Yanık, ısı, kimyasal madde, elektrik ve radyasyon gibi etkenlere bağlı oluşan ve insan vücudunun en sık karşılaştığı yaralanmalardan biri olan, ciddi morbidite ve mortalite ile sonuçlanabilen kompleks bir tıbbi acil durumdur. Yüz yanığı (facial burn), tüm yanık vakaları içerisinde özel bir kategori oluşturmaktadır; çünkü yüz hem fonksiyonel (görme, beslenme, solunum, konuşma, mimik) hem estetik (kişisel kimlik, sosyal ilişkiler, psikolojik etkilenme) açıdan kritik öneme sahiptir. Dünya Sağlık Örgütü 2023 verilerine göre küresel yanık vakalarının yaklaşık %30 unda yüz tutulumu vardır. Türkiye İstatistik Kurumu sağlık verilerine göre ülkemizde yıllık 50-70 bin yüz yanığı vakası polikliniklere veya acil servislere başvurmaktadır. Yüz yanığı tedavisi multidisipliner bir yaklaşım gerektirir: akut dönemde inhalasyon yaralanması taraması, hava yolu yönetimi, yara bakımı; sub-akut dönemde fizyoterapi, beslenme desteği, deri grefti uygulamaları; uzun dönemde kontraktür önleme, skar yönetimi ve gerekli durumlarda doku genişletici ile rekonstrüksiyon. Modern yüz yanığı onarımında deri grefti (FTSG, STSG), seri doku genişletici (sequential tissue expander), perforator flep transferi, dermal substitüent ve mikrocerrahi yöntemler kullanılmaktadır.
Yanık Nedir? Yüz Yanığının Özellikleri
Yanık, deri ve mukozal yüzeylerin termal (sıcak), kimyasal, elektrik veya radyasyon etkenlerine maruz kalması sonucu gelişen ve epidermis, dermis veya subkutan dokuları farklı derinliklerde tutabilen bir doku hasarıdır. Yüz yanığı özellikle akut dönemde inhalasyon yaralanması, gözyaşı kanalı tıkanıklığı, ektropion, mikrostomi gibi spesifik komplikasyonlar nedeniyle yakın takip gerektirir.
Patofizyoloji ve Yüz Anatomisi
Yüz, anatomik olarak alın, yanak, periorbital alan, perioral alan, burun, çene ve mandibular alt birimlere ayrılır. Her bir alt birim farklı cilt kalınlığına, vasküler dağılıma ve estetik öneme sahiptir. Yüzün cilt kalınlığı 0.5-2 mm arasında değişir; göz kapakları en ince (0.5 mm), mandibular alan en kalın (2 mm). Yüz vasküleritesi yoğundur; her dal eksternal karotid arterden köken alan facial, superficial temporal, infraorbital, supraorbital arterler aracılığıyla zengin vasküler ağ oluşturur. Bu yoğun vasküler ağ yüz yanıklarında daha hızlı iyileşme potansiyeli sağlar ancak ödem ve kanama da daha belirgindir.
Yüz Yanığında Özel Sorunlar
İnhalasyon yaralanması: yüz ve boyun yanığı olan hastaların %30 unda eşlik eder; ses kısıklığı, stridor, karbon partikülleri sputumda, hipoksemi, ARDS belirtileridir; erken entübasyon hayat kurtarıcıdır. Periorbital ödem: yüz yanığında masif ödem gözleri kapatabilir; gerekirse lateral kantotomi yapılır. Korneal hasar: kimyasal yanıklarda göz hasarı, görme kaybına yol açabilir; aciL göz yıkama (Morgan lens, sürekli irrigasyon) şarttır. Burun ve kulak: kıkırdak strüktürlü, derin yanıklarda kıkırdak nekrozu ve şekil bozukluğu olabilir. Dudak ve ağız: mikrostomi (ağız açma <30 mm), beslenme, dişlere erişim sorunları yaratır. Yanak: parotis kanalı (Stenon kanalı) hasarı tükürük fistülü yapabilir.
Yüz Yanığı Nedenleri ve Risk Faktörleri
Yüz yanığı etyolojisi geniş bir spektrumdan oluşur. Termal yanıklar (en sık): mutfak kazaları (sıcak yağ, kaynar su), açık alev (ev yangınları, parlama yanığı), sıcak yüzey (ütü, soba), patlama yanıkları (gaz patlaması). Kimyasal yanıklar: ev kimyasalları (çamaşır suyu, kireç sökücü, fırın temizleyici), endüstriyel kimyasallar (asit, alkali), göz hassas. Elektrik yanıkları: özellikle yüksek voltajda yüz tutulumu görülür. Radyasyon yanıkları: terapötik radyoterapi, UV radyasyonu (güneş yanığı). Mesleki risk grupları: kaynakçı, elektrikçi, kimya işçisi, ateşçi, mutfak personeli yüksek riskli gruplardır.
Risk Faktörleri
Çocuklar (sıcak su, soba), yaşlılar (mobilite kısıtlı), erkek cinsiyet (mesleki maruziyet), düşük sosyoekonomik durum, alkol/uyuşturucu kullanımı, mental retardasyon, epilepsi, multipl medikasyon, demans yüz yanığı için risk faktörleridir. Sigara kullanımı yatak yanıklarına yol açar.
Belirtileri ve Klinik Bulgular
Yüz yanığı klinik bulguları derinliğe göre değişir. 1. derece yanık: sadece eritem, kuru cilt, ağrılı, bullae yok. 2. derece yüzeyel: bullae, kırmızı, nemli, kapilller refill var, çok ağrılı. 2. derece derin: beyaz-soluk pembe, kapilller refill yavaş, ağrı azalmış. 3. derece: kuru, beyaz/koyu/charred, kapilller refill yok, ağrısız. Periorbital ödem, lagofthalmus (göz kapatma yetmezliği), korneal hasar şüphesi, mikrostomi (ağız açma kısıtlama), nazal pasaj edemi, kaş ve kirpik kaybı, saçlı deri tutulumu (alopecik nedbeler), kulak deformasyonu, intraoral mukozal yanık (ses kısıklığı, ses kaybı, yutma güçlüğü), facial sinir hasarı (mimik kaybı), parotis bezi hasarı.
İnhalasyon Yaralanması Bulguları
İnhalasyon yaralanması bulguları: yüz ve boyun yanığı, kaş ve kirpik kaybı, perioral karbon birikimi, balgam karbon parti(küleri, ses kısıklığı, stridor, taşikine, hipoksemi (SpO2 düşük), karboksihemoglobin yüksek (CO maruziyeti), bilinç değişikliği. Erken entübasyon (yüksek şüphede) hayat kurtarıcıdır.
Tanı: Yüz Yanığı Değerlendirmesi
Yüz yanığı değerlendirmesi ABCDE protokolü ile başlar; özellikle hava yolu açıklığı kritik önemdedir. Hasta dik oturarak veya yarı oturur pozisyonda değerlendirilir. Yüz yanığı derinliği klinik muayene ile belirlenir. Periorbital muayenede göz açıklığı, korneal refleks, görme keskinliği, kapilller refill kontrol edilir. Oral muayenede ağız açma genişliği (mm), mukozal yanık, dişlerde hasar, yutma fonksiyonu değerlendirilir. Nazal muayenede burun pasajları, mukozal yanık, nazal kıkırdak hasarı kontrol edilir. Kulak muayenesinde kıkırdak hasarı, intratympanik tutulum (otoskopla) değerlendirilir.
Görüntüleme ve Konsültasyonlar
İnhalasyon yaralanması şüphesi: bronchoskopi (karbon birikimi, mukozal eritem, ödem), akciğer grafisi, kan gazı, karboksihemoglobin. Göz hasarı şüphesi: oftalmoloji konsültasyonu, fluorescein boyama, slit-lamp muayenesi. Kulak hasarı şüphesi: KBB konsültasyonu. Tükürük fistülü şüphesi: tükürük drenajı kontrolü, sialografi. Facial sinir hasarı şüphesi: nörolojik muayene, gerekirse EMG. CT skleroterapi (özel durumlarda).
Laboratuvar Tetkikleri
Tam kan sayımı, biyokimya, koagülasyon, kan gazı, karboksihemoglobin (yangın yanığı), kültürler (yara, kan), idrar analizi rutindir. Beslenme parametreleri (albumin, prealbumin, demir) takip edilir.
Ayırıcı Tanı
Yüz yanığı değerlendirmesinde ayırıcı tanı kapsamında değerlendirilmesi gereken klinik durumlar: birinci olarak Stevens-Johnson sendromu/Toksik epidermal nekroliz (SJS/TEN) yüz yanığı gibi görünebilir; ilaca bağlı immün aracılı reaksiyondur. İkinci olarak staphylococcus scalded skin syndrome (SSSS) çocuklarda yüz yanığı benzeri tablo yapar. Üçüncü olarak büllöz pemfigoid, pemfigus vulgaris immün aracılı vesiküler hastalıklar yüz yanığı gibi görünebilir. Dördüncü olarak akut kontakt dermatit yüzeyel yanığı taklit edebilir. Beşinci olarak fototoksik reaksiyon (phytophotodermatitis - limon, kereviz, dock leaf maruziyeti sonrası güneş) yanık benzeri lezyonlar yapar. Altıncı olarak şüpheli çocuk istismarı yüz yanığı şeklinde gelebilir; sosyal hizmet bildirimi gerekir. Yedinci olarak frostbite (donma yaralanması) ile ısı yanığı ayrımı yapılmalıdır. Sekizinci olarak chemical injury without burn (alkali splash, asid splash) yanık olmayan ancak doku hasarı yaratan durumlardır.
Tedavi: Yüz Yanığı Onarımı, Deri Grefti ve Seri Doku Genişletici
Yüz yanığı tedavisi akut, sub-akut ve uzun dönem rekonstrüktif fazlardan oluşur.
Akut Faz Tedavisi
Hava yolu yönetimi: inhalasyon yaralanması şüphesi varsa erken entübasyon. Sıvı resüsitasyonu Parkland formülü ile (4 mL x kg x %TBSA, ilk 24 saatte). Ağrı kontrolü (parasetamol, opioidler, prosedüral ketamin). Topikal antimikrobiyaller (gümüş sülfadiazin, mupirosin, bakitrasin). Göz koruma: yapay gözyaşı, lubrikan jel, gerekirse kapakla geçici tarsorrhaphy. Periorbital ödem ile lateral kantotomi gerektirebilir. Yara temizliği günlük olarak yapılır.
Sub-Akut Faz: Erken Eksizyon ve Greftleme
3. derece ve derin 2. derece yüz yanıklarında erken eksizyon (3-7 gün) önerilir. Tangenşiyel eksizyon ile sağlıklı doku görülene kadar (kapilller bleeding) eksize edilir. FTSG (full-thickness skin graft) yüzde tercih edilen graft tipidir; daha iyi kozmetik sonuç, daha az kontraktür eğilimi, doğal pigmentasyon. Donor alanlar: postauriküler (yanak için), supraklavikuler (alın, perioral için), kasık (geniş alanlar için). FTSG ile estetik üniteler (kozmetik birim) bütün halinde rekonstrükte edilmelidir; bir alın yarım, bir yanak bütün gibi.
STSG (Split-Thickness Skin Graft)
Geniş yüz yanıklarında STSG kullanılır. Mesh greft yapılmadan whole-sheet (bütün şerit) tercih edilir; kozmetik açıdan mesh deseninin yüzde görünmesi istenmez. Donor alanlar uyluk veya sırttan alınır. STSG sonrası kontraktür eğilimi yüksek olduğu için adjuvan basınç tedavisi şarttır.
Seri Doku Genişletici (Sequential Tissue Expander)
Geniş yüz yanığı rekonstrüksiyonunda seri doku genişletici yaklaşımı kullanılır. İlk seansta sağlam komşu cilde (boyun, alın, retroauriküler) silikon expander yerleştirilir. 6-12 hafta süresince haftalık serum fizyolojik enjeksiyonu ile expander şişirilir; deri biolojik genişler. İkinci seansta expander çıkarılır, skar/nedbe eksize edilir, genişletilmiş cilt ile kapatma yapılır. Geniş alanlarda birden fazla seans (2-4 seans) gerekebilir; her seans 6-12 ay arayla planlanır. Kozmetik üniteler bütün halinde rekonstrüksiyon prensibi uygulanır.
Dermal Substitüent ve Mikrocerrahi
Geniş ve karmaşık yüz yanığı rekonstrüksiyonunda Integra (dermal substitüent) ile iki seanslı yaklaşım: ilk seansta Integra uygulanır, 4-6 hafta neodermis oluştuktan sonra ince STSG eklenir. Mikrocerrahi serbest flep transferi (anterolateral thigh - ALT, radial forearm) çok geniş yanıklarda veya kompleks defektlerde tercih edilir.
Spesifik Bölge Onarımları
Göz kapağı: ektropion düzeltimi için Z-plasti, lokal flep, FTSG. Mikrostomi: oral kommissüroplasti, Z-plasti. Burun: kıkırdak greft + cilt grefti, paramedian forehead flep. Kulak: kıkırdak greft + lokal flep, doku genişletici. Saçlı deri: doku genişletici + saç ekimi. Kaş ve sakal alanı: saç ekimi (skar üzerine).
Komplikasyonlar
Yüz yanığı komplikasyonları akut ve kronik olmak üzere ikiye ayrılır. Akut komplikasyonlar: inhalasyon yaralanması ve solunum yetmezliği, hipovolemik şok, periorbital ödem ve kompartman, lateral kantotomi gerektiren acil durumlar, korneal hasar ve görme kaybı, mikrostomi (yatış sırasında erken oluşur), yutma güçlüğü, beslenme problemi, enfeksiyon ve sepsis (yüz vasküleritesi yoğun ama yüksek riskli), tükürük fistülü (parotis kanalı hasarı). Geç komplikasyonlar: hipertrofik skar (yüzde sık), keloid, kontraktür (göz kapak ektropion, lagofthalmus, mikrostomi, boyun kontraktürü), pigmentasyon değişiklikleri, alopecik nedbeler (kaş, sakal, scalp), facial sinir hasarı (mimik kaybı, kalıcı), saç-tüy yetersizliği, kozmetik dengesizlik, psikososyal etkilenme (PTSD, depresyon, sosyal izolasyon), Marjolin ülseri (uzun dönem yanık skarı SCC). Greftleme komplikasyonları: greft tutmayışı (renk değişimi, kuruma), kontur deformiteleri, donor alanda morbidite. Doku genişletici komplikasyonları: enfeksiyon, expander leakage, doku nekrozu, ekstrüzyon.
Korunma ve Postoperatif Bakım
Yüz yanığı önleme ve sonrası bakım kapsamlıdır.
Önleme
Topluluk önlemleri: ısı dedektörleri, yangın söndürücüler, eğitim. Evsel önlemler: sıcak su musluğu maks 49 derece, mutfakta çocuk koruma, sigaranın yatakta içilmemesi. Mesleki güvenlik: yüz koruyucu maske, gözlük, kimyasal güvenlik prosedürleri, eğitim.
Akut Postburn Bakım
Yüz yara bakımı 1-2 günde bir, antiseptik temizlik, topikal antimikrobiyal, gerekirse okluziv pansuman. Beslenme desteği: enteral beslenme erken (24-48 saat), kalori 25-35 kcal/kg, protein 1.5-2 g/kg. Vitamin/mineral desteği. Tromboprofilaksi. Stres ülseri profilaksisi. Göz koruma (lubrikan, gözlük). Splintleme (mikrostomi önleme: silikon mouth retractor; ektropion önleme: göz kapak splinti).
Skar Yönetimi (Postakut)
Silikon jel/yaprak (12-24 saat/gün, 6-12 ay), basınç giysileri (yüz mask: pressure mask, custom-made; 23 saat/gün, 12-18 ay), nemlendirici, masaj, güneş koruması (SPF 50+ rutin, en az 2 yıl), intralezyonel triamsinolon (HS riskli alanlarda 4-6 hafta arayla), fraksiyonel CO2 lazer (3-6 ay sonra başlar), pulsed-dye lazer (eritem için). Mikropigmentasyon (kamuflaj amaçlı). Saç ekimi (kaş, sakal, scalp).
Rehabilitasyon
Yüz yanığı sonrası rehabilitasyon: fizyoterapi (boyun, mandibular, oral hareketler), mesleki terapi, splintleme, masaj, mimik egzersizleri, konuşma terapisi (gerekirse), psikolojik destek (PTSD, depresyon takibi), sosyal destek grupları.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Yüz yanığı sonrası dönemde aşağıdaki durumlarda gecikmeden plastik cerrahi uzmanına veya yanık merkezine başvurulmalıdır: 38.5 derecenin üzerinde ateş, yara yerinden pürülan akıntı, kötü koku, yaygın eritem, sıcaklık artışı (selülit), şiddetli ağrı, hava yolu obstrüksiyon belirtileri (stridor, ses kısıklığı, dispne), göz semptomları (görme bulanıklığı, ışık hassasiyeti, ağrı, yaşarma), korneal hasar şüphesi, periorbital büyüyen şişlik, ektropion gelişimi (göz kapak kapanma yetmezliği, kuruma), mikrostomi gelişimi (ağız açma kısıtlaması), beslenme problemi, deri grefti tutmama, kontraktür gelişimi (boyun, ağız, göz), facial sinir hasarı belirtileri (asimetrik mimik), tükürük fistülü, kalıcı tat değişikliği, kalıcı koku kaybı, hipertrofik skar veya keloid gelişimi, alerjik reaksiyon belirtileri, alopecik nedbe gelişimi, psikolojik dengesizlik (PTSD, depresyon, intihar düşüncesi), Marjolin ülseri şüphesi (kronik yanık skarında ülserasyon, kanama, hızlı büyüme). Düzenli kontroller akut dönemde günlük, post-yatış 1, 2, 4 hafta ve 3, 6, 12 ayda planlanır; uzun dönem yıllık takip Marjolin ülseri açısından şarttır.
Yanık ve yüz yanığı, çok yönlü etyolojiye sahip, akut dönemde yaşamsal tehdit oluşturabilen, uzun dönemde estetik ve fonksiyonel rehabilitasyon gerektiren karmaşık bir patolojidir. Yüz yanığı tedavisi multidisipliner yaklaşım gerektirir: yanık merkezi, plastik cerrahi, oftalmoloji, KBB, fizik tedavi, beslenme, psikiyatri, sosyal hizmet ekiplerinin koordineli çalışması şarttır. Modern yüz yanığı onarımında erken eksizyon, FTSG, dermal substitüent, seri doku genişletici, perforator flep, mikrocerrahi yaklaşımlar kombine edilerek estetik üniteler bütün halinde rekonstrükte edilir. Aşamalı yaklaşım, splintleme, fizyoterapi, basınç tedavisi, silikon ürünler, lazer ve mikropigmentasyon yardımcı modaliteler olarak kullanılır. Hasta eğitimi, psikososyal destek ve uzun dönem takip başarının kilit unsurlarıdır. Koru Hastanesi Plastik Cerrahi bölümünde uzman hekimlerimiz, yüz yanığı onarımı, deri grefti uygulamaları ve seri doku genişletici teknikleri konusunda kapsamlı tecrübeye sahiptir; modern cerrahi yöntemler, multidisipliner ekip yaklaşımı, çeşitli grefting ve flep teknikleri, dermal substitüent uygulamaları, fizyoterapi ve psikososyal destek programlarımız ile her hastaya kişiselleştirilmiş, kapsamlı tedavi yaklaşımı sunmayı hedeflemekteyiz.
