Grup B streptokok, pek çok sağlıklı yetişkinin bağırsağında ve genital bölgesinde herhangi bir yakınmaya yol açmadan bulunabilen yaygın bir bakteridir. Bu bakterinin belirti vermeden vücutta bulunmasına taşıyıcılık denir ve taşıyıcılık bir hastalık ya da hijyen eksikliği anlamına gelmez. Gebelikte önem kazanmasının nedeni, bakterinin doğum sırasında bebeğe geçerek nadiren de olsa yenidoğanda ciddi enfeksiyonlara yol açabilmesidir. Gebeliğin son döneminde yapılan tarama, taşıyıcılığı önceden ortaya koyarak doğum ekibinin koruyucu önlemleri planlamasına olanak tanır. Bu sayfada taramanın nasıl yapıldığı, sonuçların ne anlama geldiği ve doğum sürecine nasıl yansıdığı sakin ve anlaşılır bir dille ele alınmaktadır.
Grup B Streptokok (GBS) Nedir ve Vücudun Neresinde Bulunur?
Grup B streptokok, tıbbi adıyla Streptococcus agalactiae, insan vücudunda doğal olarak yaşayabilen bakterilerden biridir. Genellikle kalın bağırsağın son bölümünde, rektumda (makatın hemen içindeki bağırsak bölümü) ve vajinada bulunur. Bu bakteriyi taşıyan kişilerin büyük bölümünde ne ağrı ne akıntı ne de başka bir belirti görülür. Bakterinin sessizce bulunduğu bu duruma taşıyıcılık (kolonizasyon) adı verilir. Taşıyıcılık kadınlarda ve erkeklerde görülebilir, gebeliğe özgü bir durum değildir. Bakteri boğazdaki streptokok enfeksiyonlarına yol açan Grup A streptokoktan farklı bir türdür ve bu iki bakteri birbirine karıştırılmamalıdır. Taşıyıcılık kişisel temizlikle ilgili değildir; özenli bir hijyen alışkanlığı olan kişilerde de bakteri bulunabilir. Sağlıklı bir yetişkin için çoğu zaman sorun oluşturmayan bu bakteri, gebelikte doğum sırasında bebeğe geçebildiği için ayrıca izlenir.
Gebelikte Grup B Streptokok Taraması Neden Yapılır?
Taramanın temel amacı, doğum kanalında bakteri bulunan anne adaylarını doğumdan önce belirlemektir. Doğum sırasında bebek vajinadan geçerken bakteriyle karşılaşabilir ve bebeklerin çok küçük bir bölümünde bu karşılaşma enfeksiyona dönüşebilir. Yenidoğanda Grup B streptokok, kana yayılan enfeksiyona (sepsis), akciğer enfeksiyonuna (pnömoni) ya da beyin zarlarının iltihabına (menenjit) neden olabilir. Bu tablolar nadir görülse de hızla ilerleyebildiği için önlenmesi önemsenir. Taşıyıcılık belirti vermediğinden anne adayı bakteriyi taşıdığını kendiliğinden fark edemez. Tarama bu sessiz durumu görünür hâle getirerek doğum eylemi başladığında koruyucu önlemlerin zamanında planlanmasını sağlar. Taramanın bir hastalık tanısı değil, doğuma hazırlık sürecinin olağan bir adımı olduğunu bilmek anne adaylarının kaygısını azaltabilir.
GBS Taraması Gebeliğin Hangi Döneminde Yapılır?
Tarama gebeliğin son haftalarında, doğuma yakın bir dönemde yapılır. Bu zamanlamanın nedeni, taşıyıcılığın gebelik boyunca değişebilmesidir; bakteri bir dönemde saptanıp daha sonra saptanmayabilir ya da tersi olabilir. Doğuma yakın alınan örnek, doğum anındaki durumu daha iyi yansıtır. Gebeliğin erken dönemlerinde alınan bir sonuç, doğum zamanındaki taşıyıcılık hakkında güvenilir bilgi vermeyebilir. Tarama sonucunun geçerli kabul edildiği belirli bir süre vardır ve doğum bu süreden sonraya kalırsa testin yenilenmesi gündeme gelebilir. Erken doğum belirtileri ya da erken su gelmesi gibi durumlarda zamanlama gebenin durumuna göre öne çekilebilir. Taramanın hangi gün yapılacağı gebelik takibinin genel planı içinde belirlenir.
GBS Taraması İçin Örnek Nasıl Alınır?
Örnek, ucu pamuklu steril bir çubukla (sürüntü çubuğu) alınır. Aynı çubuk önce vajinanın alt kısmına, ardından makat girişinin hemen içine hafifçe dokundurularak tek sürüntüyle hem vajinadan hem rektumdan örnek toplanır. Bu yönteme rektovajinal sürüntü denir ve bakterinin bulunabildiği iki bölgeyi birlikte değerlendirdiği için tercih edilir. İşlem jinekolojik muayene masasında kısa sürede tamamlanır ve çoğu durumda iç muayene aletine (spekulum) gerek duyulmaz. Sürüntü sırasında genellikle kısa süreli, hafif bir rahatsızlık hissedilebilir. Bazı merkezlerde uygun yönlendirme yapıldığında anne adayının örneği kendisinin alması da mümkün olabilir. Alınan çubuk, bakterinin canlılığını koruyan özel bir taşıma ortamına yerleştirilerek laboratuvara gönderilir. İşlem sonrasında günlük yaşama hemen dönülebilir.
GBS Taşıyıcılığı ile GBS Enfeksiyonu Arasındaki Fark Nedir?
Taşıyıcılık, bakterinin vücutta herhangi bir zarar vermeden bulunması anlamına gelir. Enfeksiyon ise bakterinin dokulara yerleşip çoğalarak iltihaba ve belirtilere yol açmasıdır. Tarama sonucunun pozitif çıkması çoğunlukla taşıyıcılığı gösterir, anne adayının hasta olduğunu göstermez. Taşıyıcı olan anne adayının kendisi genellikle sağlıklıdır ve gebelik boyunca bir yakınma yaşamaz. Bununla birlikte Grup B streptokok gebelikte seyrek olarak idrar yolu enfeksiyonuna, rahim içi zarların iltihabına ya da doğum sonrası rahim enfeksiyonuna neden olabilir. Bu durumlarda ateş, idrarda yanma ya da karın ağrısı gibi belirtiler ortaya çıkar ve taşıyıcılıktan farklı olarak değerlendirilir. Bu ayrımı bilmek, pozitif bir sonucun gereksiz kaygıya dönüşmesini önler. Taramanın odağı annenin hastalığı değil, doğum sırasında bebeğe geçişin önlenmesidir.
GBS Kültürü ile Hızlı Moleküler (PCR) Yöntem Arasındaki Fark Nedir?
Alınan sürüntü laboratuvarda iki farklı yolla incelenebilir. Kültür yönteminde örnek, bakterinin çoğalmasını destekleyen özel besiyerlerine ekilir ve bakterinin üreyip üremediği gözlenir. Bu yöntem yaygın kullanılır ve üreyen bakteri üzerinde ek incelemeler yapılmasına olanak tanır; ancak sonucun çıkması birkaç gün sürebilir. Hızlı moleküler yöntemde, yani PCR (polimeraz zincir reaksiyonu) testinde, bakteriye ait genetik materyal doğrudan aranır. Moleküler test sonucu çok daha kısa sürede verebildiği için doğum eylemi başlamış ve tarama sonucu bilinmeyen anne adaylarında yararlı olabilir. Her iki yöntemin de güçlü ve sınırlı yanları vardır ve bazı durumlarda birlikte kullanılabilirler. Hangi yöntemin uygulanacağı merkezin olanaklarına ve anne adayının içinde bulunduğu duruma göre belirlenir.
Tarama Sonucu Pozitif Çıkarsa Doğum Planı Nasıl Etkilenir?
Pozitif sonuç, gebelik süresince bir tedavi başlanması anlamına gelmez; çünkü doğumdan önce verilen tedaviler bakteriyi kalıcı olarak ortadan kaldırmaz ve bakteri kısa sürede geri dönebilir. Koruyucu önlem, doğum eylemi başladığında ya da su geldiğinde uygulanır. Bu dönemde hekimin planıyla anneye damar yoluyla koruyucu antibiyotik verilir. Amaç, doğum kanalındaki bakteri yükünü azaltarak bebeğin doğum sırasında bakteriyle karşılaşma olasılığını düşürmektir. Koruyucu antibiyotiğin doğumdan belirli bir süre önce başlaması bu önlemin etkinliği açısından önem taşır. Bu nedenle pozitif sonucu olan anne adaylarının doğum eylemi başladığında ya da suyu geldiğinde vakit kaybetmeden doğum yapacakları merkeze başvurmaları önerilir. Antibiyotiğe karşı bilinen bir alerjisi olan anne adaylarında ilaç seçimi buna göre planlandığından alerji öyküsünün önceden bildirilmesi yararlıdır. Pozitif sonuç normal doğum yapılmasına engel değildir ve doğum şekli genellikle başka gebelik bulgularına göre belirlenir.
Tarama Sonucunun Negatif Çıkması Neyi İfade Eder?
Negatif sonuç, örneğin alındığı dönemde vajina ve rektumda Grup B streptokok saptanmadığını gösterir. Bu durumda doğum eyleminde bu bakteriye yönelik koruyucu antibiyotik genellikle gerekmez. Ancak taşıyıcılık zaman içinde değişebildiği için negatif sonuç doğum anında bakterinin bulunmadığını tümüyle dışlamaz. Örnek alma tekniği, taşıma koşulları ve örneğin bekleme süresi de sonucu etkileyebilir. Doğum, tarama sonucunun geçerli kabul edildiği süreyi aşarsa testin yenilenmesi gerekebilir. Negatif sonuca rağmen doğum sırasında annede ateş gibi yeni bir bulgu ortaya çıkarsa değerlendirme yeniden yapılır. Negatif sonuç, bebeğin doğum sonrasında olağan biçimde izlenmesini değiştirmez.
Tarama Yapılmadan Doğuma Girildiğinde Hangi Risk Etmenleri Değerlendirilir?
Bazı anne adaylarında tarama yapılamamış olabilir ya da sonuç doğum anında henüz elde edilmemiş olabilir. Bu durumda koruyucu antibiyotik kararı, bebeğin enfeksiyon riskini artıran durumlar göz önünde bulundurularak verilir. Beklenen tarihten önce başlayan erken doğum eylemi bu etmenlerden biridir. Zarların doğum eylemi başlamadan önce yırtılması, yani erken su gelmesi ve bu durumun uzun sürmesi de riski artırabilir. Doğum sırasında annede ateş yükselmesi, rahim içinde bir enfeksiyonun varlığına işaret edebileceği için dikkatle ele alınır. Önceki bir gebelikte bebeğin Grup B streptokok enfeksiyonu geçirmiş olması ve bu gebelikte idrarda bakterinin saptanmış olması da kararı etkileyen öyküler arasındadır. Böyle durumlarda hekim, anne adayının öyküsünü ve doğum sırasındaki bulguları birlikte değerlendirerek yaklaşımı belirler. Olanak varsa hızlı moleküler testten de yararlanılabilir.
Gebelikte İdrarda GBS Saptanması Rektovajinal Taramadan Nasıl Ayrılır?
Gebelik süresince yapılan idrar kültüründe Grup B streptokok üremesi, rektovajinal taramadan ayrı bir anlam taşır. İdrarda bu bakterinin bulunması, genital bölgede bakteri yükünün yüksek olabileceğine işaret eder. Bu nedenle gebeliğin herhangi bir döneminde idrarda Grup B streptokok saptanan anne adayları, doğum sırasında koruyucu antibiyotik açısından genellikle riskli grupta kabul edilir. Bu anne adaylarında gebeliğin son döneminde ayrıca rektovajinal tarama yapılması çoğu zaman gerekmez; çünkü karar idrar sonucuna dayanarak verilebilir. İdrarda saptanan bakteri belirti verse de vermese de gebelik sırasında ayrıca ele alınabilir. Rektovajinal tarama ise yalnızca doğuma yakın dönemdeki taşıyıcılığı gösterir ve idrar yolu enfeksiyonu hakkında bilgi vermez. İki sonucun da doğum ekibinin bilgisinde olması, doğum planının eksiksiz hazırlanmasına katkı sağlar.
Yenidoğanda GBS Enfeksiyonu Açısından Nelere Dikkat Edilir?
Doğum sonrasında bebekler olağan yenidoğan izlemiyle takip edilir ve koruyucu önlem gerekip gerekmediğine göre bu izlem düzenlenir. Grup B streptokok enfeksiyonu bebeklerin çoğunda doğumdan sonraki ilk günlerde ortaya çıkar, ancak daha seyrek olarak sonraki haftalarda da görülebilir. Geç dönemde ortaya çıkan enfeksiyonlar, doğumda koruyucu antibiyotik almış annelerin bebeklerinde de görülebildiği için ailelerin belirtileri tanıması önemlidir. Bebeğin emmekte ya da beslenmekte zorlanması dikkat edilmesi gereken ilk işaretlerden biri olabilir. Ateş yükselmesi ya da tam tersine vücut sıcaklığının düşmesi önemli bir belirtidir. Hızlı ya da zorlanarak nefes alma, inleme, ciltte morarma veya solukluk da enfeksiyona eşlik edebilir. Bebeğin olağandışı uyuşuk olması, uyandırılmakta güçlük çekilmesi ya da aşırı huzursuzluk göstermesi de önemsenir. Bu belirtilerden biri fark edildiğinde bebek bekletilmeden en yakın acil servise ya da yenidoğan birimine götürülmelidir.
GBS Taraması İçin Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
Grup B streptokok taraması, gebelik takibini yürüten Kadın Hastalıkları ve Doğum bölümünde planlanır. Örnek, gebeliğin son döneminde yapılan rutin kontrollerden birinde muayene sırasında alınır. Sürüntü laboratuvarın mikrobiyoloji birimine gönderilir ve seçilen yönteme göre incelenir. Sonuç çıktığında gebelik takibindeki hekim sonucu anne adayıyla paylaşır ve doğum planına işler. Pozitif sonuç durumunda doğum eylemi başladığında izlenecek yol önceden konuşulur. Sonucun bir kopyasının anne adayının yanında bulunması, özellikle doğumun farklı bir merkezde gerçekleşme olasılığı varsa yararlıdır. Doğum sonrasında bebeğin izlemi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları bölümü ile yenidoğan birimi tarafından sürdürülür. Bu süreç, anne adayının doğuma bilgi sahibi ve hazırlıklı olarak girmesine yardımcı olur.