Akciğer kistleri, akciğer dokusunun içerisinde ya da yüzeyinde gelişen, içi hava veya sıvı ile dolu, ince ya da kalın duvarlı boşluk yapıları olarak tanımlanır. Radyolojik görüntüleme yöntemlerinin yaygınlaşması ile birlikte bu oluşumlar günümüzde çok daha sık şekilde saptanmaktadır. Kistlerin bir kısmı doğuştan gelen yapısal farklılıklardan kaynaklanırken bir kısmı ise enfeksiyonlar, kronik akciğer hastalıkları ya da parazitik etkenler zemininde şekillenir. Klinik açıdan değerlendirildiğinde her akciğer kisti aynı öneme sahip değildir; bir bölümü tesadüfen fark edilen ve hiçbir belirti oluşturmayan iyi huylu yapılar iken bir bölümü ciddi solunum sorunlarına yol açabilecek nitelikte kabul edilir. Bu nedenle akciğer kistlerinin doğru sınıflandırılması, altta yatan nedenin belirlenmesi ve uygun izlem planının oluşturulması göğüs hastalıkları pratiğinde önemli bir yer tutar.
Akciğer kistleri genel olarak konjenital yani doğuştan gelen kistler ve edinsel yani sonradan oluşan kistler biçiminde iki ana grupta incelenir. Konjenital kistler, embriyolojik dönemde akciğer gelişimi sırasında ortaya çıkan yapısal düzensizlikler sonucunda şekillenir. Bronkojenik kistler, konjenital kistik adenomatoid malformasyon ve pulmoner sekestrasyon bu grupta yer alan başlıca yapılar arasındadır. Edinsel kistler ise doğumdan sonra gelişen enfeksiyonlar, mekanik etkenler, dejeneratif değişiklikler ya da parazitik hastalıklar zemininde ortaya çıkar. Kist hidatik, büllöz akciğer hastalığı ve pnömatosel gibi tablolar bu grupta değerlendirilir. Kistlerin çapı birkaç milimetreden birkaç santimetreye kadar değişebilir; sayısı tek olabileceği gibi çok sayıda ve dağınık yerleşimli de olabilir. Kist duvarının kalınlığı, iç yapısı ve çevre dokularla ilişkisi tanısal sürecin şekillenmesinde belirleyici rol üstlenir.
Bronkojenik kistler, fetal dönemde solunum yollarının gelişimi sırasında bronş tomurcuğundan ayrılan hücre gruplarının anormal biçimde büyümesi sonucunda oluşur. Bu kistler genellikle akciğer içinde ya da mediasten adı verilen göğüs orta bölgesinde yerleşim gösterir. İçleri berrak veya jelatinöz bir sıvı ile doludur ve çoğu durumda uzun süre belirti vermeden kalabilir. Konjenital kistik adenomatoid malformasyon ise akciğer dokusunun normal hava keseciği yapısı yerine kistik boşluklardan oluşan anormal doku ile yer değiştirdiği bir durum olarak tanımlanır. Bu tablo bebeklik döneminde solunum sıkıntısı ile kendini gösterebilir, bazen de erişkin yaşta rastlantısal olarak fark edilebilir. Pulmoner sekestrasyon adı verilen tabloda ise akciğer dokusunun bir bölümü normal hava yollarıyla bağlantısız kalır ve kendine özgü bir kan dolaşımı ile beslenir; bu bölge zamanla kistik yapılar barındırabilir.
Edinsel akciğer kistlerinin en sık karşılaşılan biçimlerinden biri, kist hidatik olarak bilinen ve echinococcus granulosus adlı parazitin neden olduğu tablodur. Ülkemizin hayvancılığın yaygın olduğu bölgelerinde bu hastalığın görülme sıklığının daha yüksek olduğu bilinmektedir. Parazit yumurtalarının sazaltma yolu ile alınmasının ardından larvalar kan dolaşımına geçerek karaciğer ve akciğer başta olmak üzere çeşitli organlara yerleşir. Akciğerde yerleşen larvalar zaman içinde büyüyerek içi berrak sıvı ile dolu, çift duvarlı kistik yapılar oluşturur. Bu kistler yıllar boyunca sessiz kalabilir; ancak boyutları büyüdükçe çevre dokulara bası yaparak öksürük, göğüs ağrısı ve nefes darlığı gibi yakınmalara yol açabilir. Kistin patlaması durumunda ise ağız yolu ile berrak sıvı ve kist zarı parçalarının çıkarılması gibi karakteristik bulgular ortaya çıkabilir.
Büllöz akciğer hastalığı, akciğer parankiminde bir santimetreden büyük çaplı, ince duvarlı hava boşluklarının gelişmesi ile karakterizedir. Bu tablo genellikle kronik obstrüktif akciğer hastalığı, uzun süreli sigara kullanımı ve alfa-1 antitripsin eksikliği gibi durumlarla birlikte görülür. Büller zamanla birleşerek daha büyük hava boşlukları oluşturabilir ve akciğerin sağlıklı bölgelerine bası yaparak solunum işlevini olumsuz etkileyebilir. Pnömatosel adı verilen yapı ise sıklıkla stafilokok gibi bakterilerin neden olduğu akciğer enfeksiyonları sonrasında ortaya çıkan, çoğu durumda geçici nitelikte olan hava dolu kistik boşluklardır. Bu yapılar özellikle çocukluk yaş grubunda ağır pnömoni tablolarının ardından gelişebilir ve enfeksiyonun kontrol altına alınmasının ardından zaman içinde kendiliğinden gerileyebilir.
Nadir görülen akciğer kistik hastalıkları arasında lenfanjiyoleiyomiyomatozis, pulmoner Langerhans hücreli histiyositozis ve Birt-Hogg-Dubé sendromu yer alır. Lenfanjiyoleiyomiyomatozis, üreme çağındaki kadınlarda görülen ve akciğerlerde çok sayıda ince duvarlı kistin oluşması ile karakterize nadir bir hastalıktır. Pulmoner Langerhans hücreli histiyositozis, sıklıkla sigara kullanımı ile ilişkilendirilen ve akciğerin üst bölgelerinde kistik ve nodüler lezyonların bir arada bulunduğu bir tablo olarak tanımlanır. Birt-Hogg-Dubé sendromu ise kalıtsal geçiş gösteren, ciltte fibrofoliküloma adı verilen lezyonlar, akciğerlerde çok sayıda kist ve böbrek tümörleri ile seyredebilen genetik bir hastalıktır. Bu nadir tablolarda erken tanının konulması, hem izlem planı hem de aile bireylerinin değerlendirilmesi açısından önem taşır.
Akciğer kistlerinin klinik yansımaları kistin türüne, boyutuna, yerleşimine ve çevre yapılarla olan ilişkisine göre farklılık gösterir. Küçük ve komplikasyonsuz kistler çoğu durumda hiçbir belirti oluşturmaz ve başka bir nedenle çekilen akciğer grafisi ya da bilgisayarlı tomografi görüntülemelerinde rastlantısal olarak fark edilir. Boyutu büyüyen kistler ise inatçı öksürük, göğüs ağrısı, nefes darlığı, çabuk yorulma ve tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları gibi yakınmalara yol açabilir. Kistin bronş sistemi ile bağlantı kurması durumunda balgamla karışık öksürük ya da kan tükürme gibi bulgular ortaya çıkabilir. Enfekte olan kistlerde ateş, halsizlik ve iltihabi balgam çıkarma gibi belirtiler eşlik edebilir. Büyük büllerin ani olarak yırtılması, akciğer zarı boşluğuna hava kaçmasına yol açarak pnömotoraks adı verilen ve acil değerlendirme gerektiren bir tabloya neden olabilir.
Tanı sürecinde ilk aşamayı ayrıntılı bir hikaye alınması ve fizik muayene oluşturur. Hastanın yaşı, mesleği, sigara kullanım öyküsü, hayvancılıkla teması, geçirilmiş akciğer enfeksiyonları ve ailesinde benzer hastalık öyküsü bulunup bulunmadığı ayrıntılı biçimde sorgulanır. Akciğer grafisi, kistik lezyonların ilk saptandığı temel görüntüleme yöntemlerinden biri olmayı sürdürmektedir. Ancak akciğer grafisi kistin ayrıntılı özelliklerini değerlendirmede sınırlı kalabilir; bu nedenle şüpheli olgularda yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografi incelemesine başvurulur. Bu yöntem kistin boyutu, sayısı, duvar kalınlığı, iç yapısı ve çevre dokularla olan ilişkisi hakkında ayrıntılı bilgi sağlar. Manyetik rezonans görüntüleme, özellikle mediastinal yerleşimli kistlerin değerlendirilmesinde tercih edilebilir.
Laboratuvar incelemeleri de tanısal sürecin önemli bir parçasını oluşturur. Kist hidatik şüphesinin bulunduğu olgularda kan örneğinde parazitle ilgili özgül antikorların araştırılması yardımcı bilgi sunar. Enfeksiyon zemininde gelişen kistlerde tam kan sayımı, iltihap belirteçleri ve balgam kültürü incelemeleri değerlendirilir. Gerekli görülen olgularda solunum fonksiyon testleri ile akciğerin işlevsel kapasitesi ölçülür; bu değerlendirme özellikle büllöz hastalıklarda ve geniş yerleşimli kistik yapılarda yol gösterici olur. Bronkoskopi, kistin hava yolları ile bağlantısının araştırılması ya da bronş içine açılan kistlerin değerlendirilmesi amacıyla kullanılabilir. Şüpheli görüntüleme bulguları bulunan olgularda ise dokudan örnek alınması gündeme gelebilir; bu işlem bilgisayarlı tomografi eşliğinde iğne biyopsisi ya da cerrahi biyopsi yolları ile gerçekleştirilebilir.
Ayırıcı tanı, akciğer kistlerinin yönetiminde belirleyici bir aşama olarak öne çıkar. Görüntülemede kistik görünüm veren pek çok farklı tablo bulunduğundan, kistin gerçek doğasının belirlenmesi süreç yönetimini doğrudan etkiler. Kaviter akciğer tümörleri, tüberküloz kaviteleri, apse boşlukları, mantar enfeksiyonlarına bağlı kistik lezyonlar ve bazı bağ dokusu hastalıkları akciğer kistleri ile karışabilecek tablolar arasında yer alır. Bu ayrımın yapılabilmesi için görüntüleme bulguları, klinik özellikler ve laboratuvar verileri bütüncül biçimde değerlendirilir. Özellikle kalın duvarlı, düzensiz sınırlı, hızlı büyüyen ya da içerisinde yumuşak doku bileşeni bulunan kistik lezyonlarda kötü huylu hastalıklar açısından daha ayrıntılı inceleme gerekli olabilir. Bu nedenle akciğer kisti saptanan olgularda deneyimli göğüs hastalıkları ve göğüs cerrahisi ekibinin ortak değerlendirmesi önem taşır.
Akciğer kistlerinin yönetiminde izlenecek yol; kistin türüne, boyutuna, belirti oluşturup oluşturmadığına, komplikasyon geliştirme riskine ve hastanın genel sağlık durumuna göre şekillendirilir. Küçük boyutlu, belirtisiz ve stabil seyreden kistlerde çoğu durumda belirli aralıklarla görüntüleme yöntemleri ile izlem tercih edilir. Bu yaklaşımla kistin boyutunda, sayısında ya da yapısında meydana gelebilecek değişiklikler zamanında saptanabilir. İzlem sıklığı ve süresi hekim tarafından hastaya özgü biçimde planlanır. Kist hidatik gibi parazit kaynaklı kistlerde ilaç desteği kullanılabilir; ancak bu yaklaşımın tek başına yeterli olduğu olgular sınırlıdır. Enfekte kistlerde etken mikroorganizmaya yönelik uygun antibiyotik seçenekleri değerlendirilir; enfeksiyonun kontrol altına alınmasının ardından kistin durumu yeniden gözden geçirilir.
Belirti oluşturan, hızla büyüyen, komplikasyon geliştiren ya da kötü huylu hastalık şüphesi taşıyan akciğer kistlerinde cerrahi yaklaşım gündeme gelebilir. Cerrahi seçim; kistin yerleşimine, boyutuna ve çevre dokularla ilişkisine göre planlanır. Bazı olgularda yalnızca kistin çıkarılması yeterli olurken bazı olgularda akciğerin bir bölümünün ya da lobunun çıkarılması gerekli olabilir. Video yardımlı torakoskopik cerrahi olarak bilinen kapalı yöntemler, uygun olgularda küçük kesilerden gerçekleştirilebilir ve iyileşme sürecine katkı sağlayabilir. Kist hidatik olgularında kist içeriğinin çevre dokulara yayılmadan çıkarılması, hastalığın yinelemesi riskini azaltmak açısından önem taşır. Büllöz hastalıklarda büyük ve semptomatik büllerin çıkarılması, akciğerin sağlıklı bölgelerine yeniden genişleme olanağı sunulmasına yardımcı olabilir.
Tekrarlayan pnömotoraks gelişen olgularda plörodez adı verilen ve akciğer zarı yaprakları arasında yapışıklık oluşturmayı amaçlayan uygulamalar değerlendirilebilir. Kronik obstrüktif akciğer hastalığı zemininde gelişen büllöz değişikliklerde ise sigaranın bırakılması, uygun ilaç desteğinin sürdürülmesi ve solunum rehabilitasyonu programlarına katılım süreç yönetiminin önemli bileşenleri arasında yer alır. Nadir görülen kistik akciğer hastalıklarında hastalığın özgül seyrine yönelik ilaç seçenekleri ve uzun süreli izlem planları oluşturulur. Bu tablolar zaman zaman uzun süreli oksijen desteği ya da ileri evrelerde akciğer nakli değerlendirmesi gerektirebilir. Nakil aşamasına kadar geçen sürede hastanın yaşam kalitesinin korunması, eşlik eden sorunların yönetilmesi ve düzenli göğüs hastalıkları izlemi gerekli görülür.
Akciğer kistlerinden korunma ve komplikasyonların azaltılmasında bazı temel önlemler önem taşır. Sigara kullanımının bırakılması, büllöz akciğer hastalıklarının ilerlemesinin yavaşlatılması açısından belirleyici etkenler arasında yer alır. Kist hidatik açısından hayvancılıkla uğraşan bölgelerde kişisel hijyen kurallarına özen gösterilmesi, çiğ ya da iyi yıkanmamış sebze ve meyvelerin tüketilmemesi, evcil hayvanların düzenli olarak parazit açısından değerlendirilmesi hastalığın önlenmesine katkı sağlar. Akciğer enfeksiyonlarının erken tanınması ve uygun biçimde yönetilmesi, pnömatosel gibi kistik yapıların gelişme olasılığını azaltabilir. Ailesinde nadir kistik akciğer hastalıkları bulunan bireylerin genetik danışmanlık kapsamında değerlendirilmesi önerilir. Uzun süreli inatçı öksürük, nefes darlığı ya da göğüs ağrısı gibi yakınmaları bulunan bireylerin göğüs hastalıkları uzmanına başvurması, olası kistik oluşumların erken dönemde saptanmasına olanak tanır.
Akciğer kistleri ile yaşayan bireylerde uzun dönemli izlem, sürecin doğru biçimde yönetilmesi açısından belirleyici bir unsur olarak değerlendirilir. Düzenli aralıklarla yapılan görüntüleme incelemeleri ile kistin boyutundaki, sayısındaki ve yapısındaki olası değişiklikler zamanında fark edilebilir. Solunum fonksiyon testleri, akciğerin işlevsel kapasitesindeki değişimlerin nesnel biçimde değerlendirilmesine katkı sunar. İzlem sürecinde gelişen yeni yakınmaların, özellikle ani başlayan göğüs ağrısı, ilerleyici nefes darlığı, ateşli hastalık tabloları ya da kan tükürme gibi bulguların vakit geçirilmeden bildirilmesi önerilir. Solunum yolu enfeksiyonlarından korunmaya yönelik aşılamaların gündeme alınması, sağlıklı beslenme alışkanlıklarının sürdürülmesi ve düzenli fiziksel etkinlik, akciğer sağlığının korunmasına genel olarak katkı sağlayan yaklaşımlar arasında yer alır. Akciğer kistlerinin çok farklı klinik tablolar biçiminde karşımıza çıkabildiği göz önünde bulundurulduğunda, her olgunun kendine özgü özellikler doğrultusunda değerlendirilmesi ve süreç planının bu doğrultuda oluşturulması bilimsel bir yaklaşım olarak öne çıkar.
