Dudak yarığı (cheiloschisis, cleft lip), üst dudağın embriyonik dönemde tam birleşmemesi sonucu gelişen konjenital bir malformasyondur. Yenidoğan döneminde fark edilen, estetik, fonksiyonel ve psikososyal etkileri olan yaygın yüz anomalilerindendir. Sıklıkla damak yarığı ile birlikte görülür. Tedavi multidisipliner ekip yaklaşımı ile cerrahi onarım ve uzun dönem rehabilitasyonu içerir.
Dudak yarığı, dünya genelinde 700-1000 canlı doğumda bir görülür. Erken cerrahi onarım, beslenme, konuşma ve sosyal gelişim üzerinde olumlu etki sağlar. Genetik ve çevresel faktörler etyolojide birlikte rol oynar.
Dudak Yarığı Nedir?
Dudak yarığı, gebeliğin 4-7. haftasında medial nazal ve maksiller çıkıntıların birleşmemesi sonucu gelişen üst dudak yarığı olarak tanımlanır. Sınıflandırma:
- Tek taraflı dudak yarığı: Bir tarafta (sol daha sık, 2:1).
- Çift taraflı dudak yarığı: Her iki tarafta.
- İnkomplet (parsiyel): Tüm dudak boyunca uzanmayan.
- Komplet (total): Burun tabanına kadar uzanan.
- Mikroform (forme fruste): Hafif çentik şeklinde.
- İzole dudak yarığı: Yalnızca dudak.
- Kombine dudak-damak yarığı: Eşlik eden damak yarığı.
- Median dudak yarığı: Orta hat (oldukça nadir).
Klinik özellikler:
- Üst dudak orta hattının yan tarafında.
- Filtrum bölgesi etkilenir.
- Burun yapısında etkilenme.
- Estetik ve fonksiyonel etki.
- Erkek bebek (CL ± CP) daha sık (2:1).
Sıklık: 1/700-1000 canlı doğum (etnik farklılıklar).
Dudak Yarığı Belirtileri
Klinik tablo:
- Doğumda görünen üst dudak yarığı
- Filtrumun bir ya da iki tarafında yarık
- Burun delik bozulması
- Burun ucunun yanlamasına yer değişikliği
- Eşlik eden alveolar yarık (sıklıkla)
- Beslenme güçlüğü:
- Emme sırasında vakum oluşturamama (komplet olgular).
- Süt ve mama burna kaçışı.
- Yetersiz tartı alımı.
- Konuşma bozukluğu (özellikle damak yarığı eşliğinde)
- Diş anomalileri:
- Üst yan kesicide hipodonti.
- Fazla diş.
- Şekil bozuklukları.
- Çapraşıklık.
- Çene gelişimi sorunları
- Dudak motor fonksiyonu bozukluğu
- Estetik bozukluk
- Psikososyal etkilenme
- Eşlik eden damak yarığı (sık)
- Eşlik eden sendromik bulgular (Van der Woude, vb.)
- İşitme sorunları (damak yarığı eşliğinde)
- Mikroform yarık: hafif çentik, filtrum çentiği
- Bilateral olgularda prolabium (prolabe segment)
Dudak Yarığı Nedenleri
- Genetik faktörler:
- Aile öyküsü (etkili gen).
- IRF6, MSX1, FGFR1, FGFR2, BMP4 gen mutasyonları.
- Otozomal dominant, resesif kalıtım.
- Multifaktöriyel kalıtım (yaygın).
- Sendromik durumlar:
- Van der Woude sendromu.
- Trisomi 13 (Patau).
- 22q11.2 delesyon sendromu (DiGeorge).
- EEC sendromu.
- Apert sendromu.
- CHARGE sendromu.
- Çevresel faktörler:
- Sigara kullanımı (gebelikte) - güçlü ilişki.
- Alkol kullanımı.
- Folik asit eksikliği.
- Vitamin A fazlalığı.
- Yetersiz beslenme.
- Teratojenler:
- Antikonvülzanlar (fenitoin, valproik asit, karbamazepin).
- Metotreksat.
- İzotretinoin.
- Talidomid.
- Kortikosteroidler (yüksek doz).
- Gebelikte enfeksiyonlar (rubella, CMV)
- İleri anne ve baba yaşı
- Diyabet (gebelik öncesi)
- Obezite (anne)
- Gebelikte stres
- İdiopatik
Risk Faktörleri
- Aile öyküsü (en güçlü risk faktörü)
- Sendromik durumlar
- Asya kökenli (yüksek sıklık)
- Latin Amerika kökeni
- Erkek bebek (CL ± CP)
- Gebelikte sigara
- Gebelikte alkol
- Folik asit yetersizliği
- Teratojenik ilaç maruziyeti
- Gebelikte enfeksiyon
- Anne diyabeti
- Anne obezitesi
- İleri anne yaşı
- İleri baba yaşı
- Yetersiz prenatal takip
- Çevresel toksinler
- Düşük sosyoekonomik düzey
Dudak Yarığı Tanısı
- Prenatal tanı:
- Ultrasonografi (16-20. hafta; sıklıkla tanı konulur).
- Üç boyutlu/dört boyutlu USG.
- Manyetik rezonans (gerekli olgular).
- Genetik testler.
- Amniyosentez (sendromik şüphesi).
- Doğumda klinik muayene: Dudak yarığının tipi, derinliği, eşlik eden bulgular.
- Eşlik eden anomalilerin değerlendirilmesi:
- Damak yarığı (sık).
- Alveolar yarık.
- Kalp anomalileri.
- Diğer organ sistemleri.
- Beslenme değerlendirmesi.
- İşitme değerlendirmesi.
- Genetik değerlendirme: Karyotip, sendromik gen panelleri.
- Görüntüleme:
- Sefalometrik analiz.
- Panoramik film.
- Konik ışın bilgisayarlı tomografi.
- Aile taraması.
- Multidisipliner konsültasyon.
- Fotoğraf belgeleme.
- Ayırıcı tanı: Median dudak yarığı (oldukça nadir), bilateral microform, filtrum çentiği, kongenital dudak deformiteleri, normal varyasyon, sendromik dudak anomalileri.
Dudak Yarığı Tedavisi
Tedavi multidisipliner ekip ile cerrahi onarım ve uzun dönem rehabilitasyonu içerir. Yaş gruplarına göre planlanır.
Yenidoğan dönemi (0-3 ay):
- Aile bilgilendirme ve destek.
- Beslenme desteği:
- Özel biberon.
- Yumuşak emzik.
- Pozisyon eğitimi.
- Anne sütü teşviki.
- Nazoalveolar molding (NAM):
- Cerrahi öncesi yarık genişliği azaltma.
- Burun şekillendirme.
- Pediatrik diş hekimi takibi.
- Genetik değerlendirme.
- Aile danışmanlığı.
Cerrahi onarım (3-6 ay):
- Klasik "kural 10": 10 hafta, 10 lb, Hb 10.
- Cerrahi teknikler:
- Millard rotasyon-ilerletme tekniği.
- Mohler modifikasyonu.
- Tennison-Randall tekniği.
- Fisher anatomik subünit tekniği.
- McComb burun düzeltimi.
- Burun düzeltimi (primer rinoplasti).
- Tek taraflı/çift taraflı yaklaşım.
- Genel anestezi, hastane yatışı.
- Plastik cerrah / maksillofasiyal cerrah.
Bilateral dudak yarığı cerrahisi:
- Tek seansta onarım (Mulliken).
- İki seansta onarım (geleneksel).
- Prolabium yönetimi.
- Kolumella uzatma.
- Burun düzeltimi.
Postoperatif bakım:
- Yara bakımı.
- Beslenme (sıvı, yumuşak).
- Antibiyotik.
- Ağrı yönetimi.
- Dirsek kısıtlayıcı (yara koruma).
- Pansuman değişimi.
- Skar bakımı.
Sekonder cerrahi:
- Skar revizyonu.
- Burun rekonstrüksiyonu.
- Dudak revizyonu.
- Vermilion düzenleme.
- Filtrum düzeltimi.
- Sekonder rinoplasti (adolesan dönem).
Alveolar yarık onarımı (8-11 yaş):
- Kanin dişin sürmesi öncesi.
- İliac crest kemik grefti.
- Diş sürmesi destekleme.
- Maksiller arkın bütünlüğü.
- Burun tabanı desteği.
Ortodontik tedavi:
- Erken ortopedik değerlendirme.
- Süt dişi yönetimi.
- Diş çapraşıklığı düzeltimi.
- Maloklüzyon yönetimi.
- Maksiller ark genişletme.
Ortognatik cerrahi (16-18 yaş sonrası):
- Maksiller hipoplazi düzeltimi.
- Le Fort I osteotomi.
- Çene büyümesi tamamlandıktan sonra.
Burun cerrahisi:
- Primer rinoplasti (dudak cerrahisi sırasında).
- Ara dönem rinoplasti.
- Sekonder rinoplasti (adolesan dönem).
- Definitif rinoplasti (büyüme tamamlanınca).
Damak yarığı eşliğinde:
- Palatoplasti (9-18 ay).
- Konuşma terapisi.
- İşitme yönetimi.
- Otitis media takibi.
Konuşma terapisi:
- Eşlik eden damak yarığında gerekli.
- Erken değerlendirme.
- Artikulasyon terapisi.
- Düzenli takip.
Estetik düzeltmeler:
- Skar yönetimi.
- Dermal dolgu (gerekli olgular).
- Lazer tedavi.
- Saç ekimi (sakal bölgesi).
Psikososyal destek:
- Aile bilgilendirme.
- Çocuk psikoloğu.
- Akran desteği.
- Destek grupları.
- Okul desteği.
- Sosyal hizmet.
Genetik danışmanlık:
- Aile için risk değerlendirmesi.
- Sendromik durumların belirlenmesi.
- Prenatal danışmanlık.
Beslenme rehabilitasyonu:
- Özel emzik ve biberon.
- Anne sütü teşviki.
- Beslenme uzmanı takibi.
- Tartı takibi.
Multidisipliner yaklaşım (kraniofasiyal ekip):
- Plastik ve rekonstrüktif cerrahi.
- Maksillofasiyal cerrahi.
- KBB.
- Pediatri.
- Genetik.
- Konuşma terapisti.
- Odyolog.
- Ortodonti.
- Pediatrik diş hekimliği.
- Protetik diş hekimliği.
- Beslenme uzmanı.
- Psikiyatri/psikolog.
- Sosyal hizmet.
- Hemşirelik.
İzlem: Yaşam boyu yakın takip; estetik ve fonksiyonel sonuç değerlendirmesi; psikososyal destek.
Dudak Yarığı Komplikasyonları
- Beslenme güçlüğü
- Tartı alımı sorunları
- Konuşma bozukluğu (damak yarığı eşliğinde)
- Dental anomaliler
- Maloklüzyon
- Çene gelişimi bozukluğu
- Maksiller hipoplazi
- Burun deformitesi
- Estetik bozukluk
- Skar oluşumu (hipertrofik, keloid)
- Asimetri
- İşitme sorunları (damak yarığı eşliğinde)
- Psikososyal etkilenme
- Sosyal anksiyete
- Düşük öz güven
- Akademik sorunlar
- Sosyal stigma
- Cerrahi komplikasyonlar (kanama, enfeksiyon)
- Yara iyileşme sorunu
- Asimetrik iyileşme
- Tekrar cerrahi ihtiyacı
- Aile ve sosyal etkilenme
- Yaşam kalitesinde belirgin etkilenme
Korunma
- Gebelik öncesi folik asit alımı (en az 3 ay önce).
- Gebelikte folik asit takviyesi (400 mcg/gün; yüksek riskli 4 mg).
- Sigaranın bırakılması (gebelik öncesi ve sırasında).
- Alkol kullanımının kesilmesi.
- Teratojenik ilaçlardan kaçınma.
- Antiepileptik ilaç dozajının optimize edilmesi.
- Düzenli prenatal takip.
- Gebelik öncesi diyabet kontrolü.
- Sağlıklı kilo.
- Aşılama (rubella, CMV).
- Aile öyküsünde genetik danışmanlık.
- Sendromik durumlarda izlem.
- Sağlıklı beslenme.
- Çevresel toksinlerden kaçınma.
- Stres yönetimi.
- Erken prenatal tanı.
- Multidisipliner planlama.
- Halk sağlığı eğitimi.
Sık Sorulan Sorular
Dudak yarığı nedir? Üst dudağın embriyonik dönemde birleşmemesi sonucu gelişen konjenital yarık.
Cerrahi ne zaman yapılır? Sıklıkla 3-6 ay arasında; "kural 10" kullanılır.
Hangi sıklıkta görülür? 1/700-1000 canlı doğum.
Anne sütü emebilir mi? Özel biberonlar ya da anne sütü sağılarak verilebilir.
Cerrahi sonra normal görünür mü? Modern teknikler ile estetik sonuç oldukça iyidir; bir miktar skar kalabilir.
Damak yarığı eşliği önemli mi? Evet. Konuşma, beslenme ve işitme açısından ek tedaviler gerekir.
Genetik miras var mı? Aile öyküsü olanlarda risk artar.
Hangi durumda hekime başvurmalıyım? Doğumda dudakta yarık fark edildiğinde, beslenme güçlüğü, asimetri durumunda hemen başvurun.
