Aft (aftöz stomatit, rekürren aftöz ülser), ağız mukozasında ortaya çıkan, ağrılı, küçük, sınırı belirgin yuvarlak ya da oval şekilli ülserlerle karakterize yaygın bir ağız hastalığıdır. Klinik tablo genellikle 7-14 gün içinde kendiliğinden iyileşir, ancak tekrarlama eğilimi yüksektir. Etyolojisi çok faktörlüdür ve yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Aft toplumda yaygın görülen bir sorundur. Çocukluk ve gençlik dönemlerinde başlar; çoğu kişi yaşamı boyunca en az bir aft atağı geçirir.
Aft Nedir?
Aft, ağız mukozasında lokal immün yanıt sonucu gelişen yüzeysel ülserlerdir. Etyolojisi tam aydınlatılmamış olmakla birlikte genetik, immün, hormonal ve çevresel faktörlerin rol oynadığı düşünülmektedir. Klinik formlar:
- Minör aftöz ülser: 1 cm altında, 7-14 gün içinde iz bırakmadan iyileşir.
- Majör aftöz ülser: 1 cm üzeri, derin, iyileşme süreci uzun, iz bırakabilir.
- Herpetiform aftöz ülser: Çok sayıda küçük (1-3 mm) ülser kümeleri.
Aft Belirtileri
Klinik tablo:
- Yuvarlak ya da oval şekilli ülser
- Beyaz-sarımsı zeminde kırmızı halo
- Ağrı ve hassasiyet
- Yeme, içme ve konuşma sırasında artan ağrı
- Tek ya da çoklu ülser
- Dudak, yanak içi, dil, damak, ağız tabanında yerleşim
- Prodromal evre: Yanma ve karıncalanma hissi (24-48 saat öncesinde)
- Ülser oluşumu
- Sistemik belirtiler (yaygın majör aftta: ateş, halsizlik, lenfadenopati)
- Genel olarak ülser sayısı 1-5 arasında
- Süre: minör 7-14 gün, majör 4-6 hafta
Aft Nedenleri
Etyolojisi çok faktörlüdür:
- Genetik yatkınlık
- İmmün sistem disfonksiyonu
- Hormonal değişiklikler (menstrüasyon)
- Stres ve anksiyete
- Yetersiz uyku
- Beslenme yetersizlikleri (demir, B12, folik asit, çinko)
- Vitamin eksiklikleri
- Bazı gıdalar (çikolata, kahve, kuruyemiş, asitli içecekler, baharatlar)
- Sodyum lauril sülfatlı diş macunu
- Travmatik etmenler (ısırma, fırçalama, diş protezi)
- Çölyak hastalığı
- İltihaplı barsak hastalığı
- Behçet hastalığı
- HIV ve immün yetmezlik
- İlaçlar (NSAİİ, antihipertansifler, kemoterapötikler)
- Yüksek tütün kullanımı bırakma süreci
- Reflü
- Otoimmün hastalıklar
Risk Faktörleri
- Aile öyküsü
- Yaş (genç erişkinlerde sık)
- Stresli yaşam dönemleri
- Hormonal döngü
- Yetersiz beslenme
- Kronik hastalıklar (çölyak, IBD, Behçet)
- HIV ve immün yetmezlik
- Bazı ilaç kullanımı
- Ağız travması
- Sigara bırakma süreci
- Hormonal dengesizlikler
- Yetersiz uyku
- Beslenme alışkanlıkları
Aft Tanısı
- Anamnez: Tekrarlama sıklığı, eşlik eden belirtiler, beslenme, ilaç kullanımı, sistemik hastalıklar.
- Fizik muayene: Ülser özellikleri, lokalizasyon, lenfadenopati.
- Laboratuvar: Tam kan, demir, B12, folik asit, çinko düzeyleri, çölyak antikoları, HIV testi (refrakter olgularda).
- Biyopsi: Atipik ya da iyileşmeyen ülserlerde.
- Sistemik hastalık değerlendirmesi: Çölyak, IBD, Behçet hastalığı şüphesinde.
- Ayırıcı tanı: Herpetik gingivostomatit, oral kandidiazis, pemfigus vulgaris, lichen planus, eritema multiforme, oral kanser, sifiliz, tüberküloz, Behçet, sistemik hastalık ilişkili ülserler.
Aft Tedavisi
Tedavi belirti rahatlatma ve etyolojiye yöneliktir.
Genel önlemler:
- Asitli ve baharatlı yiyeceklerden kaçınma.
- Yumuşak diyet.
- Sodyum lauril sülfatlı diş macunundan kaçınma.
- Stres yönetimi.
- Yeterli uyku.
- Travmatik etmenlerin önlenmesi.
- Sigarayı yönetme.
Topikal tedavi:
- Topikal kortikosteroid (triamsinolon, klobetazol, deksametazon).
- Topikal anestezikler (lidokain, benzokain).
- Klorheksidinli gargara.
- Esansiyel yağ gargaraları.
- Hyalüronik asit jeli.
- Triklozan jeli.
- Doku koruyucu pastalar.
- Topikal takrolimus.
Sistemik tedavi (ağır ya da refrakter olgular):
- Sistemik kortikosteroid.
- Kolşisin.
- Pentoksifilin.
- Dapson.
- Talidomid (seçilmiş olgular; teratojenik).
- İmmünomodülatörler (azatioprin, mikofenolat mofetil).
- Biyolojik tedaviler (apremilast, anti-TNF) — Behçet ya da refrakter olgular.
Beslenme desteği:
- Demir, B12, folik asit, çinko desteği (eksiklik varsa).
- Çölyak diyeti (gerekirse).
- Beslenme danışmanlığı.
Sistemik hastalıkların yönetimi:
- Çölyak hastalığı.
- IBD.
- Behçet hastalığı.
- HIV.
- Otoimmün durumlar.
İzlem: Atak sıklığı, tedavi yanıtı, eşlik eden hastalıkların yönetimi.
Aft Komplikasyonları
- Beslenme sorunları
- Kilo kaybı
- Sıvı kaybı
- Sekonder enfeksiyon
- İz oluşumu (majör aftta)
- Yaşam kalitesinde azalma
- Psikososyal etkilenme
- İş gücü kaybı
- İlaç yan etkileri
- Eşlik eden hastalıkların kötüleşmesi
Korunma
- Stres yönetimi.
- Düzenli uyku.
- Beslenme dengesi.
- Tetikleyici gıdalardan kaçınma.
- Sodyum lauril sülfatsız diş macunu.
- Ağız hijyeni.
- Travmadan korunma.
- Vitamin ve mineral eksikliklerinin düzeltilmesi.
- Sistemik hastalıkların yönetimi.
- Aile öyküsünde farkındalık.
- Hormonal dengesizliklerin değerlendirilmesi.
- Düzenli diş hekimi kontrolleri.
- Sigara kullanımının azaltılması ile geçiş döneminde dikkat.
Sık Sorulan Sorular
Aft bulaşıcı mıdır? Hayır.
Aft ne kadar sürer? Minör 7-14 gün, majör 4-6 hafta sürebilir.
Sık tekrarlıyorsa ne yapmalıyım? Sistemik nedenler için değerlendirme önerilir.
Vitamin desteği yardımcı olur mu? Eksiklik varsa atak sıklığını azaltabilir.
Çölyak hastalığı ile ilişkili mi? Bazı olgularda eşlik eder. Test önerilebilir.
Behçet hastalığı nedir? Tekrarlayan aft, genital ülser, göz, deri ve eklem tutulumu ile seyreden sistemik hastalıktır.
Sodyum lauril sülfat zararlı mı? Aft tekrarlamasını artırabilir; kaçınmak önerilir.
Hangi durumda hekime başvurmalıyım? Sık ve ağır aft, iyileşmeyen ülser, eşlik eden sistemik belirtiler, ileri ağrı durumunda başvurun.
