglisemi, pigmentasyon kaybı
• TSH eksikliği: Hipotiroidi bulguları
• FSH/LH eksikliği: Amenore, infertilite, libido kaybı, erektil disfonksiyon, osteoporoz
• ADH eksikliği (diabetes insipidus): Aşırı idrar yapma, aşırı susama
• Prolaktin eksikliği: Doğum sonrası süt gelmemesi

Kitle Etkisine Bağlı Belirtiler

• Baş ağrısı (genellikle frontal veya retroorbital)
• Görme alanı defekti (bitemporal hemianopsi, optik kiazma basısı)
• Diplopi (kavernöz sinüs basısı)
• Ptoz, midriyazis
• BOS rinoresi
• Bilinç değişiklikleri (apopleksi)

Tanı Yöntemleri

Hipofiz hastalıklarının tanısı, klinik şüphenin güçlü olduğu hastalarda sistematik hormonal değerlendirme ve görüntüleme ile konur. Endokrinoloji, beyin cerrahisi, oftalmoloji ve radyoloji bölümlerinin birlikte çalışması esastır.

• Hormonal değerlendirme: GH, IGF-1, prolaktin, ACTH, serum kortizol, tükürük kortizolü, 24 saatlik idrar kortizolü, TSH, sT3, sT4, LH, FSH, testosteron, estradiol, ADH (plazma/idrar osmolaritesi ile birlikte).
• Stimülasyon ve supresyon testleri: ACTH stim, insulin tolerans testi, glukoz supresyon testi (GH), dexametazon supresyon (Cushing), CRH ve GnRH testleri.
• Hipofiz MR (dinamik kontrastlı): Altın standart görüntüleme. Mikro ve makroadenom ayrımı, kitle boyutu, invazyon değerlendirilir.
• BT: Kalsifikasyon, kemik yapı (kraniofarenjiom).
• Görme alanı testi: Optik kiazma basısı değerlendirmesinde temel.
• Fundus muayenesi, göz içi basıncı, OCT
• Petrozal sinus örneklemesi (IPSS): Cushing hastalığı tanı doğrulamasında.
• Genetik testler: MEN1, AIP mutasyon taraması.
• Elektrolit, böbrek fonksiyon testleri (DI araştırmasında)
• Su kısıtlama testi: Diabetes insipidus tanısında.

Ayırıcı Tanı

Hipofiz hastalıkları geniş bir klinik spektrum oluşturduğundan birçok farklı hastalıkla karışabilir. Hiperprolaktinemi ayırıcı tanısında gebelik, emzirme, hipotiroidi, kronik böbrek yetmezliği, ilaçlar (antipsikotikler, antiemetikler, östrojenler, verapamil), göğüs duvarı lezyonları, stalk efekti mutlaka dışlanmalıdır. Akromegali ile pakidermoperiostoz, primer akromegaloidizm karışabilir. Cushing sendromu ayırıcı tanısında alkolizm, depresyon, obezite, ektopik ACTH, adrenal tümörler yer alır. Hipopituitarizm bulguları primer endokrin organ yetmezlikleriyle benzerlik gösterebilir. Empty sella sendromu rastlantısal saptandığında çoğunlukla asemptomatiktir, ancak hormonal değerlendirme gerekir. Non-hipofizer sellar kitleler (kraniofarenjiom, menenjiom, metastaz, inflamatuvar hastalıklar) hormonal değerlendirme ve ince kesitli MR ile ayırt edilir.

Tedavi Yaklaşımları

Hipofiz hastalıklarının tedavisi tümörün tipine, hormonal aktivitesine, boyutuna ve hastanın genel durumuna göre kişiselleştirilir. Tedavi genellikle medikal, cerrahi ve radyoterapi seçeneklerinin birbiriyle koordine kullanıldığı multimodal bir süreçtir.

Medikal Tedavi

• Dopamin agonistleri (kabergolin, bromokriptin): Prolaktinomanın birinci basamak tedavisidir; çoğu hastada tümörü küçültüp hormonu normale döndürür.
• Somatostatin analogları (oktreotid, lanreotid, pasireotid): Akromegali ve bazı Cushing hastalıklarında.
• GH reseptör antagonisti (pegvisomant): Dirençli akromegalide.
• Ketokonazol, metirapon, mifepriston, osilodrostat: Cushing sendromunda kortizol sentezini inhibe eder.
• Pasireotid: Cushing hastalığında ACTH azaltıcı etki.
• Hormon replasman tedavileri: Hipopituitarizmde kortizol, levotiroksin, seks hormonları, GH, desmopressin.
• Anti-inflamatuvar tedaviler (steroidler): Lenfositik hipofizitte.

Cerrahi Tedavi

• Endoskopik transsfenoidal cerrahi: Hipofiz adenomlarının büyük çoğunluğunda altın standart yaklaşımdır. Burundan sfenoid sinüs aracılığıyla sellaya ulaşılır.
• Transkraniyal yaklaşım: Büyük, suprasellar uzanımlı, invazif veya kompleks tümörlerde.
• Apopleksi cerrahisi: Acil endikasyon.
• İntraoperatif nöromonitörizasyon ve navigasyon

Radyoterapi

• Stereotaktik radyocerrahi (Gamma Knife, CyberKnife): Nüks veya rezidü tümörlerde.
• Fraksiyone konformal radyoterapi: Büyük, invazif tümörlerde.
• Proton tedavisi: Seçilmiş olgularda.

Komplikasyonlar

Hipofiz hastalıkları hem kendi hem de tedavilerinin sonucu olarak önemli komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalıcı hipopituitarizm ve ömür boyu hormon replasman gereksinimi
• Diabetes insipidus (ADH eksikliği)
• Uygunsuz ADH sekresyonu sendromu
• Görme kaybı, optik atrofi
• Kavernöz sinüs invazyonu, III-IV-VI-V1 sinir tutulumu
• Cushing sendromuna bağlı osteoporoz, diyabet, hipertansiyon, psikiyatrik bozukluklar
• Akromegali komplikasyonları: kardiyomiyopati, uyku apnesi, kolon polibi/kanseri, diyabet
• Prolaktinomaya bağlı infertilite, osteoporoz
• Apopleksi: ani körlük, adrenal kriz, ölüm
• Cerrahi komplikasyonlar: BOS kaçağı, menenjit, kanama, sinus kavernosus hasarı, menjit
• Radyoterapi sekeli: hipopituitarizm, sekonder tümör riski, optik nöropati
• Hormon fazlalığına bağlı kardiyovasküler mortalite artışı

Korunma ve Erken Tanı

Hipofiz hastalıklarının tamamının önlenmesi mümkün olmasa da bazı formlar için erken tanı ve koruyucu önlemler ciddi fark yaratabilir.

• Doğum sırasında aşırı kanama riskinin yönetimi Sheehan sendromu riskini azaltır.
• Baş travması sonrası uzun vadeli hormonal değerlendirme hipopituitarizm erken tanısını sağlar.
• MEN1 ve diğer genetik sendrom öyküsü olan ailelerde tarama
• Beyin radyoterapisi alan hastaların düzenli endokrin takibi
• Açıklanamayan infertilite, adet bozukluğu, galaktorede prolaktin ölçümü
• El-ayak numarası değişikliği, diş aralarının açılması, terleme artışı olanlarda akromegali taraması
• Dirençli hipertansiyon, obezite, diyabet tablolarında Cushing ayırıcı tanısı
• Açıklanamayan görme alanı defektinde hipofiz MR
• Tekrarlayan, şiddetli baş ağrılarında sellar kitle dışlaması
• Çocukluk çağı büyüme geriliği olgularının pediatrik endokrin değerlendirmesi

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda endokrinoloji veya beyin cerrahisi uzmanına başvurulması gerekir.

• Kadında açıklanamayan adet düzensizliği, amenore, galaktore
• Erkekte libido kaybı, erektil disfonksiyon, jinekomasti
• Aşırı halsizlik, açıklanamayan kilo kaybı veya artışı
• Yüz hatlarında değişim, el-ayak numarası artışı
• Aşırı idrar yapma, kontrol edilemeyen susama
• Dirençli hipertansiyon, diyabet, osteoporoz
• Açıklanamayan görme alanı daralması
• Şiddetli, ani başlayan baş ağrısı ve görme bozukluğu (apopleksi acil)
• Bilinç değişiklikleri, bulantı kusma, boyun sertliği
• Doğum sonrası süt gelmemesi, adet görmeme
• Çocukluk çağı büyüme geriliği
• Ergenlik gecikmesi veya erken ergenlik
• Yüksek prolaktin değerleri
• Tesadüfen saptanan hipofiz kitlesi (incidentaloma)

Hipofiz bezi hastalıkları, belirtileri çoğu zaman sinsi ve kademeli olarak ortaya çıkan, erken dönemde tanınması durumunda modern medikal ve cerrahi yöntemlerle büyük ölçüde kontrol altına alınabilen endokrin bozukluklardır. Küçücük bir bezin tüm vücut metabolizmasını yönetmesi, hipofiz patolojilerinin bıraktığı izleri hem dramatik hem yaygın kılmaktadır: Akromegalide ellerin büyümesinden kardiyak disfonksiyona, Cushingde kilo artışından psikotik bulgulara, prolaktinomada infertiliteden osteoporoza kadar uzanan geniş bir klinik yelpaze bu bezin merkezi rolünü yansıtır. Tanıda klinik şüphe, detaylı hormonal değerlendirme ve hipofiz MR üçgeni esastır. Tedavi ise hastalığa özgü medikal ajanlar, endoskopik transsfenoidal cerrahi ve hedefli radyoterapi seçeneklerinin multidisipliner bir ekip tarafından koordine edilmesini gerektirir. Hastanın yaşam kalitesinin korunması için ameliyat veya medikal tedavi sonrası düzenli endokrin takibi, uzun vadeli hormon replasmanı ve eşlik eden komplikasyonların yönetimi ihmal edilmemelidir. Bu hastalıklarla mücadelede erken tanı, doğru yönlendirme ve deneyimli merkez seçimi; hem yaşam süresini hem yaşam kalitesini belirleyen en kritik faktörlerdir.

Koru Hastanesi Beyin ve Sinir Cerrahisi bölümünde uzman hekimlerimiz, bu alandaki en güncel tanı ve tedavi yöntemlerini uygulayarak hastalarımıza kapsamlı sağlık hizmeti sunmaktadır. Detaylı bilgi ve randevu için bizimle iletişime geçebilirsiniz.