Şizofreni, toplumda yaklaşık %1 oranında görülen ve bireylerin düşünce, algı, duygulanım ve davranışlarında ciddi bozukluklara yol açan kronik bir psikiyatrik hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya genelinde 24 milyondan fazla kişi şizofreniden etkilenmektedir. Türkiye'de yaşam boyu prevalans %0,8-1,2 arasında tahmin edilmektedir. Hastalık genellikle geç ergenlik veya erken yetişkinlik döneminde başlamakta olup erkeklerde 18-25, kadınlarda 25-35 yaş aralığında pik yapmaktadır. Şizofreni, yeti yitimine en fazla neden olan hastalıklar arasında yer almakta ve tedavi edilmediğinde bireylerin bağımsız yaşam becerilerini ciddi şekilde olumsuz etkilemektedir.
Şizofreni Nedir?
Şizofreni, gerçeklik algısının bozulduğu, düşünce süreçlerinde dezorganizasyon, algısal deneyimlerde çarpıklık ve motivasyon ile duygusal ifadede azalma ile karakterize edilen ciddi bir ruhsal bozukluktur. Hastalık, pozitif semptomlar, negatif semptomlar ve bilişsel semptomlar olmak üzere üç temel belirti kümesiyle tanımlanmaktadır.
Şizofreninin klinik alt tipleri DSM-5'te kaldırılmış olmakla birlikte, tarihsel olarak tanımlanan formlar hâlâ klinik pratikte referans olarak kullanılmaktadır:
- Paranoid tip: Sistematize sanrılar ve işitsel halüsinasyonların ön planda olduğu form
- Dezorganize (hebefrenik) tip: Düzensiz konuşma, düzensiz davranış ve künt veya uygunsuz duygulanımın belirgin olduğu form
- Katatonik tip: Motor bozukluklar, postüral rigidite veya aşırı motor aktivitenin gözlendiği form
- Rezidüel tip: Aktif psikotik dönem sonrasında negatif belirtilerin baskın olduğu kronik evre
Şizofreninin nörobilolojik temelinde dopamin hipotezi merkezi bir yer tutmaktadır. Mezolimbik yolaktaki aşırı dopaminerjik aktivite pozitif semptomlarla, mezokorteks yolaktaki dopamin eksikliği ise negatif ve bilişsel semptomlarla ilişkilendirilmektedir. Glutamaterjik hipofonksiyon hipotezi, NMDA reseptör disfonksiyonu aracılığıyla hastalığın patofizyolojisine katkıda bulunmaktadır. Nörogelişimsel model ise prenatal ve perinatal dönemdeki beyin gelişim sürecindeki aksaklıkların hastalığa zemin hazırladığını öne sürmektedir.
Şizofreninin Nedenleri
Şizofreninin etiyolojisi, genetik yatkınlık ve çevresel stresörlerin etkileşimine dayanan stres-diyatez modeli çerçevesinde açıklanmaktadır.
Genetik Faktörler
- Ailesel risk: Birinci derece akrabalarda şizofreni riski %10, monozigotik ikizlerde %48 oranındadır
- Polygenik kalıtım: Yüzlerce genin küçük etki büyüklükleriyle katkıda bulunduğu karmaşık genetik yapı
- Kopya sayısı varyasyonları (CNV): 22q11.2 delesyonu, 1q21.1, 15q13.3 gibi genomik bölgelerdeki yapısal değişiklikler
- DISC1, NRG1, DTNBP1 genleri: Şizofreni duyarlılık genleri arasında en çok çalışılanlar
Nörogelişimsel Faktörler
- Prenatal enfeksiyonlar: Gebeliğin ikinci trimesterinde influenza, toksoplazma veya rubella enfeksiyonu
- Obstetrik komplikasyonlar: Preeklampsi, fetal hipoksi, düşük doğum ağırlığı
- Beslenme yetersizlikleri: Prenatal dönemde folat, demir ve D vitamini eksikliği
- Erken çocukluk deneyimleri: Çocukluk çağı travması, istismar ve ihmal
Çevresel ve Psikososyal Faktörler
- Kentsel yaşam: Kırsal bölgelere kıyasla kentlerde şizofreni insidansının 2-3 kat artmış olması
- Göç: Göçmenlerde ve etnik azınlıklarda artmış risk
- Madde kullanımı: Ergenlik döneminde esrar kullanımının riski 2-6 kat artırması
- Psikososyal stresörler: Sosyal izolasyon, ayrımcılık, travmatik yaşantılar
Şizofreninin Belirtileri
Şizofreni belirtileri, pozitif, negatif ve bilişsel semptomlar olmak üzere üç ana kategoride değerlendirilmektedir.
Pozitif Semptomlar
- Halüsinasyonlar: En sık işitsel halüsinasyonlar (sesler duyma); daha az sıklıkla görsel, dokunsal, koku ve tat halüsinasyonları
- Sanrılar: Perseküsyon (takip edilme), grandiyöz (büyüklük), referans (ilişkilendirme), kontrol edilme, düşünce sokulması veya çalınması sanrıları
- Dezorganize düşünce: Çağrışım bozuklukları, raydan çıkma, teğetsellik, neolojizm, sözcük salatası
- Dezorganize veya katatonik davranış: Anlamsız psikomotor ajitasyon, balmumu esnekliği, stereotipiler, maniyerizm
Negatif Semptomlar
- Avolisyon: Amaçlı etkinliklere başlama ve sürdürme motivasyonunun kaybı
- Anhedoni: Daha önce zevk alınan etkinliklerden artık keyif alamamak
- Alogia: Konuşma miktarında ve içeriğinde azalma
- Künt duygulanım: Duygusal ifadenin kısıtlılığı, yüz ifadesinde ve ses tonunda monotonluk
- Sosyal geri çekilme: Kişiler arası ilişkilerden uzaklaşma ve sosyal izolasyon
Bilişsel Semptomlar
- Çalışma belleğinde bozulma
- Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
- Yürütücü işlevlerde (planlama, karar verme, problem çözme) bozukluk
- İşlem hızında yavaşlama
- Sosyal biliş eksiklikleri (zihin kuramı, duygu tanıma)
Şizofreninin Tanısı
Şizofreni tanısı, klinik değerlendirme, öykü ve gözleme dayalı olarak konulmaktadır; hastalığa özgü bir laboratuvar testi bulunmamaktadır.
- DSM-5 tanı kriterleri: Sanrılar, halüsinasyonlar, dezorganize konuşma, dezorganize/katatonik davranış veya negatif semptomlardan en az ikisinin minimum bir ay süreyle bulunması (en az biri sanrı, halüsinasyon veya dezorganize konuşma olmalı); işlevsellikte belirgin bozulma; bozukluğun sürekli belirtilerinin en az altı aydır devam etmesi
- Yapılandırılmış klinik görüşme: SCID-5 ile standart tanısal değerlendirme
- Psikometrik ölçekler: PANSS (Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği), BPRS (Kısa Psikiyatrik Değerlendirme Ölçeği)
- Nöropsikolojik testler: MATRICS Bilişsel Bataryası ile bilişsel işlevlerin değerlendirilmesi
- Nörogörüntüleme: Beyin MR (ventrikül genişlemesi, kortikal atrofi, hipokampüs hacim azalması); organik patolojilerin dışlanması
- Laboratuvar tetkikleri: Tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, tiroid fonksiyon testleri, madde tarama testleri, otoimmün ensefalit antikorları
Ayırıcı Tanı
Şizofreni tanısı konulurken, psikotik belirtilere neden olabilecek diğer durumlar dikkatle dışlanmalıdır:
- Şizoaffektif bozukluk: Psikotik belirtilerle eş zamanlı duygudurum epizodlarının varlığı
- Bipolar bozukluk (psikotik özellikli): Mani veya depresyon dönemlerinde ortaya çıkan psikotik belirtiler
- Psikotik özellikli majör depresyon: Ağır depresif epizodlarda görülen mood-kongrüan sanrı ve halüsinasyonlar
- Sanrısal bozukluk: İzole sanrı varlığında diğer şizofreni kriterlerinin karşılanmaması
- Kısa psikotik bozukluk: Bir aydan kısa süren psikotik belirtiler
- Maddeye bağlı psikotik bozukluk: Amfetamin, esrar, kokain, LSD gibi maddelerin indüklediği psikoz
- Otoimmün ensefalitler: Anti-NMDA reseptör ensefaliti başta olmak üzere otoimmün nöropsikiyatrik tablolar
- Nörosifilis, HIV ensefaliti: Enfeksiyöz etiyolojili nöropsikiyatrik tablolar
Şizofreninin Tedavisi
Şizofreni tedavisi, uzun süreli ve çok boyutlu bir yaklaşım gerektirmekte olup farmakoterapi, psikososyal müdahaleler ve rehabilitasyon bileşenlerini kapsamaktadır.
Farmakoterapi
- İkinci kuşak (atipik) antipsikotikler: Risperidon, olanzapin, ketiyapin, aripiprazol, ziprasidon, paliperidon — ilk basamak tedavi; ekstrapiramidal yan etki riski birinci kuşağa göre daha düşük
- Birinci kuşak (tipik) antipsikotikler: Haloperidol, klorpromazin — özellikle pozitif semptomlar üzerinde etkili; ekstrapiramidal yan etki riski yüksek
- Klozapin: Tedaviye dirençli şizofrenide altın standart; en az iki antipsikotiğe yeterli yanıt alınamaması durumunda endike. Agranülositoz riski nedeniyle düzenli kan sayımı takibi zorunlu
- Uzun etkili enjektabl antipsikotikler: Paliperidon palmitat, aripiprazol lauroksil — tedavi uyumu sorunlu hastalarda tercih edilir
Psikososyal Müdahaleler
- Bilişsel davranışçı terapi: Psikotik belirtilerle başa çıkma stratejilerinin geliştirilmesi
- Aile müdahaleleri: Psikoeğitim, duygu dışavurumunun azaltılması, aile stresinin yönetimi
- Sosyal beceri eğitimi: Kişiler arası iletişim ve günlük yaşam becerilerinin kazandırılması
- Mesleki rehabilitasyon: Destekli istihdam programları
- Bilişsel remediasyon: Bilişsel işlevlerin (dikkat, bellek, yürütücü işlevler) iyileştirilmesine yönelik yapılandırılmış eğitim programları
Komplikasyonlar
Şizofreni, çok boyutlu komplikasyonlarla seyredebilen kronik bir hastalıktır:
- Metabolik sendrom: Atipik antipsikotik kullanımına bağlı kilo alımı, dislipidemi, insülin direnci ve tip 2 diyabet riski
- Kardiyovasküler hastalıklar: Şizofreni hastalarında kardiyovasküler mortalite genel popülasyona göre 2-3 kat artmıştır
- Azalmış yaşam beklentisi: Şizofreni hastalarında ortalama yaşam süresi 15-20 yıl kısalmaktadır
- İntihar riski: Yaşam boyu intihar tamamlama oranı %5-10; ilk psikotik epizod sonrası ve depresif dönemlerde risk en yüksektir
- Madde kullanım bozuklukları: Hastaların %40-50'sinde nikotin, alkol veya madde bağımlılığı
- Evsizlik ve yoksulluk: Sosyal destek sistemlerinin yetersizliğinde sosyoekonomik çöküş riski
- Tardif diskinezi: Uzun süreli antipsikotik kullanımına bağlı istemsiz hareket bozukluğu
- Nörokognitif gerileme: İlerleyici bilişsel yıkım ve bağımsız yaşam becerilerinde kayıp
Şizofreniden Korunma
Şizofreninin birincil önlenmesi henüz tam olarak mümkün olmamakla birlikte, risk azaltma ve erken müdahale stratejileri hastalığın seyrini olumlu yönde etkileyebilmektedir:
- Ultra yüksek risk bireylerin tanınması: Prodromal dönemdeki subklinik psikotik belirtilerin erken saptanması
- Erken müdahale programları: İlk epizod psikoz programları ile tedaviye erken başlanması ve prognozun iyileştirilmesi
- Madde kullanımının önlenmesi: Özellikle ergenlik döneminde esrar kullanımından kaçınılması
- Prenatal bakımın optimizasyonu: Gebelik döneminde enfeksiyonların önlenmesi, yeterli beslenme sağlanması
- Psikososyal destek: Risk altındaki bireylere stres yönetimi ve sosyal destek sağlanması
- Toplum temelli ruh sağlığı hizmetleri: Erişilebilir ve sürekli psikiyatrik bakım
- Damgalama ile mücadele: Toplumsal farkındalık artırma ve şizofreniye yönelik önyargıların azaltılması
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda acilen psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır:
- Başkalarının duymadığı sesler duyma veya görülmeyen şeyler görme
- Gerçeklikle uyuşmayan, sarsılmaz inançlar (takip edilme, komplo, özel güçlere sahip olma)
- Düşünce ve konuşmada belirgin dağınıklık
- Sosyal geri çekilme ve izolasyonda artış
- Kişisel bakım ve hijyende belirgin azalma
- İşlevsellikte ani ve açıklanamayan düşüş
- Şüphecilik ve güvensizlikte aşırı artış
- İntihar düşünceleri veya kendine zarar verme davranışı
- Antipsikotik tedavinin kesilmesi veya ilaç uyumsuzluğu
- Mevcut tedaviye rağmen belirtilerde alevlenme
Şizofreni, erken tanı ve uygun tedavi yaklaşımlarıyla bireylerin toplumsal entegrasyonunun ve yaşam kalitesinin korunabileceği bir hastalıktır. Antipsikotik farmakoterapi ve psikososyal müdahalelerin entegrasyonu, tedavi başarısının temel belirleyicisidir. Tedaviye erken başlanması, hastalığın kronikleşme sürecini yavaşlatmakta ve nörobilişsel işlevlerin korunmasına katkıda bulunmaktadır. Multidisipliner ekip çalışması ve aile katılımı, tedavi sürecinin etkinliğini artıran kritik unsurlardır.
Koru Hastanesi Psikiyatri bölümünde uzman hekimlerimiz, bu alandaki en güncel tanı ve tedavi yöntemlerini uygulayarak hastalarımıza kapsamlı sağlık hizmeti sunmaktadır. Detaylı bilgi ve randevu için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
