Dişlerin bir bölümünün ya da tamamının kaybedilmesi, günlük yaşamı beklenenden çok daha derinden etkiler. Çiğneme verimi düşer, beslenme çeşitliliği daralır, bazı sesler değişir, yüzün alt bölümü kısalarak görünüm farklılaşır ve kişi konuşurken, gülerken kendini rahat hissetmeyebilir. Hareketli protezler, bu kayıpların yerini doldurmak için geliştirilmiş ve onlarca yıldır kullanılan çözümlerdir.
Hareketli protez, ağza yapıştırılmayan, kişinin kendisinin takıp çıkarabildiği bir aygıttır. Tüm dişler kaybedildiğinde total (tam) protez, bazı dişler kaldığında bölümlü protez yapılır. Her ikisi de akrilik bir gövde, üzerine dizilmiş yapay dişler ve bölümlü protezlerde ek olarak metal iskelet ile kancalardan oluşur.
Bu yazıda protezlerin nasıl çalıştığı, kimlere uygun olduğu, yapım aşamaları, alışma süreci, bakımı, karşılaşılan sorunlar ve çözümleri ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Amaç, protez kullanacak ya da kullanan kişinin süreci anlaması, beklentilerini gerçekçi bir zemine oturtması ve karşılaştığı sorunlarda ne yapması gerektiğini bilmesidir.
Total ve Bölümlü Protez Nedir, Aralarındaki Fark Nedir?
İki protez türü arasındaki temel fark, ağızda kalan doğal diş olup olmadığıdır. Bu tek fark, protezin nasıl tutunduğunu, nasıl tasarlandığını ve kişinin ona nasıl alıştığını baştan sona belirler.
Total protez, bir çenedeki tüm dişler kaybedildiğinde yapılır. Tutunacak hiçbir diş bulunmadığı için protez, tamamen yumuşak dokular ve altındaki kemik sırtı üzerine oturur. Üst çenede protez, damağı da kaplar; bu geniş yüzey, emme etkisiyle güçlü bir tutunma sağlar. Protezin kenarı ile mukoza arasında ince bir tükürük tabakası oluşur ve bu tabaka, iki cam levhanın arasındaki su gibi, yüzeyleri birbirine çeker. Buna adezyon ve kohezyon etkisi denir. Ayrıca protezin kenarları, hareketli dokuların sınırına kadar uzatılarak bir hava contası oluşturulur; bu kenar kapanması, üst protezin damağa yapışmasının asıl nedenidir.
Alt çenede durum çok farklıdır. Alt çenede damak yoktur; protezin oturabileceği yüzey çok daha dardır. Dahası, dil altta protezi sürekli iter, dudak ve yanak kasları protezi kaldırmaya çalışır ve alt çene kemiği zamanla daha hızlı erir. Bu nedenle alt total protezler, üst protezlere göre belirgin şekilde daha az tutunur; bu bir yapım kusuru değil, anatomik bir gerçektir.
Bölümlü protez, ağızda bir ya da daha fazla doğal diş kaldığında yapılır. Bu protezin büyük avantajı, tutunmayı hem dokulardan hem de kalan dişlerden almasıdır. Kalan dişlere kanca (kroşe) ya da hassas tutucular (attachment) ile bağlanır. Bu, protezin çok daha stabil olmasını sağlar. Ayrıca kalan doğal dişlerin kökleri, çiğneme kuvvetini doğrudan kemiğe ileterek o bölgede kemik erimesini yavaşlatır; bu, uzun vadede çok değerli bir katkıdır.
Bölümlü protezler malzemesine göre de ayrılır. Akrilik bölümlü protez, tümüyle pembe akrilikten yapılır; hafiftir, kolay üretilir, üzerine diş eklenebilir ama kalın ve daha az dayanıklıdır, genellikle geçici çözüm olarak kullanılır. Metal iskeletli (kroşeli) bölümlü protez, krom-kobalt gibi bir alaşımdan hazırlanan ince ve güçlü bir iskelet üzerine kurulur; daha ince, daha rahat, daha uzun ömürlüdür. Esnek protezler ise naylon esaslı malzemelerden yapılır, kancaları görünmez ama zamanla astarlanması zordur.
Hareketli Protez Kimlere Uygulanır, Ne Zaman Gereklidir?
Hareketli protez, sabit seçeneklerin uygulanamadığı ya da uygun olmadığı hemen her durumda gündeme gelebilir. Bu yönüyle en geniş uygulama alanına sahip protetik çözümdür.
Total protez şu durumlarda gerekir: Bir çenedeki tüm dişlerin kaybedilmiş olması ve implant uygulanamaması. İmplantın önünde duran engeller arasında kemik hacminin çok azalmış olması ve kemik ekleme işleminin istenmemesi ya da uygun olmaması, genel sağlık durumunun cerrahiye elverişli olmaması, kontrolsüz sistemik hastalıklar, bazı ilaç kullanımları ve kişinin cerrahi bir işlem istememesi sayılabilir.
Bölümlü protez şu durumlarda tercih edilir: Boşluğun bir tarafında ayak diş bulunmaması (serbest sonlu boşluk) nedeniyle klasik köprünün yapılamaması, boşluğun köprü için çok uzun olması, ayak olacak dişlerin köprüyü taşıyacak güçte olmaması, birden fazla bölgede eksiklik bulunması, implantın uygun ya da tercih edilir olmaması ve hızlı bir çözüm gerekmesi.
Ayrıca protezler, geçici çözüm olarak da kullanılır. Diş çekimi sonrası dokular iyileşene kadar geçen üç-altı aylık dönemde, kişinin dişsiz kalmaması için geçici (immediate) protez yapılabilir. İmplant tedavisi sürerken, kaynaşma beklenirken de geçici protez kullanılır.
Protez öncesi bir hazırlık dönemi gerekir. Ağızda çekilmesi gereken dişler varsa çekilir ve iyileşme beklenir. Kalan dişlerdeki çürükler tedavi edilir, diş eti iltihabı giderilir, gerekiyorsa kanal tedavileri tamamlanır. Kemik sırtında keskin çıkıntılar, sarkık ve aşırı hareketli mukoza bantları ya da protezin oturmasını engelleyecek yapılar varsa küçük cerrahi düzeltmeler yapılabilir.
Bazı durumlar protezin başarısını sınırlar. Ağız kuruluğu, tükürüğün oluşturduğu yapışma tabakasını ortadan kaldırdığı için tutunmayı belirgin şekilde azaltır; bazı ilaçlar, radyoterapi öyküsü ve bazı hastalıklar ağız kuruluğuna yol açar. İleri kemik erimesi, protezin oturacağı sırtı düzleştirir. Kontrol edilemeyen dil hareketleri, nörolojik hastalıklar ve el becerisinin çok kısıtlı olması, protezin kullanımını ve bakımını zorlaştırır.
Hareketli protez kararında, ağızda kalan dişlerin sayısı kadar dağılımı da belirleyicidir. Çenenin bir yanında toplanmış birkaç diş, protezin dengeli oturmasını sağlamaz; kalan dişler çenenin iki yanına ve mümkünse hem ön hem arka bölgeye dağılmışsa, bölümlü protez çok daha kararlı çalışır. Bu nedenle bazı durumlarda, ağızdaki zayıf bir dişin çekilmesi değil, tam tersine korunması tercih edilir; o diş protez için bir destek noktası ve aynı zamanda çevresindeki kemiği ayakta tutan bir unsurdur.
Kalan dişlerin protez altındaki kemiği koruma etkisi özellikle alt çenede önemlidir. Alt çenede oturma yüzeyi üst çeneye göre çok daha dar olduğu için, total protezin tutunması baştan daha zordur; buna bir de yıllar içindeki kemik erimesi eklendiğinde protez giderek daha oynak hâle gelir. Alt çenede korunabilen birkaç kök ya da yerleştirilen birkaç implant, protezin tutuculuğunu belirgin biçimde değiştirir.
Takma Diş Nasıl Yapılır, Ölçü ve Prova Aşamaları Ne Kadar Sürer?
Protez yapımı, dikkatle sıralanmış aşamalardan oluşan bir süreçtir. Her aşama bir öncekinin üzerine kurulur; bir adımda yapılan hata, sonraki tüm adımlara taşınır ve bitmiş protezde düzeltilmesi çok zor olur. Bu nedenle her seansta ölçüm ve kontrol titizlikle yapılır.
Muayene ve planlama: Ağız incelenir, kalan dişler değerlendirilir, kemik sırtının şekli ve yüksekliği, mukozanın kalınlığı ve hareketli doku sınırları belirlenir. Röntgen alınır. Bölümlü protez planlanıyorsa, kalan dişlerin kanca alacak yüzeyleri ve destek noktaları saptanır; gerekiyorsa bu dişlere küçük yuvalar (rest yuvası) açılır.
Birinci (anatomik) ölçü: Hazır standart kaşıklarla, alginat gibi bir ölçü maddesiyle kaba ölçü alınır. Bu ölçüden çalışma modeli dökülür.
Kişisel kaşık ve ikinci (fonksiyonel) ölçü: Çalışma modeli üzerinde, o kişinin ağzına özel bir kaşık hazırlanır. Bu kaşıkla ikinci ölçü alınırken, protezin kenarlarının nereye kadar uzanacağı belirlenir. Bu aşamada kişiden dudaklarını büzmesi, dilini hareket ettirmesi, yutkunması istenir; böylece hareketli dokuların sınırı kaydedilir. Bu kenar şekillendirmesi, özellikle total protezin tutunması için en kritik adımdır.
Kapanış (dikey boyut) kaydı: Mum duvarlar hazırlanarak, alt ve üst çene arasındaki doğru mesafe belirlenir. Bu ölçü çok önemlidir; fazla yüksek olursa dişler sürekli temas eder, çene kasları yorulur, dokular yara olur ve konuşurken takırtı duyulur. Fazla düşük olursa yüzün alt bölümü kısalır, dudak kenarları içe çöker ve o bölgede çatlaklar oluşur. Bu aşamada ayrıca orta hat, gülme hattı ve köpek dişi hattı gibi referanslar işaretlenir.
Diş dizimi provası: Mum üzerine yapay dişler dizilir ve ağızda denenir. Bu, protezin kaderini belirleyen seanstır. Dişlerin rengi, boyu, şekli, dizilişi, orta hat uyumu, gülümseme çizgisi, konuşurken ne kadar göründüğü, kapanış ilişkisi ve yüz hatlarına uygunluğu kontrol edilir. Kişi aynada bakar, görüşünü belirtir; bu aşamada yapılan değişiklik kolaydır, protez bittikten sonra ise neredeyse imkânsızdır.
Bitim ve teslim: Mum, akrilikle değiştirilir ve protez cilalanır. Ağızda denenir, dokulara vuran noktalar işaretlenerek düzeltilir, kapanış ayarı yapılır. Kullanım ve bakım eğitimi verilir.
Kontrol seansları: Teslim sonrası ilk hafta içinde, sonra ikinci ve dördüncü haftalarda kontrol yapılır. Bu seanslarda vuran noktalar düzeltilir; bu, protez sürecinin normal bir parçasıdır.
Toplam süre genellikle dört ile altı seans arasında değişir ve iki-dört haftaya yayılır. Bölümlü protezlerde metal iskelet provası eklendiği için seans sayısı artabilir. Çekim yapıldıysa, dokuların oturması için beklenen süre bu takvimin dışındadır.
Proteze Alışkanlık Ne Kadar Sürer, İlk Günlerde Zorluk Yaşanır mı?
Protez, ağza yerleştirilen yabancı bir cisimdir ve ağız, vücudun en hassas duyusal bölgelerinden biridir. Dil, milimetrenin çok altındaki farkları algılayabilir. Bu nedenle ilk günlerde zorluk yaşanması beklenen bir durumdur; sorun değil, sürecin parçasıdır.
İlk günlerde yaşananlar şunlardır: Ağızda dolgunluk ve yabancı cisim hissi, tükürük artışı, öğürme refleksinin uyarılması (özellikle üst protezde damak arkası bölgesinde), konuşmada bozulma, çiğnemede zorluk, tat duyusunda azalma ve dokularda hassasiyet.
Tükürük artışı, vücudun ağzına giren cisme verdiği doğal bir tepkidir; tükürük bezleri yabancı cismi yıkamaya çalışır. Bu genellikle üç-yedi gün içinde belirgin şekilde azalır. Öğürme refleksi, üst protezin arka kenarının damak arkasına dayanmasıyla tetiklenir; çoğu kişide bir-iki hafta içinde azalır. Kalıcı olursa protezin arka kenarı biraz kısaltılabilir.
Tat duyusundaki azalma, üst total protezde damağın kaplanmasından kaynaklanır. Damakta da tat ve sıcaklık algılayan yapılar bulunur; bunlar kapandığında yemek, özellikle sıcaklık algısı açısından farklı gelir. Bu, dilin telafi etmesiyle zamanla azalır ama tamamen eski hâline dönmeyebilir.
Alışma sürecinin zaman çizelgesi şöyledir. İlk hafta en zorlu dönemdir; tükürük artışı, konuşma bozukluğu ve vuran noktalar bu haftada yoğundur. İkinci ve üçüncü haftada konuşma büyük ölçüde düzelir, tükürük normale döner, çiğneme başlar. Birinci ay sonunda çoğu kişi protezi rahatça kullanır. Tam alışma, yani protezi düşünmeden kullanma noktasına ulaşmak genellikle iki-üç ay alır. Bu süre, total protezde bölümlüye göre, alt protezde üste göre ve ilk kez protez kullananda daha uzundur.
- Protezi ilk günlerde mümkün olduğunca uzun süre ağızda tutmak; sık çıkarıp takmak alışmayı geciktirir
- İlk günlerde yumuşak besinlerle başlamak, küçük lokmalar almak
- Yüksek sesle kitap okuyarak konuşma pratiği yapmak
- Vuran noktaları kendi kendine düzeltmeye çalışmamak, kontrol seansına gitmek
- Ilık tuzlu suyla gargara yaparak dokuları rahatlatmak
Sabırlı olmak, sürecin en önemli parçasıdır. Protezi ilk günlerdeki zorluk nedeniyle çekmeceye kaldırmak, en sık yapılan hatadır; çünkü ağız, ancak sürekli kullanımla uyum sağlar.
Alışma sürecinde en sık yaşanan zorluklardan biri, ağızda artan tükürük hissidir. Vücut, protezi başlangıçta yabancı bir cisim olarak algılar ve refleks olarak tükürük salgısını artırır. Bu tepki genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden azalır. Benzer şekilde, özellikle üst total protezde damağı örten akrilik plak, öğürme refleksini uyarabilir. Protezin ilk günlerde kısa aralıklarla ve giderek uzayan sürelerle kullanılması, bu refleksin zamanla sönmesine yardımcı olur.
Konuşmanın düzelmesi de kademelidir. Özellikle 's', 'f' ve 'd' seslerinde, dilin damak ve dişlerle kurduğu temas noktaları değiştiği için ilk günlerde bozulma olabilir. Dil, yeni yüzeye kısa sürede uyum sağlar; bu uyumu hızlandırmanın en pratik yolu, yüksek sesle okuma alıştırması yapmaktır. Birkaç hafta sonunda hâlâ belirgin bir konuşma sorunu sürüyorsa, bu genellikle alışamamaktan değil, protezin diş diziliminden ya da kalınlığından kaynaklanır ve düzeltilmesi gerekir.
Takma Dişle Yemek Yeme ve Konuşma Nasıl Düzelir?
Protezle çiğneme, doğal dişlerdekinden farklı bir mekanik üzerine kuruludur. Doğal dişte kuvvet, kök aracılığıyla doğrudan kemiğe iletilir ve kökün çevresindeki periodontal ligament çok ince basınç farklarını algılar. Protezde ise kuvvet, mukoza üzerinden kemiğe aktarılır. Mukoza, yük taşımak için tasarlanmış bir doku değildir; bu nedenle protezle elde edilen çiğneme verimi, doğal dişe göre belirgin şekilde düşüktür. Total protezle çiğneme gücünün doğal dişlerin küçük bir bölümü düzeyinde kaldığı bildirilir.
Bu gerçeği kabul etmek, gerçekçi bir beklenti kurmanın ilk adımıdır. Bununla birlikte, doğru teknikle protezin verimi belirgin şekilde artırılabilir.
Çiğnemede uyulacak temel ilkeler şunlardır. Lokmalar küçük olmalı; büyük lokma protezi kaldırır. Çiğneme iki taraflı ve aynı anda yapılmalı; tek tarafta çiğnemek protezi karşı taraftan kaldırır ve devirir. Ön dişlerle ısırmaktan kaçınılmalı; ön dişle ısırmak, kaldıraç etkisiyle protezin arkasını kaldırır. Elma, mısır gibi besinler ısırılmak yerine dilimlenip arka dişlere verilmelidir. Sert ve yapışkan besinler başlangıçta sınırlandırılmalıdır.
Beslenme aşamalı olarak genişletilir. İlk hafta yumuşak besinler (çorba, yoğurt, püre, iyi pişmiş sebze, kıyma, yumurta) tercih edilir. İkinci ve üçüncü haftada orta sertlikte besinlere geçilir. Birinci aydan sonra çoğu besin tüketilebilir; ancak sert kabuklu yemişler, kemikli etler ve çok yapışkan şekerlemeler konusunda dikkatli olmak gerekir.
Konuşma açısından protez, dilin alışık olduğu tüm yüzeyleri değiştirir. Konuşma, dilin damağa, dişlere ve alveol sırtına yaptığı temaslarla oluşur; protez bu temas noktalarını yeniden konumlandırır. En sık etkilenen sesler şunlardır: s sesi, dilin ön damağa yaklaşmasıyla oluşur; protez kalınsa ıslıklı ya da peltek çıkabilir. f ve v sesleri, alt dudağın üst ön dişlere temasıyla oluşur; ön dişlerin konumu yanlışsa bu sesler bozulur. t, d, n, l sesleri dilin ucunun ön damağa vurmasıyla oluşur; damak kalınlığı bunları etkiler.
Konuşmanın düzelmesi genellikle iki-dört hafta alır. Bu süreci hızlandırmak için yüksek sesle okuma, zor sesleri içeren sözcükleri tekrarlama ve ayna karşısında konuşma pratiği önerilir. Konuşurken protezden takırtı sesi geliyorsa, bu genellikle dikey boyutun fazla olduğunu gösterir ve ayar gerektirir.
Protez Yaparken Diş Eti Yara Yapar veya Vurursa Ne Yapılmalı?
Yeni protezde vurma ve yara oluşması, neredeyse kaçınılmaz bir durumdur. Bunun nedeni, ölçünün alındığı sırada dokuların durgun hâlde olması, protez takıldıktan sonra ise çiğneme kuvvetlerinin devreye girmesidir. Basınç dağılımı, ancak protez kullanılmaya başlandığında gerçek hâliyle ortaya çıkar. Bu nedenle teslim sonrası kontrol seansları, tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
Vurma noktaları belirli bölgelerde yoğunlaşır: Kemik sırtının keskin çıkıntıları, alt çenede sinirin çıktığı delik (mental foramen) bölgesi, damak ortasındaki kemik çıkıntısı (torus palatinus), alt çenenin iç yüzündeki çıkıntılar, kas ve bağ yapışma yerleri (frenulum) ve protezin kenarlarının fazla uzun kaldığı alanlar.
Yaranın belirtileri arasında o bölgede keskin ağrı, kızarıklık, bazen beyaz bir zeminle çevrili küçük ülser, protezi takınca artan ve çıkarınca azalan rahatsızlık sayılabilir.
Ne yapılmalıdır? En önemli kural, protezi kendi kendine törpüleyerek düzeltmeye çalışmamaktır. Ev tipi eğe, zımpara ya da bıçakla yapılan müdahaleler, protezin uyumunu geri dönüşsüz olarak bozar; bir noktayı rahatlatırken başka bir noktada yeni sorun yaratır ve protezin kenar kapanmasını yok ederek tutunmasını bitirebilir.
Doğru yaklaşım şudur: Kontrol randevusuna gitmeden önceki bir-iki saat protezi ağızda tutmak. Bunun nedeni, vurma noktasının dokuda görünür bir iz bırakması ve hekimin bu izi görerek doğru noktayı düzeltebilmesidir. Protez çıkarılmış olarak gidilirse, iz kaybolur ve düzeltme tahminle yapılmak zorunda kalır. Ağrı çok şiddetliyse, protez birkaç saat çıkarılabilir ama randevudan önce mutlaka takılmalıdır.
Ara dönemde ılık tuzlu suyla (bir bardak ılık suya bir çay kaşığı tuz) günde birkaç kez gargara yapmak, dokunun iyileşmesine yardımcı olur. Bölgeye sert besinlerle yüklenmemek, yumuşak beslenmek uygundur.
Kontrol seansında hekim, basınç göstergesi maddelerle vuran noktayı işaretler ve o noktayı hassas biçimde inceltir. Genellikle birkaç seansta tüm noktalar giderilir. Yara, basınç kalktıktan sonra genellikle üç-yedi gün içinde iyileşir.
Bazı durumlar özel dikkat gerektirir. İki haftadan uzun süren, iyileşmeyen bir yara, kenarları sertleşmiş ya da kabarık bir lezyon, protez çıkarıldığı hâlde geçmeyen bir ülser mutlaka değerlendirilmelidir. Ayrıca protez kenarının kronik olarak tahriş ettiği bölgelerde, zamanla yumuşak ve sarkık doku fazlalıkları (epulis fissuratum) oluşabilir; bunlar bazen cerrahi olarak alınır.
Vurma bölgelerinin doğru tespit edilebilmesi için, kontrol randevusundan önceki saatlerde protezin takılı olması gerekir. Protez günlerce çıkarılmış hâlde bekletilirse, dokudaki kızarıklık ve iz kaybolur; hekim, düzeltilmesi gereken noktayı göremez. Bu nedenle yara olsa bile, kontrolden birkaç saat önce protezin takılması, aksatılmaması gereken bir ayrıntıdır.
Protez kaynaklı yaraların çoğu, düzeltme sonrası birkaç gün içinde iyileşir. Ancak iki-üç haftadan uzun süren, düzeltmeye rağmen kapanmayan, kenarları sertleşmiş ya da giderek büyüyen bir yara, artık basit bir vurma yarası olarak değerlendirilmez. Bu tür bir yaranın mutlaka incelenmesi gerekir; uzun süren protez tahrişi ile ilişkisiz başka nedenler de söz konusu olabilir ve gecikmeden değerlendirilmesi önemlidir.
Takma Diş Nasıl Temizlenir, Gece Çıkarılmalı mı?
Protez, doğal diş gibi görünse de tamamen farklı bir malzemeden yapılmıştır ve farklı bir bakım gerektirir. Akrilik, mikroskobik gözenekleri olan bir malzemedir; bu gözeneklere bakteri ve mantar kolayca yerleşir. Ayrıca akrilik, doğal dişten daha yumuşaktır ve normal diş macunundaki aşındırıcı parçacıklar yüzeyinde çizikler açar. Bu çizikler, daha fazla mikroorganizmanın tutunmasına ve renklenmeye yol açar.
Doğru temizlik şöyle yapılır:
- Protez her yemekten sonra çıkarılıp akan su altında durulanmalıdır.
- Günde en az bir kez, protez fırçası ya da yumuşak bir fırçayla, sıvı sabun veya özel protez temizleyici ile fırçalanmalıdır. Normal diş macunu kullanılmamalıdır; aşındırıcıdır.
- Fırçalama, lavabo içine su doldurularak ya da altına havlu serilerek yapılmalıdır; protez düşerse kırılabilir.
- Protez çıkarıldıktan sonra ağız da temizlenmelidir: Diş eti sırtları, damak ve dil yumuşak bir fırçayla ya da nemli gazlı bezle nazikçe silinmelidir. Bu, dolaşımı artırır ve mantar oluşumunu azaltır.
- Bölümlü protezde kalan doğal dişler, özellikle kancaların dokunduğu yüzeyler, florürlü macunla dikkatle fırçalanmalıdır.
Efervesan protez temizleme tabletleri haftada birkaç kez kullanılabilir; bunlar renklenmeyi azaltır ve mikroorganizma yükünü düşürür. Tablet çözeltisi kullanıldıktan sonra protez mutlaka bol suyla durulanmalıdır. Sıcak su kullanılmamalıdır; akrilik ısıyla şekil değiştirir ve protez ağza uymaz hâle gelir. Çamaşır suyu, metal iskeletli protezlerde metali karartabileceği için önerilmez.
Gece çıkarılmalı mı sorusunun yanıtı, kural olarak evettir. Nedenleri şunlardır. Mukoza, gün boyu protezin altında basınç altında kalır; gece bu basıncın kalkması, dokunun dinlenmesini ve kan dolaşımının düzelmesini sağlar. Sürekli protez takılması, mukozada kronik iltihaba (protez stomatiti) yol açar; bu tablo, damakta kızarıklık ve bazen mantar enfeksiyonu ile seyreder. Ayrıca sürekli basınç, altındaki kemiğin erimesini hızlandırır. Gece çıkarılan protez, ağız hijyeninin de düzelmesini sağlar.
Protez gece çıkarıldığında, kuru bırakılmamalıdır. Akrilik, kuruduğunda büzülür ve şekil değiştirir. Bu nedenle protez, temiz suyla dolu kapalı bir kapta saklanmalıdır. Su her gün değiştirilmelidir.
Bazı istisnalar vardır. Diş sıkma alışkanlığı olan ve protezsiz uyuduğunda çene ekleminde rahatsızlık yaşayan kişilerde, hekim geceleri protezin takılmasını uygun görebilir. Bu durumda, protezin gün içinde birkaç saat çıkarılarak dokuların dinlendirilmesi önerilir.
Zamanla Protez Neden Bollaşır, Astarlama (Rebazaj) Nedir?
Protezin zamanla bollaşması, protezin bozulmasından değil, altındaki dokunun değişmesinden kaynaklanır. Bunu anlamak için kemiğin nasıl davrandığını bilmek gerekir.
Kemik, canlı ve sürekli yenilenen bir dokudur. Üzerine yük bindiğinde kendini korur ve güçlendirir; yük binmediğinde ise gereksiz olduğunu varsayarak erir. Doğal dişin kökü, çiğneme kuvvetini kemiğe ileterek bu uyarıyı sağlar. Diş çekildiğinde bu uyarı kesilir ve o bölgedeki alveol kemiği erimeye başlar.
Erime hızı zamanla değişir. Çekimden sonraki ilk altı ay en hızlı dönemdir; bu sürede kemik yüksekliğinin belirgin bir bölümü kaybedilebilir. İlk yılın sonunda erime yavaşlar ama durmaz; ömür boyu, yılda küçük ama sürekli miktarlarda devam eder. Alt çene, üst çeneye göre daha hızlı erir; bu, alt total protezlerin zamanla neden daha çok sorun çıkardığını açıklar.
Protezin kendisi de bu süreci hızlandırır. Protez, kuvveti kemiğe mukoza üzerinden ve yaygın bir basınç olarak iletir; bu, kökün sağladığı fizyolojik uyarıdan farklıdır ve kemiği koruma etkisi göstermez, aksine baskıyla erimeyi artırabilir.
Sonuç olarak protez, ölçüsü alındığı gündeki dokuya uyar; doku değiştikçe protez aynı kalır ve arada boşluk oluşur. Belirtiler şunlardır: Protezin oynaması, konuşurken düşmesi, çiğnerken kayması, vuran noktaların artması, yapıştırıcı ihtiyacının başlaması ve yüzün alt bölümünün kısalması.
Astarlama (rebazaj/besleme), bu boşluğu doldurma işlemidir. Protezin dokuya bakan iç yüzeyine yeni bir akrilik tabaka eklenerek, protezin güncel dokuya uyması sağlanır. İki yöntem vardır. Doğrudan (ağız içi) astarlama, protezin içine astar maddesi konulup ağızda sertleştirilmesiyle yapılır; hızlıdır, aynı seansta biter ama hassasiyeti sınırlıdır. Dolaylı (laboratuvar) astarlaması, protezle ölçü alınıp laboratuvarda işlem yapılmasıyla yürütülür; daha hassastır, protez birkaç saat ya da bir gün kullanılamaz ama sonucu daha iyidir.
Ayrıca yumuşak astarlama seçeneği vardır; ince ve elastik bir tabaka kullanılır. Kemik sırtı çok incelmiş, mukoza çok inceli ve ağrılı olan kişilerde rahatlık sağlar. Ancak yumuşak astar, sert akriliğe göre daha kısa ömürlüdür ve daha çabuk renklenir.
Astarlama genellikle iki-üç yılda bir gerekir; ancak bu süre kişiden kişiye değişir. Erime hızlıysa daha sık, yavaşsa daha seyrek yapılır. Astarlamanın sınırı vardır; protezin dişleri aşınmışsa, kapanış çökmüşse ya da protez kırılgan hâle gelmişse astarlama yeterli olmaz ve protezin yenilenmesi gerekir.
Total Protez Damağa Yapışmıyorsa Nasıl Tutturulur, Yapıştırıcı Kullanılır mı?
Protezin tutunması, birkaç fiziksel mekanizmanın birlikte çalışmasıyla sağlanır. Bunları anlamak, sorunun nerede olduğunu bulmayı kolaylaştırır.
Adezyon, tükürüğün protez ile mukozaya yapışmasıdır. Kohezyon, tükürük moleküllerinin birbirini çekmesidir. Yüzey gerilimi, ince sıvı tabakasının iki yüzeyi birbirine çekmesidir. Atmosfer basıncı, protezin kenarları iyi kapandığında, protezle doku arasındaki bölgede oluşan negatif basıncın protezi yerinde tutmasıdır. Kas dengesi, dudak, yanak ve dil kaslarının protezi karşılıklı olarak dengede tutmasıdır.
Tutunmama nedenleri bu mekanizmalardan birinin ya da birkaçının bozulmasıdır. Kenar kapanması yetersizse, hava sızar ve emme etkisi oluşmaz; bu, protezin kenarının çok kısa olmasından ya da hareketli dokulara takılacak kadar uzun olmasından kaynaklanır. Kemik sırtı çok erimişse, oturma yüzeyi düzleşir ve protez kayar. Tükürük azsa, yapışma tabakası oluşmaz. Protez bollaşmışsa uyum bozulur. Dişler yanlış konumda dizilmişse, kaslar protezi sürekli iter. Damakta belirgin kemik çıkıntısı varsa, protez bu nokta üzerinde tahterevalli gibi sallanır.
Çözüm sıralaması şu şekildedir. Önce sorunun kaynağı bulunur. Kenar sorunu varsa, kenar uzatılır ya da kısaltılır. Doku değişmişse astarlama yapılır. Diş dizilimi hatalıysa yeniden dizim gerekir. Ağız kuruluğu varsa, nedeni araştırılır ve tükürük yerine geçen ürünler ya da nemlendiriciler kullanılabilir. Kemik sırtı çok erimişse, protez kaynaklı çözümlerin sınırına gelinmiş demektir.
Protez yapıştırıcıları, krem, toz ya da şerit hâlinde bulunan ve protez ile doku arasında yapışkan bir tabaka oluşturan ürünlerdir. Doğru kullanıldıklarında geçici bir güven hissi sağlarlar. Ancak yapıştırıcı, uyumsuz bir protezi düzeltmez; sadece sorunu gizler. Sürekli yapıştırıcı ihtiyacı, protezin astarlanması ya da yenilenmesi gerektiğinin işaretidir.
- Yapıştırıcı az miktarda, birkaç küçük nokta hâlinde uygulanmalıdır; fazlası taşar ve rahatsızlık verir
- Protez temiz ve hafif nemli olmalıdır
- Her akşam protez ve doku üzerindeki yapıştırıcı artıkları tamamen temizlenmelidir
- Yapıştırıcı, günde bir kez uygulanacak şekilde planlanmalıdır; gün içinde tekrar tekrar eklemek gerekiyorsa protez değerlendirilmelidir
Sürekli ve giderek artan yapıştırıcı kullanımı, altta ilerleyen bir uyumsuzluğu ve kemik erimesini maskeler. Bu nedenle yapıştırıcı, kalıcı bir çözüm değil, geçici bir destek olarak görülmelidir.
İmplant Destekli Hareketli Protez Nedir, Kimlere Önerilir?
İmplant destekli hareketli protez, klasik total protezin en büyük sorununa, yani tutunma eksikliğine getirilen çözümdür. Bu yaklaşımda, çene kemiğine az sayıda implant yerleştirilir ve protez bu implantlara özel tutucularla bağlanır. Protez yine çıkarılabilir; ama artık yalnızca dokuya oturmakla kalmaz, implantlara kilitlenir.
En yaygın uygulama alt çenedir. Alt total protezin tutunmasındaki anatomik zorluk düşünüldüğünde, iki implantla desteklenen bir alt protez, kişinin yaşam kalitesinde çok belirgin bir fark yaratır. Uluslararası uzlaşı metinlerinde, alt çenesi tamamen dişsiz kişiler için iki implant destekli hareketli protezin makul bir standart olarak kabul edildiği belirtilir.
Tutucu sistemler farklıdır. Lokator (topuz/tek tek tutucu) sistemi, her implantın üzerine ayrı bir başlık takılır ve protezin içindeki naylon halkalar bu başlıklara oturur; basit, temizliği kolay ve naylon parçaları değiştirilebilir bir sistemdir. Bar (çubuk) sistemi, implantlar birbirine metal bir çubukla bağlanır ve protez içindeki klipsler bu çubuğa tutunur; daha stabildir ama temizliği daha zordur ve daha fazla dikey yükseklik gerektirir. Manyetik sistem, mıknatıs esasına dayanır; tutuculuğu daha sınırlıdır.
Sağladığı yararlar belirgindir. Protez konuşurken ve gülerken düşmez, çiğneme verimi klasik total proteze göre kat kat artar, yapıştırıcı ihtiyacı ortadan kalkar, kişi daha çeşitli besinleri tüketebilir ve en önemlisi, implantlar kemiğe yük ilettiği için o bölgede kemik erimesi belirgin şekilde yavaşlar. Ayrıca kişinin sosyal güveni artar.
Uygunluk için gereken koşullar şunlardır: Implant yerleştirilecek bölgede yeterli kemik hacmi bulunması, genel sağlık durumunun cerrahiye elverişli olması, ağız bakımının implant çevresini temiz tutabilecek düzeyde olması ve düzenli kontrole gelinebilmesi. Sigara kullanımı, kontrolsüz diyabet, ağız hijyeninin çok yetersiz olması ve bazı kemik ilaçlarının kullanımı bu tedaviyi sınırlayabilir.
Bakımı özel dikkat gerektirir. İmplant çevresindeki diş eti, doğal dişin çevresinden farklı bir yapıya sahiptir ve enfeksiyona daha açıktır. İmplant başlıklarının çevresi her gün yumuşak fırça ve ara yüz temizleyicileriyle temizlenmelidir. Protezin içindeki naylon tutucular zamanla aşınır ve genellikle yılda bir ya da iki kez değiştirilmesi gerekir; bu, sistemin normal bakımının parçasıdır. Astarlama ihtiyacı, klasik protezdeki gibi zaman zaman doğar.
Takma Dişin Ömrü Ne Kadardır, Ne Zaman Yenilenmelidir?
Protezin ömrü, protezin kendi malzemesinden çok, altındaki dokuların değişim hızına bağlıdır. Akrilik ve yapay dişler onlarca yıl dayanabilir; ama ağız, aynı ağız olarak kalmaz. Bu nedenle protezin genel kullanım süresi olarak beş-yedi yıllık bir aralıktan söz edilir. Bu süre bir kural değil, bir öngörüdür; kimi kişide üç yılda yenileme gerekirken, kimi kişide on yıl sorunsuz kullanılabilir.
Protezin yenilenmesini gerektiren durumlar şunlardır:
- Yapay dişlerin aşınarak düzleşmesi ve kapanışın çökmesi; bu, yüzün alt bölümünün kısalmasına, dudak kenarlarında çatlaklara ve çene ekleminde zorlanmaya yol açar
- Kemik erimesinin astarlamayla telafi edilemeyecek düzeye ulaşması
- Protezin tekrar tekrar kırılması; bu genellikle altındaki desteğin bozulduğunu gösterir
- Akriliğin gözeneklenmesi, renklenmesi ve temizlenemez hâle gelmesi
- Bölümlü protezde kanca alan dişin kaybedilmesi ve tasarımın geçersizleşmesi
- Sürekli yapıştırıcı ihtiyacının doğması ve astarlamanın yetersiz kalması
- Metal iskelette kalıcı deformasyon ya da kırık oluşması
Protezin ömrünü uzatmak için yapılabilecekler şunlardır. Düzenli kontrol (yılda en az bir kez) en önemlisidir; kişi sorun hissetmese bile kontrol gereklidir, çünkü hem protezin uyumu hem de dokuların durumu değerlendirilir. Kontrolde ayrıca ağız mukozası taranır; bu, uzun süre protez kullanan kişilerde önemli bir koruyucu adımdır. Doğru temizlik, gece çıkarma, kuru bırakmama, sıcak suya sokmama ve düşürmemeye özen gösterme protezin yapısını korur. Zamanı geldiğinde astarlama yaptırmak, protezin ömrünü belirgin şekilde uzatır.
Eski, uyumsuz bir protezi kullanmaya devam etmenin bedelleri vardır. Kemik erimesi hızlanır ve gelecekteki tedavi seçenekleri (özellikle implant) daralır. Kronik tahriş, mukozada kalıcı değişikliklere yol açabilir. Çiğneme verimi düştüğü için beslenme çeşitliliği daralır ve bu, genel sağlığı etkileyebilir. Kapanışın çökmesi, çene ekleminde ve kaslarda zorlanma yaratabilir. Bu nedenle protezin yenilenme zamanı geldiğinde ertelememek, hem ağız hem genel sağlık açısından önemlidir.
Protezin ömrünü kısaltan en önemli etken, protezin kendisinin yıpranmasından çok altındaki dokuların değişmesidir. Diş çekildikten sonra çene kemiği, üzerine kök yoluyla yük binmediği için yavaş ama sürekli bir erime sürecine girer. Bu erime ilk yıl daha hızlı, sonraki yıllarda daha yavaş olmak üzere ömür boyu devam eder. Protez ise sabit bir şekle sahiptir ve değişmez. Zamanla protezin iç yüzeyi ile dokular arasında uyumsuzluk büyür; protez oynar, vurur ve çiğneme verimi düşer.
Bu nedenle hareketli protezde bakım, protezi yenilemekten ibaret değildir. Astarlama ile protezin iç yüzeyi dokuya yeniden uyumlanır ve bu işlem protezin kullanım süresini uzatır. Ancak astarlama her sorunu çözmez; protezin dişleri belirgin aşınmışsa, kapanış yüksekliği kaybolmuşsa, akrilik kaide çatlamış ya da defalarca tamir görmüşse yenileme daha doğru bir yaklaşımdır. Yıpranmış dişlerle uzun süre kullanılan bir protez, yalnızca çiğnemeyi zorlaştırmakla kalmaz, çene ekleminde ve yüz yüksekliğinde de değişikliklere yol açabilir.
Protezin uzun süre çıkarılmadan kullanılması, altındaki mukozanın sürekli baskı ve nemli ortam altında kalmasına yol açar. Bu ortam mantar çoğalması için elverişlidir ve protez altında kızarıklık şeklinde kendini gösteren bir tabloya (protez stomatiti) zemin hazırlar. Protezin gece çıkarılıp dokuların dinlendirilmesi ve protezin düzenli temizlenmesi, bu tablonun önlenmesinde en etkili adımdır.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, muayene ve tedavinin yerine geçmez. Şikayetleriniz için lütfen ilgili uzman hekime başvurunuz.
