Çocuklarda sık idrara çıkma, tıbbi literatürde pollakiüri olarak adlandırılan ve özellikle okul öncesi ile ilkokul çağındaki çocuklarda sıklıkla karşılaşılan klinik bir durumdur. Pollakiüri, idrar miktarında belirgin bir artış olmaksızın işeme sıklığının normalin üzerine çıkması şeklinde tanımlanır. Etkilenen çocukların günde on beş ile kırk kez arasında tuvalete gitme ihtiyacı hissettiği gözlemlenmektedir. Bu tablo, ebeveynlerde belirgin bir endişeye yol açabilmekle birlikte, çoğu durumda altta yatan ciddi bir organik patoloji bulunmaksızın kendiliğinden gerileyen bir süreç olarak değerlendirilir. Pediatrik nefroloji pratiğinde söz konusu durumun ayırıcı tanısının dikkatli biçimde yapılması, gereksiz tetkiklerin önüne geçilmesi açısından önem taşır.
Pollakiüri tanımı yapılırken yaş grubuna özgü normal işeme paternlerinin bilinmesi gereklidir. Genel olarak iki ile dört yaş arasındaki çocukların günde sekiz ile on iki kez, beş yaş üzerindeki çocukların ise günde dört ile yedi kez idrara çıkması fizyolojik sınırlar içinde kabul edilir. Pollakiüride tipik olarak işeme sıklığı saatte bir ya da daha kısa aralıklara kadar inebilir. Buna karşın her bir işeme epizodunda atılan idrar hacmi oldukça düşüktür ve genellikle birkaç mililitre düzeyinde kalır. Söz konusu tablonun gece uykusu sırasında kaybolması, yani uykuda çocuğun rahatlıkla uzun süre işemeden uyuyabilmesi, pollakiürinin ayırt edici özelliklerinden biri olarak değerlendirilir.
Çocukluk çağı pollakiürisinin etiyolojisinde geniş bir yelpaze yer almaktadır. En sık karşılaşılan formu, ekstraordinary daytime urinary frequency olarak da bilinen idiyopatik gündüz sık işeme sendromudur. Söz konusu durumun altında genellikle psikolojik faktörler, stres kaynakları ve çevresel değişiklikler bulunur. Okula yeni başlama, kardeş doğumu, ebeveyn ayrılığı, taşınma, evcil hayvan kaybı veya yakın çevredeki üzücü olaylar tetikleyici unsurlar arasında sıralanabilir. Bunun yanı sıra üriner sistem enfeksiyonları, hiperkalsiüri, aşırı sıvı tüketimi, kafein içeren içeceklerin alımı, kabızlık, parazitik enfestasyonlar, diyabetes mellitus ve diyabetes insipidus gibi metabolik bozukluklar da ayırıcı tanıda göz önünde bulundurulması gereken durumlar arasındadır.
Klinik tabloda gündüz saatlerinde belirgin biçimde artmış işeme sıklığı temel bulgu olarak öne çıkar. Çocuğun her on ile on beş dakikada bir tuvalete koşma isteği duyduğu, bazı durumlarda bu sürenin daha da kısaldığı bildirilmektedir. Ağrılı işeme, yanma hissi, idrar renginde değişiklik veya kötü koku gibi bulgular tipik olarak eşlik etmez. Söz konusu ek bulguların varlığı, enfektif bir sürecin araştırılmasını gerektirir. İdrar kaçırma şikâyeti çoğunlukla bulunmamakla birlikte, bazı vakalarda urgensi adı verilen ani ve şiddetli işeme hissiyle birlikte küçük miktarlarda kaçırma gözlenebilir. Çocuğun genel sağlık durumu, iştahı, kilo alımı ve aktivite düzeyi korunmuş olarak bulunur.
Tanısal değerlendirme sürecinde ayrıntılı bir anamnez alınması büyük önem taşır. Şikâyetin başlangıç zamanı, başlangıçtan önce yaşanan olası tetikleyici olaylar, beslenme alışkanlıkları, sıvı tüketim miktarı ve içeriği, bağırsak alışkanlıkları, aile öyküsü ve daha önce geçirilen üriner sistem enfeksiyonları sorgulanır. Fizik muayenede karın muayenesi, dış genital bölge incelemesi, lomber bölge değerlendirmesi ve nörolojik muayene yapılır. Konstipasyon varlığı pelvik taban kaslarının disfonksiyonuna yol açabileceği için palpasyonla rektal dolgunluk açısından değerlendirme yapılması önerilir. Lokal cilt iritasyonları, vulvovajinit veya balanit gibi durumların pollakiüriye benzer şikâyetlere neden olabileceği unutulmamalıdır.
Laboratuvar tetkikleri arasında tam idrar tahlili ve gerektiğinde idrar kültürü ilk basamağı oluşturur. İdrar dansitesi, glukoz, protein, lökosit, eritrosit ve nitrit parametreleri ayırıcı tanı açısından kritik bilgiler sunar. Hiperkalsiüri şüphesinde idrarda kalsiyum kreatinin oranı ölçülür. Diyabetes mellitus açısından açlık kan şekeri, diyabetes insipidus için ise idrar ve serum osmolaritesi değerlendirilebilir. Üriner sistem ultrasonografisi, böbreklerin morfolojik durumu, mesane duvar kalınlığı, mesane kapasitesi ve işeme sonrası rezidüel idrar miktarı hakkında bilgi sağlar. İleri görüntüleme yöntemlerine başvurulması, ancak şüpheli organik patoloji varlığında değerlendirilir ve rutin olarak önerilmez.
Ayırıcı tanıda üriner sistem enfeksiyonları öncelikli olarak dışlanması gereken durumlar arasında yer alır. Sistit tablosunda işeme sıklığında artış yanında dizüri, suprapubik ağrı, idrar renginde bulanıklaşma ve bazen ateş gözlenir. Aşırı aktif mesane tablosunda urgensi, sık işeme ve bazen idrar kaçırma birlikte bulunur ve nörolojik veya ürolojik altta yatan bir patolojiyle ilişkili olabilir. Disfonksiyonel işeme bozukluklarında çocuğun işeme sırasında pelvik taban kaslarını gevşetememesi söz konusu olup üroflovmetri ve elektromiyografi gibi ürodinamik incelemelerle değerlendirme yapılır. Polidipsi-poliüri tablosuyla başvuran çocuklarda diyabetes mellitus, diyabetes insipidus ve psikojenik polidipsi olasılıkları araştırılır.
Pollakiüri tablosunun patofizyolojisi tam olarak aydınlatılamamış olmakla birlikte, mesane düz kasının artmış uyarılabilirliği, sempatik sinir sistemi aktivasyonu ve psikolojik stresin pelvik taban kasları üzerindeki etkileri üzerinde durulmaktadır. Çocuklarda stres yanıtının yetişkinlerden farklı olarak somatik belirtilerle dışavurum bulması, idiyopatik formun stres ile ilişkisini açıklamaktadır. Pelvik taban kaslarının istemsiz kasılması, mesanenin tam dolmadan dolu hissi vermesine neden olabilir. Bu durumun çocuk tarafından gerçek bir işeme ihtiyacı olarak algılanması, sık tuvalet ziyaretlerine yol açar. Olgun mesane refleksinin tam yerleşmediği yaş grubunda söz konusu döngünün kolayca kurulabildiği bilinmektedir.
Yönetim sürecinde ilk basamağı aileye verilen bilgilendirme ve güvence oluşturur. Ebeveynlerin durumu anlamaları, çocuğa karşı baskıcı ya da cezalandırıcı tutumlardan kaçınmaları temel bir yaklaşım olarak öne çıkar. Çocuğun sık tuvalete gitmesinin engellenmeye çalışılması, aksine kaygıyı artırarak tabloyu pekiştirebilir. Aileye, durumun büyük çoğunlukla iki ile üç ay içinde kendiliğinden gerilediği aktarılır. Okul ortamında öğretmenle iletişim kurulması, çocuğun ihtiyaç hissettiğinde tuvalete çıkmasına engel olunmaması önerilir. Tetikleyici olduğu düşünülen stres kaynaklarının belirlenmesi ve mümkün olduğunca giderilmesi yarar sağlayabilir.
Davranışsal yaklaşımlar arasında zamanlı işeme programı, mesane eğitimi ve pelvik taban gevşeme egzersizleri yer alır. Çocuğun belirli aralıklarla, örneğin iki saatte bir tuvalete gitmesi sağlanarak işeme sıklığının yavaş yavaş normalleştirilmesi hedeflenir. Sıvı alımının gün içinde dengeli dağıtılması, akşam saatlerinde aşırı sıvı tüketiminden kaçınılması önerilir. Kafein içeren içeceklerin, gazlı içeceklerin ve narenciye sularının mesane irritasyonuna yol açabileceği göz önünde bulundurulur ve diyette sınırlandırılması gündeme gelir. Konstipasyon varlığı saptandığında lifli beslenme, yeterli sıvı alımı ve gerektiğinde laksatif desteği ile bağırsak alışkanlıklarının düzenlenmesi pelvik taban fonksiyonlarına olumlu yansır.
Farmakolojik yaklaşımlara çocukluk çağı pollakiürisinde nadiren başvurulur. Söz konusu tablonun büyük çoğunluğunda kendiliğinden gerileme görülmesi nedeniyle ilaç kullanımı genellikle gereksiz olarak değerlendirilir. Antikolinerjik ajanlar, sadece eşlik eden ciddi aşırı aktif mesane tablosu bulunan ve davranışsal önlemlerden yanıt alınamayan seçilmiş vakalarda gündeme gelebilir. Söz konusu ilaçların ağız kuruluğu, kabızlık, görme bulanıklığı ve sıcak intoleransı gibi yan etkileri olduğu için pediatrik popülasyonda dikkatle kullanılmalıdır. Üriner sistem enfeksiyonu saptanması durumunda antibiyotik seçimi, etken mikroorganizma ve antibiyogram sonucuna göre yapılır. Hiperkalsiüri varlığında diyetsel düzenleme ve gerektiğinde tiyazid grubu ilaçlar değerlendirilebilir.
Psikolojik destek, özellikle belirgin stres faktörü saptanan vakalarda yararlı olabilir. Çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı ile değerlendirme, aile içi dinamiklerin gözden geçirilmesi ve gerekli durumlarda bilişsel davranışçı terapi yaklaşımları sürece katkı sunar. Anksiyete bozuklukları, ayrılma kaygısı veya obsesif kompulsif belirtilerin eşlik ettiği durumlarda multidisipliner bir yaklaşım benimsenir. Okul psikoloğu ile iş birliği yapılması, çocuğun okul ortamındaki uyumunu desteklemek açısından önerilir. Akran ilişkilerinde yaşanan zorlukların, başarı kaygısının veya öğretmenle yaşanan iletişim sorunlarının belirlenmesi yönetim sürecini olumlu yönde etkiler.
Pollakiüri sürecinin doğal seyri genellikle iyi huyludur. Etkilenen çocukların büyük çoğunluğunda şikâyetler iki ile üç ay içinde belirgin biçimde azalır, altı ay içinde ise tamamen gerileme eğilimi gösterir. Bir kısım çocukta tekrarlayıcı epizodlar görülebilirse de uzun dönemli üriner fonksiyon bozukluğuna yol açtığına dair veriler sınırlıdır. Buna karşın altı aydan uzun süren, gece uykusunu da bölecek şekilde işeme sıklığı artan, idrar kaçırma, ağrılı işeme, hematüri veya büyüme geriliği eşlik eden vakalarda yeniden değerlendirme ve ileri tetkik gereklidir. Söz konusu uyarıcı bulguların varlığında nörojenik mesane, posterior üretral valv, vezikoüreteral reflü ve nadir metabolik hastalıklar gibi durumlar ayırıcı tanıda gözden geçirilir.
Aileler için pratik öneriler arasında çocuğun işeme günlüğünün tutulması, sıvı alım miktarının kaydedilmesi ve şikâyetlerin başlangıcıyla ilişkili olabilecek olayların not edilmesi yer alır. İşeme günlüğü, hem tanı sürecine katkı sağlar hem de tedavi yanıtının değerlendirilmesinde kullanılır. Çocuğa baskı uygulanmaması, durumun geçici bir süreç olduğunun aktarılması ve duygusal destek sağlanması önemlidir. Tuvalet alışkanlıklarının doğal akışına bırakılması, kardeşler veya akranlar tarafından alay konusu yapılmasının önüne geçilmesi çocuğun kaygı düzeyini düşürür. Hijyen kurallarına uyulması, özellikle kız çocuklarında perineal temizliğin önden arkaya doğru yapılması, sıkı ve nefes almayan iç çamaşırlardan kaçınılması önerilen genel hijyen yaklaşımları arasında yer alır.
Çocukluk çağı pollakiürisinin ekonomik yükü, aileler açısından gereksiz hekim başvuruları, tekrarlayan tetkikler ve okul devamsızlığı nedeniyle artabilmektedir. Söz konusu durumun doğru tanınması, ailenin doğru bilgilendirilmesi ve gereksiz invaziv işlemlerden kaçınılması hem çocuk sağlığı hem de aile dinamikleri açısından yarar sağlar. Pediatrik nefroloji ve çocuk ürolojisi alanındaki güncel bilgilerin paylaşılması, birinci basamak hekimlerinin ayırıcı tanıyı doğru biçimde yapabilmesi açısından önemli bir basamak olarak değerlendirilir. Multidisipliner yaklaşım, çocuğun fiziksel, psikolojik ve sosyal gelişiminin bir bütün olarak ele alınmasını mümkün kılar. Pollakiüri tablosuyla başvuran çocukların izleminde sabırlı bir yaklaşım benimsenmesi, prognozun olumlu seyretmesine katkı sunan temel etkenler arasında sıralanır.
