Akut Arter Tıkanıklığı

Akut arter tıkanıklığı, vücudun bir bölgesine kan taşıyan atardamarın aniden ve kısa sürede kapanması sonucu ortaya çıkan acil bir tablodur. Atardamar (arter) içinde oluşan pıhtı ya da kalpten kopup gelen bir parça, damarın iç çapını tıkadığında o bölgeye giden oksijenli kan akışı bir anda azalır veya tamamen durur. Bu durum en sık bacak ya da kol gibi uzuvlarda görülse de bağırsak, böbrek ve beyin gibi iç organlarda da gelişebilir. Kan akımı kesildikten sonra geçen her dakika doku için ciddi bir risk anlamına gelir ve bu nedenle hızlı tanı, hızlı yönlendirme büyük önem taşır.

Halk arasında çoğu zaman "damar tıkandı" şeklinde tarif edilen tablo, kronik damar hastalıklarından farklı olarak çok kısa sürede ilerler. Yıllar içinde yavaş yavaş daralmış bir damar bazen vücut tarafından yan dallarla telafi edilebilirken, akut tıkanıklıkta vücudun bu hazırlığı yapmaya zamanı olmaz. Bu yüzden ağrı, renk değişikliği ve hareket kaybı gibi bulgular saatler içinde belirginleşebilir. Aşağıdaki bölümlerde akut arter tıkanıklığının kimlerde daha sık görüldüğünü, hangi belirtilerle kendini gösterdiğini, nedenlerini, tanı yöntemlerini ve gelişebilecek komplikasyonları anlaşılır biçimde açıklamaya çalıştık.

Kimlerde Görülür?

Akut arter tıkanıklığı her yaş grubunda görülebilse de belirli risk faktörlerini taşıyan kişilerde daha sık karşımıza çıkar. İleri yaş, uzun süreli sigara kullanımı, kontrolsüz tansiyon, şeker hastalığı ve yüksek kolesterol bu tablonun zeminini hazırlayan en bilinen etkenlerdir. Bu kişilerin damar duvarları zaman içinde yapısını değiştirir, iç yüzeyleri pürüzlü hale gelir ve pıhtı oluşumuna daha açık bir hale gelir. Dolayısıyla küçük bir tetikleyici bile aniden ciddi bir tıkanıklığa yol açabilir.

Kalp ritmi bozukluğu yaşayan, özellikle atriyal fibrilasyon (kalp kulakçıklarının düzensiz kasılması) tanısı almış kişiler de yüksek risk grubunda yer alır. Bu hastalarda kalbin içinde küçük pıhtılar oluşabilir, oluşan pıhtı kan akımıyla birlikte bacak, kol veya iç organ damarlarına ulaşarak tıkanıklık yapabilir. Aynı şekilde geçirilmiş kalp krizi sonrasında kalp kasının bir bölümü düzgün çalışmadığında, içeride biriken kan pıhtılaşmaya yatkın hale gelir. Bu nedenle kalp hastalığı geçmişi olan kişilerin damar sağlığı açısından daha dikkatli izlenmesi gerekir.

Hareketsiz yaşam tarzı, uzun süreli yatak istirahati, büyük ameliyat sonrası dönem ve bazı pıhtılaşma bozuklukları da akut tıkanıklık riskini artırır. Genç hastalarda görüldüğünde sıklıkla altta yatan farklı bir neden aranır; kalıtsal pıhtılaşma eğilimi, bazı otoimmün hastalıklar ve damar iltihabı tabloları bunlar arasında sayılabilir. Gebelik döneminde, doğum sonrası dönemde ve hormon içeren bazı ilaçların kullanıldığı durumlarda da pıhtı oluşumu kolaylaşabilir. Bu nedenle risk değerlendirmesi kişiye özel yapılır.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Akut arter tıkanıklığının belirtileri büyük ölçüde tıkanan damarın yerine bağlıdır. Bacak veya kol damarlarında gelişen tıkanıklıklarda en sık şikayet aniden başlayan, dinlenmekle geçmeyen şiddetli ağrıdır. Hasta çoğu zaman ağrının başlama anını tarif edebilir; "yürürken aniden bacağımda yanma oldu" ya da "kolumda birden uyuşma başladı" gibi ifadeler dikkat çekicidir. Ağrıya kısa süre içinde solukluk, soğukluk hissi ve nabız alınamaması eklenebilir.

İlerleyen aşamada uzuvda his kaybı, karıncalanma ve hareket güçlüğü ortaya çıkabilir. Etkilenen bölgede deri rengi soluk, mor ya da alacalı bir görünüm alabilir; dokunulduğunda diğer taraftan belirgin biçimde daha soğuk hissedilir. Parmakların ucu daha koyu renkte olabilir ve tırnak yatağındaki kanlanma yavaşlar. Bu bulguların hep birlikte görülmesi, damar akımının ciddi biçimde azaldığına işaret eder ve vakit kaybetmeden değerlendirme gerektirir.

İç organ damarlarındaki tıkanıklıklarda belirtiler farklı şekilde yansır. Bağırsak damarında gelişen akut tıkanıklıkta yemeklerden bağımsız, çok şiddetli karın ağrısı, bulantı ve kusma görülebilir. Böbrek damarında gelişen tabloda yan ağrısı ve idrar bulguları ön plana çıkabilir. Beyni besleyen damarlarda ise konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol-bacakta güçsüzlük gibi inme bulguları gelişebilir. Bu bulguların tamamı acil değerlendirme gerektiren tablolardır ve hastanın yakınlarının dikkatli olması büyük önem taşır.

• Aniden başlayan ve geçmeyen şiddetli ağrı
• Etkilenen bölgede soğukluk ve solukluk
• Nabzın alınamaması ya da çok zayıflaması
• Karıncalanma, uyuşma ve hareket kaybı
• Deride mor, alacalı ya da koyu renk değişiklikleri

Nedenleri Nelerdir?

Akut arter tıkanıklığının temel nedenlerinden biri kalpten ya da büyük damarlardan kopup gelen pıhtının küçük bir damarda takılmasıdır. Bu duruma tıp dilinde emboli denir. Kalp ritmi bozukluğu olan kişilerde kalbin içinde oluşan pıhtılar, kan akımıyla birlikte yola çıkar ve dar bir noktada damarı tıkar. Aort gibi büyük damarlardaki birikintilerden kopan parçacıklar da benzer şekilde davranabilir. Embolinin nereye gideceği büyük ölçüde rastgeledir; bu nedenle bazen bacakta, bazen kolda, bazen de iç organlarda tablo gelişir.

Bir diğer önemli neden, var olan damar darlığının zemininde gelişen yerinde pıhtılaşmadır (tromboz). Yıllar içinde yağlı plaklarla daralmış damarlarda iç yüzey bozulduğunda, kan akımı yavaşladığında ya da plak yüzeyinde küçük bir çatlak oluştuğunda damar içinde pıhtı gelişebilir. Bu pıhtı zaten dar olan damarı kısa sürede kapatır ve akut tıkanıklık tablosu ortaya çıkar. Kronik damar hastalığı olan bireylerde bu mekanizma sık gözlenir ve genellikle önceki dönemde yürüme mesafesinde azalma gibi belirtiler bulunur.

Travma sonrası damar yaralanmaları, bazı damar iltihabı hastalıkları ve kalıtsal pıhtılaşma eğilimleri de akut tıkanıklığa zemin hazırlayabilir. Trafik kazaları, kırıklar veya delici yaralanmalardan sonra damar duvarındaki hasar pıhtı oluşumunu tetikleyebilir. Otoimmün kökenli damar iltihaplarında ise damarın iç tabakasındaki bozulma akımı bozar. Kalıtsal pıhtılaşma bozukluklarında ise vücut, pıhtıyı eritme mekanizmalarını yeterince çalıştıramaz ve tekrarlayan tıkanıklıklar görülebilir. Tüm bu nedenlerin ortak özelliği, damar içindeki dengeli akımın kısa sürede bozulmasıdır.

Tanı Nasıl Konulur?

Tanı sürecinin ilk basamağı dikkatli bir hikaye ve fizik muayenedir. Şikayetlerin ne zaman, nasıl başladığı; ağrının yeri, şiddeti ve eşlik eden bulguları hekim için yol göstericidir. Muayenede etkilenen uzvun rengi, sıcaklığı, hareketleri ve nabızları diğer tarafla karşılaştırılır. Nabzın alınmaması, deride solukluk ve sıcaklık farkı klinik olarak akut tıkanıklığı düşündüren önemli işaretlerdir. Bu aşamada saniyeler bile değerlidir; bu nedenle değerlendirme hızla yapılır.

Klinik şüphe oluştuğunda görüntüleme yöntemlerine başvurulur. Renkli Doppler ultrason, damar içindeki kan akımını gerçek zamanlı olarak gösterebilen, radyasyon içermeyen bir incelemedir ve çoğunlukla ilk başvurulan yöntemdir. Akımın olmadığı veya belirgin biçimde azaldığı bölgeler bu yöntemle kolaylıkla saptanabilir. Daha ayrıntılı haritalama gerektiğinde bilgisayarlı tomografi anjiyografi (BTA) veya manyetik rezonans anjiyografi (MRA) gibi yöntemler kullanılır. Bu incelemeler damar ağacının tüm uzunluğunu, tıkanıklığın yerini ve yan dalların durumunu ortaya koyar.

Bazı durumlarda klasik anjiyografi, yani damar içine ince bir kateterle girilerek kontrast madde verilmesi yöntemi tercih edilir. Bu yöntem hem tanıyı kesinleştirir hem de aynı seansta tedavi seçeneklerinin değerlendirilmesine olanak sağlar. Eş zamanlı olarak laboratuvar testleri, EKG, kalp ultrasonu gibi incelemeler yapılır; çünkü pıhtının kaynağının kalp, aort veya başka bir damar olup olmadığını anlamak sonraki süreçte tekrarı önlemek açısından önemlidir. Tanı süreci hızlı ama bütüncül bir değerlendirme gerektirir.

• Renkli Doppler ultrason: ilk basamak görüntüleme yöntemi
• BT anjiyografi: damar haritasının ayrıntılı değerlendirilmesi
• MR anjiyografi: radyasyonsuz ayrıntılı görüntüleme
• Klasik kateter anjiyografi: hem tanı hem tedavi planı için

Komplikasyonlar Nelerdir?

Akut arter tıkanıklığı, zamanında tanınmadığında ya da yönlendirme geciktiğinde ciddi komplikasyonlara yol açabilir. En çok bilinen komplikasyon, kan akımından yoksun kalan dokuların geri dönüşümsüz biçimde zarar görmesidir. Bacak ya da kol damarlarındaki tıkanıklıklarda kaslar ve sinirler kısa sürede etkilenir; uzun süre akımsız kalan uzuvda kalıcı kuvvet kaybı, his kaybı veya doku ölümü gelişebilir. İlerlemiş tablolarda uzvun bir bölümünün cerrahi olarak alınması gündeme gelebilir.

Kasların hasarlanması sonucunda kandaki bazı maddelerin yükselmesi, böbrek işlevlerini olumsuz etkileyebilir. Bu duruma reperfüzyon hasarı denir ve damar açıldıktan sonra, dokulardan dolaşıma karışan maddelerin böbrek ve kalp üzerindeki yansımalarıyla kendini gösterir. Bu nedenle akut tıkanıklık tedavisi yalnızca damarı açmaktan ibaret değildir; aynı zamanda damarın açılmasının ardından organların korunmasını da kapsayan bir süreçtir. Hastalar bu nedenle yakın izlem altında tutulur.

İç organ damarlarındaki tıkanıklıkların komplikasyonları da ciddi olabilir. Bağırsak damarındaki tıkanıklıkta bağırsağın bir bölümünün canlılığını yitirmesi söz konusu olabilir; bu durum acil cerrahi gerektirir. Beyin damarlarındaki tıkanıklıkta kalıcı nörolojik bulgular gelişebilir. Böbrek damarlarındaki tıkanıklıkta böbrek işlevlerinde kalıcı azalma görülebilir. Tüm bu olası komplikasyonların ortak noktası, zamanın belirleyici unsur olmasıdır. Tıkanıklığın açılmasındaki her gecikme, doku hasarının boyutunu büyütür.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Aniden başlayan ve geçmek bilmeyen şiddetli kol veya bacak ağrısı, etkilenen bölgede soğukluk, solukluk ve hareket güçlüğü gibi bulgular gördüğünüzde vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmanız gerekir. Özellikle ağrı saatler içinde artıyor, uzuv beyazlaşıyor veya morarıyor ve nabız hissedilmiyorsa durum acildir. Evde dinlenerek, masaj yaparak ya da sıcak uygulayarak zaman kaybetmek dokulara giden kan akımının yokluğunda hasarın büyümesine yol açabilir.

Daha önce kalp ritmi bozukluğu, kalp krizi, damar darlığı veya pıhtılaşma eğilimi tanısı aldıysanız bu tür bulgulara karşı daha dikkatli olmanız önerilir. Yakın çevrenizde benzer hastalık öyküsü olan kişiler varsa ve siz de sigara, yüksek tansiyon, şeker hastalığı gibi risk faktörlerini taşıyorsanız, ayağınızda veya kolunuzda alışılmadık ağrı ve uyuşma hissettiğinizde bunu önemsiz bir kas spazmı olarak görmemelisiniz. Erken başvuru, hem damarın açılma şansını artırır hem de gelişebilecek komplikasyonları azaltır.

Karın ağrısının çok şiddetli olduğu, bulantı ve kusmanın eşlik ettiği tablolarda ya da konuşmada bozulma, yüzde kayma, kolda ani güçsüzlük gibi inme belirtileri gördüğünüzde de mutlaka acil değerlendirme istemelisiniz. Bu tabloların hepsinde dakikalar belirleyici olabilir. Şikayetlerinizi mümkün olduğunca ayrıntılı anlatmanız, ne zaman başladığını net biçimde belirtmeniz ve kullandığınız ilaçları bilmeniz hekimin doğru kararı hızlı vermesine yardımcı olur.

Son Değerlendirme

Akut arter tıkanıklığı, hızlı tanınması ve doğru yönlendirilmesi gereken ciddi bir damar hastalığıdır. Belirtilerin aniden ortaya çıkması, dokuların kan akımı olmadan uzun süre kalamaması ve gelişebilecek komplikasyonların geri dönüşümsüz olabilmesi, bu tablonun neden bir an önce değerlendirilmesi gerektiğini açıklar. Risk faktörlerinin bilinmesi, belirtilerin tanınması ve erken başvuru süreç içinde belirleyici bir rol oynar.

Koru Hastanesi Kalp ve Damar Cerrahisi bölümünde uzman hekimlerimiz, akut arter tıkanıklığı gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.