Buerger hastalığı (tıp dilindeki adıyla tromboanjitis obliterans), el ve ayak parmaklarına giden küçük ve orta boy damarları etkileyen bir damar iltihabıdır. Damarın duvarı şişer, içinde pıhtılar oluşur ve sonuçta kan akışı durur. En çarpıcı yanı şu: bu hastalık neredeyse sadece sigara ya da tütün kullananlarda görülür. Sigara içmeyen birinde Buerger çok çok nadir bir bulgudur. Bu yüzden bu hastalığı anlatırken sigara ile başlamak gerek — çünkü hem sebebi hem tedavisi sigarayla doğrudan bağlantılı.
Genelde 20-45 yaş arası erkeklerde, yoğun sigara içicilerinde görülür. "Yaşlılık damar sertliği" değildir; genç bir adamın aniden ayak parmağında siyahlaşma görmesi tipik bir Buerger tablosudur. Türkiye, Hindistan, Orta Doğu ve Uzak Doğu'da Avrupa ve Amerika'ya göre çok daha sık görülür çünkü bu bölgelerde sigara/nargile/tütün kullanımı yaygındır. Türkiye'de damar cerrahları her gün karşılaştıkları bir tablo.
İyi haber şu: sigarayı tamamen bırakırsanız hastalık durur. Hatta var olan yaralar bile iyileşir. Sigarayı bırakmazsanız beş yıl içinde her iki hastadan birinin parmağı, ayağı ya da bacağı kesilir. Yani Buerger hastalığında tedavi tek kelimedir: bırak. Hiçbir ilaç, hiçbir ameliyat sigarayı bırakmanın yerini tutmaz.
Kimlerde Görülür?
Buerger hastalığının ortaya çıkması için yaklaşık olarak şu şartların bir araya gelmesi gerekir:
- Sigara, nargile, pipo, puro, çiğneme tütünü kullanmak (en önemli ve hemen hemen mutlak şart)
- Genç-orta yaş erkek olmak (20-45 yaş arası tipik)
- Doğu/Güneydoğu Asya, Orta Doğu, Doğu Avrupa kökenli olmak (genetik yatkınlık)
- Ailede Buerger ya da başka damar iltihabı öyküsü olması
- Diş eti hastalığı, ağız enfeksiyonları olması (son araştırmalarda dikkat çeken bir bağlantı)
- Bazı genetik özellikler taşımak (HLA-A9, B5 gibi)
- Pıhtılaşmaya yatkın bir kanı olması
Son yıllarda kadınlarda da daha sık görülmeye başlandı — çünkü kadınlarda sigara kullanımı arttı. Genel oran yine de %75-80 erkek lehine.
Önemli bir not: Buerger hastalarının çoğu "ben az içiyorum, günde 5-10 tane" der. Buerger için "az" diye bir şey yok. Pasif sigara dumanı bile hastalığı tetikleyebilir. Bu yüzden tanı konulan hastanın eşi, yakını, iş arkadaşları sigara içiyorsa hasta da o duman içinde kaldığı sürece düzelme zor olur. Sosyal çevreyi de değiştirmek bazen şart.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Buerger hastalığının belirtileri çoğu zaman ayakta ve elde başlar. Klasik tablo şöyledir:
Erken belirtiler:
- El ve ayak parmaklarında soğuk, beyaz, mor renk değişiklikleri (özellikle soğukta)
- Parmaklarda karıncalanma, uyuşma, hassasiyet
- Ayak arkusunda (ortasında) yürürken oluşan ağrı (Buerger için çok tipik bir bulgu — "instep claudication")
- Baldırda kramp, yürüme mesafesinin kısalması
- Bacaklarda yer değiştiren, kızaran, sert hissedilen damar şişlikleri (göçücü tromboflebit)
- Soğuğa karşı aşırı hassasiyet (Raynaud benzeri belirtiler)
İlerlemiş belirtiler:
- İstirahatte ve geceleri parmaklarda zonklayıcı, yanıcı ağrı
- Hasta ayağını yataktan sarkıttığında ağrı hafifler (çok tipik bir bulgu)
- Parmak uçlarında küçük, çok ağrılı yaralar
- Tırnak çevresinde küçük apse benzeri yaralar
- Yaraların kanlı akıntısı, geç iyileşmesi
Geç dönem:
- Parmak uçlarında siyahlaşma, kuruma, kuru gangren
- Etrafında kızarıklık ve kötü kokulu akıntıyla yaş gangren
- Parmaklarda his kaybı, hareket sınırlanması
- Parmak ya da el-ayak bölümünün düşmesi/kaybedilmesi
- Tekrarlayan enfeksiyon, sistemik halsizlik
Burada bir noktayı vurgulamak gerek: Buerger hastalığında hem üst hem alt ekstremiteler tutulur. Sadece bacakta değil, ellerde de aynı belirtiler görülür. Bu durum hastalığı klasik damar sertliğinden (ateroskleroz) ayıran önemli bir özelliktir — damar sertliği ellere genelde çok geç gelir.
Tanı Nasıl Konulur?
Buerger hastalığı tanısı için tek bir kan testi ya da görüntüleme yok. Tanı genelde "bütün diğer ihtimaller dışlanarak" konulur. Süreç şöyle ilerler:
- Hasta öyküsü: Yaş, cinsiyet, sigara kullanımı, mesleği, ailede benzer şikayet sorgulanır. Sigara öyküsü en önemli ipucudur.
- Muayene: El ve ayak parmakları, nabızlar, cilt rengi, yaraları kontrol edilir. Allen testi (el dolaşımı testi) yapılır.
- Kan testleri: Diğer hastalıkları dışlamak için. Şeker, kolesterol, romatizmal vaskülit (ANA, ANCA, anti-dsDNA), pıhtılaşma testleri, ileri romatizmal antikorlar bakılır. Hepsi normal çıkarsa Buerger ihtimali güçlenir.
- Ekokardiyografi: Kalbi muayene ederek emboli kaynağı dışlanır.
- Doppler ultrason: Damarlarda akım gösterilir, tıkanıklıkların yerleri belirlenir.
- Anjiyografi (damar filmi): Buerger için en değerli görüntü budur. Bu hastalıkta damarlar düzgün, plaksız görünür ama belirli noktalarda aniden tıkanmıştır. Tıkalı bölgenin etrafında "tirbuşon" denilen kıvrımlı yan damarlar gelişmiş olur. Bu görüntü Buerger için neredeyse parmak izi gibidir.
- BT/MR anjiyografi: Klasik anjiyografi yerine kullanılabilir.
Tanı koymak için Shionoya kriterleri kullanılır: 50 yaş altı, sigara öyküsü, diz altı damar tıkanıklığı, üst kol tutulumu ya da göçücü tromboflebit ve diğer damar sertliği risk faktörlerinin olmaması — bu beş özellik bir aradaysa tanı çok güçlüdür.
Tedavi Seçenekleri
Buerger hastalığında tedavi planını basitçe söylemek gerekirse: birinci adım sigarayı bırakmak, ikinci adım sigarayı bırakmak, üçüncü adım sigarayı bırakmak. Sonra diğerleri.
- Sigarayı tamamen ve kesinlikle bırakmak:
- Tek bir sigara bile yeniden alevlenmeye yol açabilir
- Pasif sigaradan bile uzak durulmalı
- Nikotin bandı, sakızı dahi önerilmez (çünkü hastalığı tetikleyen şey sadece nikotin değil)
- Profesyonel destek (sigara bırakma polikliniği, psikolog) alınmalı
- Sigarayı bırakan hastalarda 5 yıllık ampütasyon riski %5'in altına düşer
- İlaç tedavisi (semptomları rahatlatmak için):
- İloprost (damar içinden infüzyon — ağrı ve yara iyileşmesinde etkili)
- Cilostazol (damar genişletici)
- Kalsiyum kanal blokerleri (Raynaud belirtileri için)
- Aspirin gibi pıhtı önleyiciler
- Ağrı için gerekirse güçlü ağrı kesiciler
- Yara bakımı:
- Düzenli pansuman, ölü doku temizliği
- Enfeksiyon varsa antibiyotik
- Hiperbarik oksijen tedavisi (bazı vakalarda)
- Cerrahi:
- Buerger'de damar baypası genelde mümkün değil çünkü damar yaygın hastalıklı
- Bazı vakalarda sempatektomi (damarı kasan siniri kesme) yapılabilir
- İleri vakalarda kemik iliği kök hücre tedavisi denenmektedir
- Ölmüş parmak/ayak/bacak bölümünün ampütasyonu
- Soğuktan korunma ve yaşam tarzı değişiklikleri:
- Kalın yün çorap, ısıtmalı eldiven
- Sıcak su torbası ya da ısıtıcı asla doğrudan ayakla temas etmemeli (hisi azalmışsa yakar)
- Çıplak ayakla yürümemek
- Her sabah ayak kontrolü
- Diş eti tedavisi (oral bakteri yükünü azaltmak için)
Hastaların büyük çoğunluğu için tedavinin sonucu bir karara bağlıdır: sigarayı bırakmak ya da bırakmamak. Bırakanlarda hastalık sessizleşir ve uzuv kaybı çok nadirdir. Bırakmayanlarda ne yapılırsa yapılsın hastalık ilerler.
Komplikasyonlar Nelerdir?
Tedavi edilmeyen ya da sigaraya devam edilen vakalarda görülen sorunlar:
- Parmak ampütasyonu: En sık komplikasyon
- El veya ayak ampütasyonu: İlerleyen vakalarda
- Diz altı ya da diz üstü bacak ampütasyonu
- Tekrarlayan damar iltihabı atakları (tromboflebit)
- Kronik şiddetli ağrı
- Yaraların enfekte olması, kemiğe ulaşması (osteomiyelit)
- Sepsis (kan zehirlenmesi)
- Üst ekstremitede iş yapamaz hale gelme
- Depresyon, anksiyete, sosyal izolasyon
- Sigara bağımlılığı yüzünden ekonomik ve aile sorunları
İlginç bir gerçek: ampütasyon sonrası bile sigaraya devam eden hastalarda hastalık diğer uzuvlarda da ilerler. Yani uzuv kaybı bile bazılarına sigarayı bıraktırmaya yetmiyor. Bu yüzden psikolojik destek ve sigara bırakma programı tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri varsa, özellikle sigara içiyorsanız, vakit kaybetmeden bir damar cerrahisine başvurun:
- 40 yaş altında, yürürken ayak veya baldırda kramp, ağrı
- Ayak arkusunda (orta kısmında) yürürken oluşan ağrı
- El veya ayak parmaklarında soğukla tetiklenen beyaz/mor renk değişiklikleri
- Parmak uçlarında küçük, iyileşmeyen, ağrılı yaralar
- Bir veya iki parmakta siyahlaşma, kuruma
- Bacak veya kollarda yer değiştiren, ağrılı kızarık şişlikler (göçücü tromboflebit)
- Geceleri parmaklarda yanma, zonklama (ayak sarkınca rahatlama)
- Tırnak çevresinde tekrarlayan apseler, yaralar
- El veya ayağın soluk, soğuk olması, nabızların alınamaması
- Daha önce tanı almışsanız ve şikayetlerin yeniden başlaması
Genç bir kişide bu belirtilerin "büyüme ağrısı", "soğuk alma", "yorgunluk" diye geçiştirilmesi çok yaygın bir hata. Sigara içen genç biriyseniz ve ayağınızda ya da elinizde yukarıdaki belirtiler oluyorsa Buerger ihtimali her zaman akılda tutulmalı. Erken müdahale uzuvlarınızı kurtarır.
Son Değerlendirme
Buerger hastalığı, tüm tıp tarihinde sebep-sonuç ilişkisinin bu kadar net olduğu nadir hastalıklardan biridir. Sigara içiyorsanız hastalık ilerler; bıraktığınız anda durur. Hiçbir başka tedavi sigarayı bırakmanın yerini tutmaz. Yapılan tüm ameliyatlar, verilen tüm ilaçlar sadece sigaraya devam eden hastalarda zamana karşı bir yarıştır. Buerger hastalığında en güçlü tedavi sizin elinizdedir.
Eğer tanı konmuşsa şu adımları atın: sigarayı bırakın (gerekirse sigara bırakma polikliniğinden destek alın), düzenli takiplere gidin, yaralarınıza özen gösterin, soğuktan korunun, hekiminizin önerdiği ilaçları aksatmadan kullanın, ayak ve eli her gün kontrol edin. Bu kadar.
Genç yaşta bu belirtilerle gelirseniz "bu yaşımda damar hastalığı mı olurmuş" diye düşünmeyin. Olur, ve geç fark edilirse uzuv kaybedersiniz. Koru Hastanesi Kalp ve Damar Cerrahisi bölümümüzde Buerger hastalığının tanısı, takibi ve tedavisi konusunda kapsamlı hizmet sunulmaktadır. Sigara bırakma desteği ile birlikte tedavi planı yapılır, gerekli ilaç ve yara bakımı sağlanır, ampütasyondan kaçınmak için her seçenek değerlendirilir.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.
