Yarım diz protezi (unikompartmantal diz artroplastisi - UKA), diz ekleminin yalnızca bir kompartmanının (medial, lateral ya da patellofemoral) hasarlı olduğu durumlarda uygulanan, sadece bozulmuş eklem yüzeylerini yenileyen selektif bir cerrahi yöntemdir. Dünya genelinde diz protezi ameliyatlarının yaklaşık %10-15ini yarım diz protezleri oluşturmakta, uygun endikasyonla yapıldığında hem uzun vadeli başarı oranı hem de hasta memnuniyeti açısından total diz protezine kıyasla üstün sonuçlar sunmaktadır. İsveç ve Norveç ulusal protez kayıtlarına göre iyi seçilmiş hasta grubunda 15 yıllık sağkalım oranı %90ı aşmaktadır. Yaşlanan nüfus, obezite sıklığındaki artış ve aktif yaşam beklentisinin yükselmesi nedeniyle özellikle son 20 yılda yarım diz protezine olan talep Türkiyede belirgin biçimde artmıştır. Minimal invaziv yaklaşımlar, robotik navigasyon sistemleri ve kişiye özel tasarlanmış implantlar sayesinde günümüzde yarım diz protezi hem daha güvenli hem de fonksiyonel sonuçları yüksek bir seçenek haline gelmiştir. Hastalar ameliyat sonrası genellikle daha hızlı iyileşmekte, daha doğal bir diz hissi elde etmekte ve günlük yaşamlarına total protezden belirgin ölçüde daha çabuk dönebilmektedirler.

Yarım Diz Protezi Nedir?

Diz eklemi üç ana bölmeden oluşur: medial (iç), lateral (dış) ve patellofemoral (diz kapağı-femur arası) kompartmanlar. Osteoartrit zamanla herhangi birini, birkaçını ya da hepsini birden etkileyebilir. Yarım diz protezi, yalnızca etkilenmiş tek bir kompartmanın eklem yüzeylerinin titanyum veya kobalt-krom alaşımlı metal komponentler ve polietilen araplasman ile değiştirildiği selektif bir ameliyattır. Sağlıklı bağlar (özellikle ön çapraz bağ ve arka çapraz bağ), karşı kompartman kıkırdağı ve menisküs korunur. Bu sayede diz, doğal biyomekaniğine çok daha yakın bir fonksiyon sergiler.

Yarım diz protezi teknikleri son yıllarda mobil taban (mobile bearing) ve sabit taban (fixed bearing) sistemleriyle, robotik cerrahi yardımlı uygulamalarla ve kişiye özel implantlarla zenginleşmiştir. Cilt kesisi klasik total diz protezine göre %30-50 daha küçük olduğundan doku travması minimal, kan kaybı az, hastanede kalış süresi kısadır.

Yarım Diz Protezini Gerektiren Nedenler

Yarım diz protezinin temel endikasyonu, dizin yalnızca bir kompartmanını etkileyen ileri derecede kıkırdak hasarıdır. Başlıca nedenler şunlardır:

Medial kompartman osteoartriti: En sık görülen ve en iyi çalışılmış endikasyondur; genellikle 50-75 yaş arası hastalarda.
Lateral kompartman osteoartriti: Medial tutulumdan daha nadirdir, valgus diz deformitesi ile birlikte görülür.
Patellofemoral osteoartrit: Sadece diz kapağı arkası kıkırdağın hasarlandığı izole olgular.
Ahlback evre 3-4 izole kompartman tutulumu: Eklem aralığı tamamen kapanmış olgular.
Avasküler nekroz (SONK): Spontan osteonekroz; özellikle medial femoral kondilde sık.
Posttravmatik osteoartrit: Geçmiş menisküs cerrahisi, plato kırığı gibi tek kompartmanı etkileyen travma sonrası.
Tek kompartmanı etkilemiş sekonder osteoartrit: Konjenital deformiteler ya da malalignment sonrası.

Kontrendikasyonlar

İnflamatuar artritler (romatoid artrit, psoriatik artrit)
Çoklu kompartman tutulumu
Ciddi ligament yetmezliği (özellikle ön çapraz bağ yokluğu - göreceli)
İleri derecede sabit deformite (varus > 15°, valgus > 10°)
Ciddi fleksiyon kontraktürü (> 10°)
Morbid obezite (görecelidir, teknolojiyle değişiyor)
Aktif diz enfeksiyonu
Kondrokalsinozis (tartışmalı)

Belirtiler ve Klinik Bulgular

Yarım diz protezi adayı hastalarda şu şikayetler öne çıkar:

İzole tek kompartman ağrısı: Dizin iç ya da dış tarafında belirgin, lokal ağrı.
Yüklenme ile artan ağrı: Yürüyüş, merdiven çıkma, uzun ayakta kalma ile şiddetlenir.
Sabah tutukluğu: Genellikle 30 dakikadan kısa sürer (inflamatuar artritlerden ayırt edici).
Gece ağrıları: İleri evrede görülür.
Hareket kısıtlılığı: Fleksiyon ve ekstansiyon açıları azalır.
Eklem krepitasyonu: Dizde çıtırtı sesi ve hissi.
Varus (O bacak) ya da valgus (X bacak) deformitesi
Yürüyüş bozukluğu: Topallama, yürüme mesafesinde kısalma.
Fonksiyon kaybı: Çömelme, diz çökme, sandalyeden kalkmada zorluk.
Eklem efüzyonu: Zaman zaman dizde şişlik.
Korunma pozisyonu: Acı verdiği için dizi hep aynı açıda tutma eğilimi.

Tanı Yöntemleri ve Değerlendirme

Yarım diz protezi kararı, ayrıntılı klinik muayene, görüntüleme yöntemleri ve hastanın genel sağlık durumunun bütüncül değerlendirilmesiyle alınır.

Fizik muayene: Dizdeki deformite, hareket açıklığı, ligament stabilitesi ve çevre kas gücü değerlendirilir.
Direkt grafi (ayakta, yük vererek): Tek kompartmanın eklem aralığı daralması, osteofit, subkondral skleroz tipik bulgulardır. Stres grafileri ligament stabilitesini gösterir.
Diz MRG: Kıkırdak durumu, diğer kompartmanların bütünlüğü ve ön çapraz bağ değerlendirmesi için gereklidir.
Uzun bacak (hip-knee-ankle) grafisi: Mekanik eksen değerlendirmesi; deformite miktarının ölçümü.
Tomografi (BT): Kemik deformiteleri ve cerrahi planlama için.
Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA): Osteoporoz değerlendirmesi.
Laboratuvar testleri: İnflamatuar artritleri dışlamak için RF, anti-CCP, ANA, sedim, CRP.
Kardiyak değerlendirme: Özellikle 65 yaş üstü hastalarda EKO, EKG.
Diş değerlendirmesi: Enfeksiyon odağı aramak için.
Klinik skorlama: Oxford Knee Score, KSS, WOMAC.

Kimlere Uygulanır?

60 yaş üzeri, ancak aktif yaşam süren bireyler (en sık endikasyon)
Tek kompartman osteoartriti olan, diğer kompartmanları sağlıklı hastalar
Çapraz bağları sağlam olanlar
Dizde pasif olarak düzelebilen deformite olanlar
Genç ve aktif hastalarda dikkatli seçimle uygulanabilir (özellikle SONK olgularında)

Ayırıcı Tanı

Benzer klinik tabloyu oluşturabilen aşağıdaki durumlar değerlendirmede göz önünde bulundurulmalıdır:

Romatoid artrit ve diğer inflamatuar artropatiler
Septik artrit
Menisküs yırtıkları: Özellikle ileri yaşlarda eklem aralığı daralması olmadan da ağrıya neden olabilir.
Bakers kisti: Popliteal bölgede şişlik ve ağrı.
Hill-Sachs tipi osteokondrit: Genç hastalarda görülebilir.
Patellofemoral ağrı sendromu: Genç kadınlarda.
Kalça patolojisine yansıyan ağrı: Dize lokalize şikayetlere neden olabilir.
Lomber radikülopati: L3-L4 kök basısı diz ağrısı şeklinde yansıyabilir.
Tümöral oluşumlar: Osteoid osteoma, kondroma.
Gut ve psödogut: Kristal artropatileri.

Yarım Diz Protezi Ameliyatı ve Tedavi Süreci

Yarım diz protezi ameliyatı, deneyimli ortopedi ve travmatoloji uzmanları tarafından genel ya da spinal anestezi altında uygulanır. Tüm süreç şu aşamalardan oluşur.

Ameliyat Öncesi Hazırlık

Hastanın genel sağlık durumu multidisipliner olarak değerlendirilir. Kan sulandırıcılar kesilir, anemi varsa tedavi edilir. Diş, idrar yolu ya da cilt enfeksiyonu odakları temizlenir. Fizik tedavi uzmanı hastayı ameliyat öncesi egzersiz programına alarak kas gücünü optimize eder (prehabilitasyon). Vücut kitle indeksi yüksek olan hastalara kilo verme önerilir. Hastaya ve aileye sürece ilişkin ayrıntılı bilgi verilir.

Ameliyat Aşamaları

Minimal invaziv yaklaşımla yaklaşık 8-10 cm lik bir cilt kesisi yapılır. Hasarlı kompartmanın kıkırdak ve subkondral kemik yüzeyi özel kesici rehberlerle ya da robotik navigasyon sistemi ile çıkarılır. Metal femoral ve tibial komponentler kemik çimentosu ile sabitlenir; araya yüksek molekül ağırlıklı polietilen ara parçası yerleştirilir. Toplam ameliyat süresi 45-90 dakikadır. Kan kaybı genellikle 150 mL altındadır.

Ameliyat Sonrası Süreç

Hastalar genellikle aynı gün ya da 1-2 gün içinde ayağa kaldırılır. Fizik tedavi hemen başlar; yardımcı (walker, koltuk değneği) ile yürüme 1-2 gün içinde mümkündür. Tam iyileşme 6-12 haftada tamamlanır. Hasta 2-4 haftada günlük aktivitelere, 8-12 haftada yürüyüş ve hafif sportif aktivitelere döner. Düşük etkili sporlar (yürüyüş, yüzme, bisiklet, golf) yaşam boyu önerilir; yüksek etkili aktiviteler (koşu, zıplama) kısıtlanır.

Robotik Yardımlı Yarım Diz Protezi

Son yıllarda Mako ve Navio gibi robotik sistemler, implantın milimetrik doğrulukla yerleştirilmesini sağlayarak protez ömrünü uzatmakta ve fonksiyonel sonuçları iyileştirmektedir.

Olası Komplikasyonlar

Yarım diz protezi güvenilir bir ameliyat olmakla birlikte, her cerrahide olduğu gibi bazı riskler taşır:

Enfeksiyon: %1 civarındadır, ciddi komplikasyondur.
Derin ven trombozu ve pulmoner emboli: Profilaksi ile risk belirgin azalır.
Protez gevşemesi: 10-15 yılda %5-10 civarında gözlenebilir.
Periprotetik kırık: Nadir.
Polietilen aşınması ve osteoliz
Malalignment (yanlış hizalama): Robotik teknolojiyle azaldı.
Diğer kompartmanda osteoartrit ilerlemesi
Sinir ya da damar yaralanması: Çok nadir.
Ağrının devam etmesi
Total diz protezine revizyon gerekliliği: %10-15 olguda 15 yıl içinde.

Korunma: Protez Ömrünü Uzatmak ve Eklemi Korumak

Yarım diz protezinin uzun yıllar sorunsuz çalışabilmesi ve karşı kompartman ile diğer eklemlerin korunması için hasta tarafından alınması gereken bazı önlemler vardır.

Kilo kontrolü: Vücut kitle indeksinin 30un altında tutulması protez ömrünü belirgin uzatır.
Düzenli düşük etkili egzersiz: Yüzme, bisiklet, pilates, yoga önerilir.
Yüksek etkili sporlardan kaçınma: Koşu, tenis, basketbol ve zıplamalı aktiviteler sınırlandırılır.
Kas güçlendirme: Özellikle quadriseps ve gluteal kasların güçlü tutulması eklem yükünü azaltır.
Ağır yük taşımaktan kaçınma: Günlük yük taşımak sınırlı tutulmalı.
Uygun ayakkabı seçimi: Şok emici tabanlı rahat ayakkabılar.
Dengeli beslenme: Kemik ve kıkırdak sağlığı için kalsiyum, D vitamini, Omega-3, kollajen.
Sigarayı bırakma: Doku iyileşmesini ve kemik yoğunluğunu iyileştirir.
Diş ve enfeksiyon kontrolü: Protez enfeksiyonunu önlemek için dental işlemlerde antibiyotik profilaksisi.
Düzenli ortopedi kontrolleri: Yıllık grafi ile protez takibi.
Diyabet ve osteoporoz yönetimi: Sistemik hastalıkların iyi kontrolü.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir ortopedi uzmanına başvurulmalıdır:

Diz ağrısının 3 aydan uzun sürmesi ve günlük aktiviteyi kısıtlaması
Ağrı kesicilere ve fizik tedaviye rağmen düzelmeyen şikayetler
İstirahat ya da gece ağrıları
Belirgin varus ya da valgus deformitesi
Dizde kilitlenme, takılma ve sık düşme hissi
Eklemde ani şişlik, kızarıklık, ısı artışı
Ateş ile birlikte eklem şikayetleri
Yürüme mesafesinin giderek kısalması
Merdiven inip çıkmada belirgin zorluk
Protez sonrası yeni başlayan ağrı, şişlik ya da protez bölgesinde cilt değişiklikleri
Uzun süreli tedaviye rağmen kas gücü kaybı

Yarım diz protezi, doğru seçilen hastada total diz protezine göre daha doğal bir diz fonksiyonu, daha hızlı iyileşme, daha düşük kan kaybı ve daha kısa hastanede kalış süresi sunan üstün bir cerrahi seçenektir. Çapraz bağları sağlam, tek kompartman tutulumu olan hastalarda uzun dönem başarı oranı %90ı aşmaktadır. Modern ortopedinin robotik yardımlı sistemler ve kişiye özel implantlarla birleşmesi, bu cerrahinin başarı oranını daha da artırmaktadır. Koru Hastanesi Ortopedi ve Travmatoloji bölümü olarak her hastayı ayrıntılı değerlendirerek, gerekirse robotik teknoloji desteğiyle en uygun cerrahi tekniği planlıyoruz. Hasta seçimi, cerrahi deneyim, doğru implant yerleşimi ve ameliyat sonrası rehabilitasyon süreci başarının dört temel ayağını oluşturur. Yarım diz protezi, doğru zamanda ve doğru hastada uygulandığında, hastanın yıllarca ağrısız, aktif ve kaliteli bir yaşam sürmesini sağlayan son derece etkili bir tedavi seçeneğidir.