Prolaktin, beynin alt kısmındaki hipofiz bezinden salgılanan ve en bilinen görevi doğum sonrasında süt yapımını sağlamak olan bir hormondur. Kadınlarda olduğu kadar erkeklerde de bulunur ve düzeyi gün içinde uyku, stres ve fiziksel etkinlikle dalgalanır. Prolaktin yüksekliği adet düzenini, gebe kalma olasılığını, cinsel isteği ve uzun vadede kemik sağlığını etkileyebilir. Yükselmenin nedeni gebelik gibi olağan bir durum olabileceği gibi kullanılan bir ilaç, tiroid bezinin az çalışması ya da hipofizde gelişen ve çoğunlukla iyi huylu olan bir kitle de olabilir. Bu nedenle sonuç, kan alma koşulları ve kişinin yakınmalarıyla birlikte ele alınır.
Prolaktin Nedir ve Vücutta Hangi Görevleri Üstlenir?
Prolaktin, beynin tabanında yer alan küçük hipofiz bezinin ön bölümünden salgılanan bir hormondur. Adını, doğum sonrasında memelerde süt yapımını başlatma ve sürdürme görevinden alır. Emzirme döneminde bebeğin memeyi emmesi sinir yolları aracılığıyla hipofize ulaşır ve prolaktin salınımını artırarak süt üretiminin devam etmesini sağlar. Hipofizin prolaktin salgısı, diğer hipofiz hormonlarının çoğundan farklı olarak asıl olarak baskı altında tutulur. Bu baskıyı beynin hipotalamus adlı bölgesinden gelen dopamin sağlar ve dopamin etkisi azaldığında prolaktin düzeyi yükselir. Emzirme sırasında yüksek seyreden prolaktin, yumurtlamayı yöneten hormon sinyallerini geçici olarak yavaşlatır ve emziren annelerde adetlerin bir süre gecikmesi bu etkiyle açıklanır. Prolaktin yalnızca emziren kadınlara özgü değildir; erkeklerde ve gebe olmayan kadınlarda da düşük düzeyde salgılanır. Bağışıklık sistemi, metabolizma ve üreme sistemiyle ilişkili başka görevleri de araştırılmaktadır. Salgısı gün içinde dalgalanır ve uyku sırasında yükselme eğilimi gösterir.
Prolaktin Testi Hangi Durumlarda İstenir?
Prolaktin testi çoğunlukla üreme sistemi ve hipofiz bezine ait yakınmaların araştırılmasında istenir. Kadınlarda adetlerin seyrekleşmesi, düzensizleşmesi ya da tamamen kesilmesi (amenore) testin en sık istenme nedenlerindendir. Gebe olmayan ve emzirmeyen bir kişide memeden süt benzeri akıntı gelmesi (galaktore) de prolaktin ölçümünü gerektiren durumlar arasındadır. Gebe kalmada güçlük yaşayan çiftlerin araştırılmasında prolaktin, diğer üreme hormonlarıyla birlikte değerlendirilir. Erkeklerde cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu, sperm sayısında düşüklük ya da meme dokusunda büyüme (jinekomasti) testin istenmesine yol açabilir. Nedeni açıklanamayan baş ağrısı, görme alanında daralma ya da başka bir nedenle çekilen görüntülemede hipofiz bölgesinde kitle saptanması da prolaktin ölçümünü gündeme getirir. Prolaktini etkileyebilen ilaç gruplarını kullanan ve yeni yakınmaları ortaya çıkan kişilerde de test istenebilir. Daha önce prolaktin yüksekliği saptanmış kişilerde ise test, tedaviye yanıtı ve seyri izlemek amacıyla tekrarlanır.
Prolaktin Testi Nasıl Yapılır, Günün Hangi Saatinde Kan Verilir?
Prolaktin testi, koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğiyle yapılır ve işlem birkaç dakika içinde tamamlanır. Prolaktin uyku sırasında yükseldiği için örneğin sabah saatlerinde, uyandıktan bir süre sonra alınması tercih edilir. Uyanır uyanmaz ya da gece vardiyasından hemen sonra verilen kan, gerçekte olduğundan yüksek bir sonuç verebilir. Stres ve iğne kaygısı bile prolaktini hafifçe yükseltebildiğinden kan alınmadan önce bir süre sakin biçimde oturup dinlenmek önerilir. Kan alma öncesindeki dönemde yoğun egzersiz, göğüs bölgesinin uyarılması ve cinsel ilişki sonucu etkileyebileceği için bunlardan kaçınılması istenebilir. Açlık genellikle zorunlu tutulmaz, ancak bazı laboratuvarlar ağır bir yemekten sonra hafif yükselme olabileceği için sabah aç ya da hafif kahvaltıyla gelinmesini önerir. Kullanılan tüm ilaçların kan alma sırasında belirtilmesi, sonucun doğru yorumlanması açısından önem taşır. Laboratuvarın verdiği hazırlık talimatlarına uyulması, gereksiz tekrar ölçümlerin önüne geçer.
Prolaktin Sonucu Nasıl Değerlendirilir?
Prolaktin sonucu, testi yapan laboratuvarın kullandığı yönteme göre belirlenen referans aralığıyla karşılaştırılarak okunur. Bu aralık laboratuvardan laboratuvara farklılık gösterebildiğinden sonuç, raporda yazan aralık dikkate alınarak yorumlanır. Kadın ve erkekler arasında, ayrıca gebelik ve emzirme dönemlerinde olağan kabul edilen düzeyler birbirinden ayrılır. Sonuç hiçbir zaman tek başına değerlendirilmez; kişinin yakınmaları, kullandığı ilaçlar, gebelik olasılığı ve kan alma koşulları birlikte ele alınır. Hafif bir yükseklik çoğu zaman stres ya da uygun olmayan kan alma saati gibi geçici nedenlere bağlı olabileceğinden önce ölçümün uygun koşullarda tekrarlanması düşünülür. Belirgin ya da tekrar eden yükseklikte tiroid testleri, böbrek fonksiyonları ve gerekirse makroprolaktin araştırması gibi ek incelemeler planlanır. Belirti olmayan bir kişide saptanan yükseklik ile adetleri kesilmiş ve meme akıntısı olan bir kişideki yükseklik farklı anlam taşır. Bu bütüncül değerlendirme, sonucu isteyen hekim tarafından yapılır.
Prolaktin Yüksekliği (Hiperprolaktinemi) Ne Anlama Gelir?
Prolaktin yüksekliği (hiperprolaktinemi), kandaki prolaktin düzeyinin kişinin yaşı, cinsiyeti ve dönemine göre beklenen aralığın üzerinde bulunmasıdır. Bu yükseklik gebelik ve emzirmede olduğu gibi vücudun olağan bir tepkisi olabilir ya da altta yatan bir soruna işaret edebilir. Yüksek prolaktin, hipotalamustan salgılanan ve üreme sistemini yöneten hormon sinyallerini baskılar. Bunun sonucunda kadınlarda yumurtlama düzensizleşir ve östrojen düzeyi düşer, erkeklerde ise testosteron yapımı azalır. Kişide görülen yakınmaların önemli bir bölümü prolaktinin doğrudan etkisinden çok bu hormon düşüşünden kaynaklanır. Yükseklik saptandığında ilk adım, geçici ve olağan nedenlerin ayırt edilmesidir. Hiçbir belirti yokken saptanan yükseklikte, kanda etkisiz bir prolaktin biçiminin birikmesi de akla gelir. Sonucun yüksek çıkması tek başına bir hastalık varlığını göstermez; yükselmenin nedeni ve derecesi birlikte ele alındığında anlam kazanır.
Prolaktin Yüksekliğine Yol Açan Durumlar Nelerdir?
Prolaktin yüksekliğinin en sık ve olağan nedenleri gebelik ve emzirmedir. Stres, uyku bozukluğu, yoğun egzersiz, göğüs bölgesinin uyarılması ve cinsel ilişki de geçici ve genellikle hafif yükselmelere yol açabilir. Dopaminin hipofiz üzerindeki baskılayıcı etkisini azaltan ilaçlar önemli bir neden grubudur; bazı ruhsal hastalık ilaçları, bazı bulantı ve mide boşalmasını hızlandıran ilaçlar, bazı depresyon ilaçları, bazı tansiyon ilaçları ve hormon içeren doğum kontrol hapları bu gruba örnektir. Prolaktin yüksekliği ilaçla ilişkili görünse bile ilacın kişinin kendi kararıyla bırakılması uygun değildir, çünkü ilacın sağladığı yarar ve olası seçenekler birlikte değerlendirilir. Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi) hipofizi uyararak prolaktini yükseltebilir. Böbrek yetmezliğinde prolaktinin vücuttan atılması azaldığı için kandaki düzeyi artar ve ağır karaciğer hastalıkları da benzer bir etki gösterebilir. Hipofizde prolaktin üreten ve çoğunlukla iyi huylu olan tümör (prolaktinoma) ya da hipofiz sapına bası yaparak dopaminin ulaşmasını engelleyen başka kitleler de yüksekliğe neden olabilir. Polikistik over sendromu olan bazı kadınlarda da hafif yükseklik görülebilir. Tüm araştırmalara karşın neden bulunamayan durumlar da vardır ve bunlar genellikle izlemle takip edilir.
Prolaktin Yüksekliği Kadınlarda ve Erkeklerde Hangi Belirtilerle Ortaya Çıkar?
Kadınlarda prolaktin yüksekliğinin en belirgin işareti adet düzeninin bozulmasıdır; adetler seyrekleşebilir, düzensizleşebilir ya da tamamen kesilebilir. Gebe olmayan ve emzirmeyen bir kadında memeden kendiliğinden ya da sıkmakla süt benzeri akıntı gelmesi dikkat çekici bir belirtidir. Yumurtlamanın baskılanmasına bağlı olarak gebe kalmada güçlük yaşanabilir. Östrojen düşüklüğü vajinal kuruluk, cinsel istekte azalma ve cinsel ilişki sırasında rahatsızlık hissine yol açabilir. Erkeklerde en sık görülen belirtiler cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunudur. Sperm üretiminin azalması, meme dokusunda büyüme ve nadiren meme akıntısı da görülebilir. Erkeklerdeki belirtiler çoğu zaman yaşa ya da strese bağlanarak uzun süre fark edilmeyebilir. Kadınlarda da erkeklerde de uzun süre devam eden hormon düşüklüğü kemik yoğunluğunda azalmaya zemin hazırlayabilir. Yükselmenin nedeni hipofizde büyük bir kitle ise baş ağrısı ve görme alanında daralma gibi basıya bağlı belirtiler de eklenebilir.
Prolaktin Düşüklüğü Ne Anlama Gelir ve Hangi Durumlarda Görülür?
Prolaktin düşüklüğü, yüksekliğine göre çok daha seyrek karşılaşılan bir durumdur. Gebe olmayan kişilerde düşük prolaktin çoğu zaman herhangi bir yakınmaya yol açmaz ve tek başına fark edilmez. Bu durum genellikle hipofiz bezinin genel olarak yetersiz çalıştığı durumlarda (hipopituitarizm) diğer hipofiz hormonlarının eksikliğiyle birlikte ortaya çıkar. Doğum sırasında yaşanan ağır kanamaya bağlı hipofiz hasarı (Sheehan sendromu) bu nedenlerden biridir ve doğum sonrasında sütün hiç gelmemesi ilk ipucu olabilir. Hipofiz bölgesine yapılan cerrahi girişimler, bu bölgeye uygulanan ışın tedavisi ve hipofizi etkileyen iltihabi hastalıklar da prolaktin yapımını azaltabilir. Dopamin etkisini artıran ilaç gruplarını kullanan kişilerde de prolaktin beklenenden düşük bulunabilir. Emzirmek isteyen bir annede süt yetersizliği, prolaktin düşüklüğünün en belirgin sonucudur. Düşük sonuç saptandığında hipofizin diğer hormonlarının da değerlendirilmesi, genel tablonun anlaşılmasına katkı sağlar.
Prolaktinoma Nedir, Prolaktin Yüksekliğiyle İlişkisi Nasıl Değerlendirilir?
Prolaktinoma, hipofiz bezinde prolaktin üreten hücrelerden gelişen ve genellikle iyi huylu olan bir tümördür. Hipofiz adenomları arasında en sık görülen türlerden biridir ve vücudun başka bölgelerine yayılma özelliği taşımaz. Küçük boyutta olanlar mikroadenom, daha büyük olanlar makroadenom olarak adlandırılır. Kadınlarda adet düzensizliği ve meme akıntısı erken fark edildiği için prolaktinoma çoğu zaman küçük boyuttayken saptanır. Erkeklerde ve adetleri zaten kesilmiş kadınlarda belirtiler geç fark edilebildiğinden kitle daha büyük boyutta ortaya çıkabilir. Prolaktin düzeyi genellikle kitlenin büyüklüğüyle paralel seyreder; belirgin yükseklik prolaktinomayı düşündürürken hafif yükseklikte önce ilaç, tiroid ve diğer geçici nedenler araştırılır. Hipofizdeki bazı büyük kitleler prolaktin üretmeden yalnızca sapa bası yaparak hafif bir yükselmeye yol açabilir ve bu ayrım tedavi planı açısından önemlidir. Prolaktinomaların önemli bir bölümü ilaç tedavisine iyi yanıt verir ve çoğu kişi düzenli takiple olağan yaşamını sürdürür.
Makroprolaktin Nedir, Prolaktin Sonucunu Nasıl Etkiler?
Kanda dolaşan prolaktinin büyük bölümü küçük ve etkin biçimdedir, ancak bazı kişilerde prolaktin vücudun kendi antikorlarına bağlanarak büyük bir molekül oluşturur. Bu büyük yapıya makroprolaktin adı verilir. Makroprolaktin hücrelere etki edemediği için biyolojik olarak etkisizdir ve herhangi bir yakınmaya yol açmaz. Büyük olduğu için böbreklerden yavaş atılır ve kanda birikerek toplam prolaktin düzeyini yüksek gösterir. Laboratuvarda kullanılan rutin yöntemlerin çoğu etkin prolaktin ile makroprolaktini birbirinden ayıramaz. Bu durum makroprolaktinemi olarak adlandırılır ve belirti olmadan saptanan prolaktin yüksekliğinin önemli nedenlerinden biridir. Makroprolaktin, özel bir çöktürme yöntemiyle etkin prolaktinden ayrılarak ölçülebilir. Bu ayrımın yapılması, gereksiz görüntüleme incelemelerinin ve gereksiz ilaç kullanımının önüne geçer. Etkin prolaktin düzeyi olağan bulunan bir kişide makroprolaktin varlığı genellikle tedavi gerektirmez.
Prolaktin ile Tiroid Hormonları (TSH) Arasındaki İlişki Nedir?
Tiroid bezinin az çalıştığı durumlarda (hipotiroidi) beyin, tiroidi uyarmak için hipotalamustan daha fazla tiroid uyarıcı serbestleştirici hormon (TRH) salgılar. Bu hormon yalnızca tiroidi yöneten TSH'yi değil, hipofizdeki prolaktin salgısını da uyarır. Sonuçta tiroid yetmezliği olan bazı kişilerde prolaktin de yükselir ve adet düzensizliği ya da meme akıntısı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Bu nedenle prolaktin yüksekliği saptanan kişilerde TSH ölçümü, araştırmanın ilk basamaklarından biri olarak yer alır. Tiroid yetmezliği uygun biçimde tedavi edildiğinde prolaktin düzeyi çoğu zaman kendiliğinden olağan aralığa döner. Uzun süre tedavisiz kalmış ağır hipotiroidide hipofiz bezi uyarı nedeniyle büyüyebilir ve görüntülemede bir kitleyle karışabilir. Tiroid değerlerinin önceden bilinmesi, bu tür yanlış yorumların ve gereksiz müdahalelerin önlenmesine yardımcı olur. TSH testinin ayrıntıları kütüphanedeki ilgili sayfada ayrıca ele alınmaktadır.
Prolaktin Sonucuyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
Prolaktin yüksekliği ya da düşüklüğü saptanan kişiler için başvurulacak temel bölüm endokrinoloji ve metabolizma hastalıklarıdır. Adet düzensizliği, meme akıntısı ya da gebe kalmada güçlük ön plandaysa kadın hastalıkları ve doğum bölümü de süreci birlikte yürütebilir. Cinsel istek azalması, sertleşme sorunu ya da kısırlık yakınması olan erkekler üroloji bölümüne başvurabilir. Görme alanında daralma varsa göz hastalıkları, hipofizde büyük bir kitle saptanmışsa beyin ve sinir cerrahisi bölümü değerlendirmeye katılır. Süreç genellikle ölçümün uygun koşullarda tekrarlanması, gebelik olasılığının araştırılması ve kullanılan ilaçların gözden geçirilmesiyle başlar. Ardından tiroid ve böbrek testleri, gerekirse makroprolaktin araştırması yapılır ve açıklanamayan yükseklikte hipofiz MR görüntülemesi planlanır. Elde edilen bulgulara göre izlem ya da tedavi seçeneği belirlenir ve prolaktin düzeyi belirli aralıklarla kontrol edilir. Bu sürecin hangi adımlarla ilerleyeceğine kişinin durumuna göre hekim karar verir.