Konjenital İşitme Kaybı

Konjenital işitme kaybı, bebeğin dünyaya geldiği andan itibaren işitme duyusunda eksiklik veya kayıp olması durumudur. Tıp dilinde "konjenital" doğuştan gelen anlamına gelir. Bu durum, kulağın sesleri algılamasını sağlayan bölümlerindeki yapısal farklılıklardan veya gelişimsel süreçteki aksaklıklardan kaynaklanır.

İşitme kaybı hafif düzeyde olabileceği gibi, seslerin hiç duyulmadığı ileri derecelere kadar geniş bir yelpazede görülebilir. Erken tanı, bebeğin dil ve konuşma gelişimi açısından kritik önem taşır. Çünkü ilk üç yaş, beynin dili öğrenme ve işleme açısından hızlı geliştiği dönemdir. Bu dönemde uygun müdahale yapılmazsa, çocuk dil becerilerinin kazanılmasında geri kalabilir. Modern teknoloji ve rehabilitasyon yöntemleri ile konjenital işitme kaybı olan çocukların büyük çoğunluğu normal bir gelişim süreci geçirebilmekte ve verimli bir hayata adım atabilmektedir.

Kimlerde Görülür?

Konjenital işitme kaybı, her bin bebekten yaklaşık 1 ile 3'ünde görülebilen bir durumdur. Türkiye'de yıllık doğum sayısı düşünüldüğünde, her yıl binlerce bebeğin bu durumla doğduğu söylenebilir.

Risk altındaki bebek grupları şunlardır:

• Ailesinde işitme kaybı öyküsü olan bebekler: Genetik yatkınlık olanlar.
• Anne veya babasında çocukluk işitme kaybı olan bebekler: Kalıtsal aktarım riski.
• Akraba evliliği yapan ailelerin çocukları: Resesif gen aktarımı riski.
• Hamilelikte enfeksiyon geçiren annelerin bebekleri: TORCH grubu enfeksiyonlar.
• Kızamıkçık geçiren annelerin bebekleri: Özellikle ilk üç ayda riskli.
• Sitomegalovirüs (CMV) enfeksiyonu olan annelerin bebekleri: En sık konjenital işitme kaybı nedeni.
• Toksoplazma enfeksiyonu geçiren annelerin bebekleri: Beyin ve duyu sistemini etkiler.
• Herpes enfeksiyonu olan annelerin bebekleri: Doğum sırasında bulaşabilir.
• Sifiliz tedavi edilmemiş annelerin bebekleri: Konjenital sifiliz nedeniyle.
• Erken doğan (prematüre) bebekler: 32 hafta öncesi doğanlar.
• Düşük doğum ağırlıklı bebekler: 1500 gram altında doğanlar.
• Doğum sırasında oksijensiz kalan bebekler: Hipoksi yaşayanlar.
• Yenidoğan yoğun bakım ünitesinde yatış olan bebekler: 48 saatten uzun.
• Mekanik ventilasyon ihtiyacı olan bebekler: Solunum desteği alanlar.
• Yenidoğan sarılığı şiddetli olan bebekler: Yüksek bilirubin düzeyleri.
• Kan değişimi yapılan bebekler: Şiddetli sarılık nedeniyle.
• Ototoksik ilaç verilen bebekler: Gentamisin gibi antibiyotikler.
• Doğumsal anomaliler ile birlikte olan bebekler: Kraniofasiyal anomaliler.
• Down sendromu, Treacher Collins sendromu gibi durumlar: Eşlik eden işitme problemi.
• Damak yarığı olan bebekler: Sıklıkla orta kulak sorunları eşlik eder.
• Mikrotia (küçük kulak) olan bebekler: Dış kulak anomalisi.
• Annenin alkol kullandığı bebekler: Fetal alkol sendromu.
• Annenin yasaklı madde kullandığı bebekler: Gelişimsel etkilenmeler.
• Annenin sigara içtiği bebekler: Düşük doğum ağırlığı ve diğer sorunlar.
• Diyabetik annelerin bebekleri: Kontrolsüz diyabette risk artar.
• Hipotiroidili annelerin bebekleri: Tedavi edilmemiş tiroid sorunu.
• Yüksek tansiyonu olan annelerin bebekleri: Plasenta sağlığı etkilenir.
• Çoğul gebelik bebekleri: İkiz, üçüz gebeliklerde risk biraz daha yüksek.

Ancak ailede işitme kaybı öyküsü olmasa ve hiçbir risk faktörü taşımayan bebeklerde de nadiren konjenital işitme kaybı ortaya çıkabilir. Bu yüzden tüm bebeklere yenidoğan döneminde işitme taraması yapılması büyük önem taşır.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Bebeklerde işitme kaybı belirtilerini fark etmek bazen zor olabilir çünkü bebekler konuşarak kendilerini ifade edemezler. Ailelerin dikkatli gözlem yapması ve yaşa uygun gelişim basamaklarını takip etmesi büyük önem taşır.

Yaşa göre dikkat edilmesi gereken belirtiler:

Yenidoğan dönemi (0-3 ay):

• Yüksek seslere irkilmeme: Kapı çarpması, alkışlamayla tepki vermeme.
• Aniden uyanmama: Yüksek ses karşısında uyanmaz.
• Anne sesini tanımama: Annenin sesini ayırt edememe.
• Müzik veya nazik seslere tepkisizlik: İlgi göstermez.
• Konuşma anında bakmama: Konuşan kişiye yönelmez.

3-6 ay:

• Sesli oyuncaklara tepkisizlik: Çıngırak gibi seslere reaksiyon yok.
• Konuşmaya başlamama: Agulama ve gülmenin azalması.
• Ses kaynağına başını çevirmeme: Sesin geldiği yöne bakmaz.
• Müziğe tepkisizlik: Ritimli seslere ilgi göstermez.
• Tanıdık seslere reaksiyon vermeme: Aile sesi, mutfak sesleri.

6-12 ay:

• İsmine tepki vermeme: Çağrıldığında dönmez.
• "Anne, baba" gibi kelimeleri telaffuz etmeme: İlk kelime gecikmesi.
• Basit yönergeleri anlamama: "Bak", "ver" gibi.
• Ses taklit etmeme: Sesi tekrar etmez.
• Gizli ses kaynaklarını aramama: Telefon sesi gibi.
• Vücut hareketleriyle iletişim: Sözel yerine işaretle anlatma.
• Konuşmacıyı izleme: Dudak okumaya yönelme.

1-2 yaş:

• Basit kelimeleri söylememe: 18 aylık çocuk 5-10 kelime söylemeli.
• Yönergeleri yerine getirememe: "Topa vur" gibi.
• Vücut parçalarını gösterememe: "Burnun nerede?"
• Sosyal etkileşim kurma güçlüğü: Diğer çocuklarla oynama.
• Televizyon sesini yükseltme isteği: Çok yakından izleme.

2-3 yaş:

• 2 kelimeli cümle kuramama: "Su iste" gibi.
• Konuşmasının anlaşılmaması: Telaffuz problemleri.
• Yaşıtlarına göre geride kalma: Akran karşılaştırması.
• "Ne?" sıkça sorma: Anlamama belirtisi.
• Kabul edilemez davranışlar: Hayal kırıklığı belirtileri.

3 yaş ve üstü:

• Sürekli "efendim?" demek: Tekrar ettirme.
• Televizyon sesini yüksek isteme: Diğerlerini rahatsız etse de.
• Kalabalık ortamda anlama güçlüğü: Sınıf, oyun alanı.
• Konuşma bozuklukları: Sessiz harfleri kaçırma.
• Sosyal etkileşimden kaçınma: Yalnız oynama tercihi.
• Davranış sorunları: İletişim güçlüğüne bağlı.
• Okul başarısında düşüş: Akademik etkilenme.
• Konsantrasyon problemleri: Dinlemekten yorulma.
• Görsel ipuçlarına aşırı bağımlılık: Dudak okuma çabası.

Belirtilerin tamamı her çocukta görülmeyebilir. Hatta hafif veya orta dereceli işitme kaybı olan çocuklarda belirtiler daha geç fark edilebilir. Bu yüzden risk grubundaki bebeklerin düzenli kontrolü çok önemlidir.

Tanı Nasıl Konulur?

Konjenital işitme kaybında tanı, günümüzde neredeyse tüm hastanelerde rutin olarak uygulanan yenidoğan işitme taramaları ile konur. Tanı süreci kapsamlı bir değerlendirme gerektirir.

Tanı sürecinde başlıca şu yöntemler kullanılır:

• Doğum öncesi takip: Annenin hamilelik dönemi değerlendirilir.
• Doğum sonrası fiziksel muayene: Bebeğin kulak yapısının kontrolü.
• Yenidoğan işitme taraması: Tüm bebeklerde rutin olarak yapılan test.
• Otoakustik emisyon (OAE) testi: İç kulak fonksiyonunu ölçer.
• Transient evoked OAE (TEOAE): sık görülen tarama yöntemi.
• Distortion product OAE (DPOAE): Daha detaylı bilgi verir.
• Automated ABR (AABR): Otomatik beyin sapı yanıtı.
• İleri ABR testi: Detaylı işitme siniri değerlendirmesi.
• Klinik ABR: Sedasyon altında yapılan detaylı test.
• ASSR (Auditory Steady State Response): Frekansa özgü işitme eşiği.
• Davranışsal odyometri: Daha büyük çocuklarda.
• Visual reinforcement audiometry (VRA): 6 ay-2 yaş arası çocuklarda.
• Play audiometry: Oyun tabanlı işitme testi.
• Timpanometri: Orta kulak fonksiyonu.
• Akustik refleks testleri: Refleks yolaklarının değerlendirilmesi.
• Otoskopi: Kulak yolunun görsel incelenmesi.
• Otomikroskopi: Detaylı kulak muayenesi.
• BT görüntüleme: Kulak yapısının detaylı değerlendirilmesi.
• MR görüntüleme: İç kulak ve sinir yapısının incelenmesi.
• Kan testleri: TORCH paneli, genetik testler.
• İdrar testleri: CMV enfeksiyonunun değerlendirilmesi.
• Genetik testler: Connexin 26, GJB2 gibi gen mutasyonları.
• Aile ağacı analizi: Genetik aktarımın değerlendirilmesi.
• Göz muayenesi: Eşlik eden anomaliler için.
• EKG ve ekokardiyografi: Bazı sendromların değerlendirilmesi.
• Renal ultrasonografi: Bazı sendromlarda eşlik eden böbrek anomalileri.
• Tiroid fonksiyon testleri: Pendred sendromu gibi durumlarda.

Bebek henüz hastaneden taburcu olmadan, genellikle doğumdan sonraki ilk birkaç gün içinde yapılan testler ağrısızdır ve bebek uyurken birkaç dakika içinde tamamlanır. Tarama testinde olumsuz sonuç alınması, bebeğin mutlaka işitme kaybı olduğu anlamına gelmez; bazen kulak kanalındaki basit bir sıvı veya kir bile sonucun hatalı çıkmasına neden olabilir.

Sonucun olumsuz olması durumunda 1 ay içinde tekrarlama, 3 aya kadar kesin tanı koyma ve 6 aya kadar tedaviye başlama prensibi (1-3-6 kuralı) uygulanır. Bu yaklaşım, çocuğun dil gelişimini optimize etmek için kritik öneme sahiptir.

Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Konjenital işitme kaybı tedavisi, kaybın derecesi, tipi ve çocuğun yaşına göre kişiselleştirilir. Erken müdahale, çocuğun dil ve konuşma gelişimi açısından kritik öneme sahiptir.

İşitme cihazları ve teknolojik destekler:

• Konvansiyonel işitme cihazları: sık kullanılan yöntem.
• Kulak arkası işitme cihazları: Bebek ve çocuklarda tercih edilir.
• Mini kulak arkası cihazlar: Daha küçük tasarımlar.
• Açık tip işitme cihazları: Hafif kayıplarda.
• Kanal içi cihazlar: Daha büyük çocuklarda kullanılabilir.
• Bluetooth özellikli cihazlar: Akıllı bağlantılı modeller.
• Şarj edilebilir cihazlar: Çocuklar için pratik.
• BAHA (Bone-Anchored Hearing Aid): Kemik iletimli cihazlar.
• Yumuşak bant BAHA: Küçük bebeklerde.
• Cerrahi BAHA: 5 yaş üstünde.
• Koklear implant: Ciddi sinirsel kayıplarda.
• Tek taraflı koklear implant: Bir kulağa.
• Çift taraflı koklear implant: Her iki kulağa.
• Hibrit koklear implant: Hem akustik hem elektrik uyarı.
• Beyin sapı implantı: İşitme siniri tamamen yoksa.
• Orta kulak implantları: Bazı özel durumlarda.
• FM sistemleri: Sınıf ortamlarında destek.
• Loop sistemleri: Toplantı odalarında.

İşitme rehabilitasyonu ve eğitim:

• Erken müdahale programları: 0-3 yaş aralığında yoğun destek.
• İşitsel-sözel terapi: Konuşma ve dil gelişimi için.
• Auditory-Verbal Therapy (AVT): Cihazlar ile birlikte yapılan eğitim.
• Konuşma terapisi: Dil ve konuşma becerilerinin geliştirilmesi.
• Aile odaklı erken müdahale: Ev ortamında destek.
• İşaret dili eğitimi: Bazı ailelerin tercihi.
• Toplam iletişim yaklaşımı: Hem konuşma hem işaret.
• Dudak okuma eğitimi: İletişim desteği.
• Müzik terapisi: Ses farkındalığını artırır.
• Mesleki terapi: Günlük yaşam becerilerinin geliştirilmesi.
• Eğitim destekleri: Özel eğitim programları.
• Okul entegrasyonu: Normal okullarda destekli eğitim.

Cerrahi tedaviler:

• Koklear implant cerrahisi: Ciddi sinirsel kayıplarda.
• Atresia (kulak yolu yokluğu) cerrahisi: Doğumsal dış kulak anomalileri için.
• Mikrotia rekonstrüksiyonu: Estetik ve işlevsel cerrahi.
• Östaki tüpü cerrahisi: Bazı vakalarda.
• Tüp yerleştirme: Tekrarlayan orta kulak iltihaplarında.

Destekleyici yaklaşımlar:

• Aile eğitimi: İletişim teknikleri.
• Psikolojik destek: Çocuk ve aile için.
• Destek grupları: Benzer durumdaki ailelerle paylaşım.
• Genetik danışmanlık: Aile planlaması için.
• Multidisipliner ekip yaklaşımı: KBB, odyolog, dil terapisti, pedagog.
• Düzenli kontroller: Cihazın ayarları ve gelişimin takibi.
• Cihaz bakımı eğitimi: Cihazın doğru kullanımı.
• Acil durum planlaması: İletişim sorunlarında strateji.

Tedavi süreci uzun soluklu ve çok yönlüdür. Erken müdahale, çocuğun normal akranlarıyla yakın bir gelişim göstermesini sağlayabilir. Modern teknolojiler sayesinde günümüzde konjenital işitme kayıplı pek çok çocuk başarılı bir akademik ve sosyal yaşam sürdürebilmektedir.

Komplikasyonlar Nelerdir?

İşitme kaybı erken dönemde tespit edilip tedavi edilmezse, çocuğun gelişiminin pek çok alanını olumsuz etkileyebilir.

Görülebilecek başlıca komplikasyonlar şunlardır:

• Dil gelişimi geriliği: Kelime öğrenme ve cümle kurma güçlüğü.
• Konuşma bozuklukları: Telaffuz problemleri.
• Akademik başarıda düşüş: Okul performansında zorluklar.
• Öğrenme güçlüğü: Eğitim sürecinde aksaklıklar.
• Okuma ve yazma sorunları: Dil temellerinin eksikliği.
• Matematik becerilerinde gerileme: Soyut kavramları anlamada güçlük.
• Sosyal beceri eksikliği: Akranlarıyla etkileşim sorunları.
• Özgüven eksikliği: Diğer çocuklardan farklı hissetme.
• İletişim güçlüğü: Kendini ifade edememe.
• Davranış sorunları: Hayal kırıklığına bağlı.
• Sinirlilik ve sabırsızlık: Anlaşılmama hissi.
• İçe kapanma: Sosyal etkileşimden kaçınma.
• Yalnızlık hissi: Akranlarından uzaklaşma.
• Depresyon: Özellikle ergenlik döneminde.
• Anksiyete bozukluğu: Sosyal ortamlardan korkma.
• Aile içi gerilim: İletişim güçlüğü ev yaşamını etkiler.
• Kardeş ilişkilerinde sorunlar: Etkileşim güçlüğü.
• Bilişsel gelişim gecikmesi: Genel zihinsel gelişimin etkilenmesi.
• Dikkat ve konsantrasyon sorunları: Bilişsel yorgunluk.
• Hafıza problemleri: Bilgileri tutmada zorluk.
• İş hayatında zorluklar: İleri yaşlarda meslek seçimi.
• Güvenlik riskleri: Tehlike seslerini fark edememe.
• Yaşam kalitesinde belirgin düşüş: Genel mutluluk hissi.
• Erken müdahale şansının kaybı: Geç tanıda iyileşme zorlaşır.
• Beyin gelişiminde değişiklikler: İşitme bölgelerinin az kullanımı.

Ancak günümüz teknolojisi ve erken müdahale ile bu komplikasyonların büyük çoğunluğu önlenebilir veya en aza indirilebilir. Doğru tedavi ile pek çok çocuk normal bir gelişim süreci geçirebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Bu durum tamamen genetik faktörler, hamilelik dönemi sağlığı veya doğum süreciyle ilgili gelişimsel bir durumdur.

Konjenital işitme kaybının nedenleri şunlardır:

• Genetik faktörler: En sık neden, yaklaşık yüzde 50.
• GJB2 (Connexin 26) mutasyonları: Genetik kayıpların en sık nedeni.
• Sendromik genetik durumlar: Pendred, Usher, Waardenburg sendromları.
• Otozomal resesif kalıtım: Her iki ebeveynden gen aktarımı.
• Otozomal dominant kalıtım: Bir ebeveynden gen aktarımı.
• X'e bağlı kalıtım: Cinsiyete bağlı geçiş.
• Mitokondriyal kalıtım: Anneden geçen genler.
• TORCH enfeksiyonları: Toksoplazma, Rubella, CMV, Herpes, sifiliz.
• Sitomegalovirüs (CMV): Konjenital işitme kaybının en sık enfeksiyöz nedeni.
• Kızamıkçık (Rubella): Hamileliğin ilk üç ayında tehlikeli.
• Toksoplazma: Beyin ve duyu sistemini etkiler.
• Herpes virüsleri: Doğum sırasında bulaşabilir.
• Sifiliz: Konjenital sifiliz nedeniyle.
• Erken doğum: Prematüre bebeklerde risk artar.
• Düşük doğum ağırlığı: 1500 gram altı.
• Doğum sırasında hipoksi: Oksijensiz kalma.
• Yenidoğan sarılığı: Şiddetli hiperbilirubinemi.
• Ototoksik ilaçlar: Yenidoğan döneminde verilen bazı antibiyotikler.
• Yoğun bakım yatışı: Uzun süreli yatışlar.
• Mekanik ventilasyon: Solunum desteği gereksinimleri.
• Annenin alkol kullanımı: Fetal alkol sendromu.
• Annenin sigara içmesi: Gelişimsel etkiler.
• Diyabetik anne: Kontrolsüz diyabet.
• Hipotiroidili anne: Tedavi edilmemiş tiroid sorunu.
• Çevresel toksinler: Bazı zararlı maddelere maruziyet.

İşitme kaybı olan bir çocukla vakit geçirmek, oyun oynamak veya aynı ortamda bulunmak sağlıklı bir bireyde işitme kaybına yol açmaz. Hastalığın temelinde genellikle genetik geçişler veya anne karnındaki gelişimsel süreçteki aksaklıklar yattığı için dışarıdan herhangi bir mikrobik bulaşma söz konusu değildir. Aileler bu konuda rahat olabilirler.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Çocuğunuzun işitme sağlığı konusunda dikkatli olmak ve şüphelendiğiniz durumlarda profesyonel destek almak büyük önem taşır.

Aşağıdaki durumlarda mutlaka bir kulak burun boğaz uzmanına veya odyologa başvurmalısınız:

• Yenidoğan döneminde işitme taraması: Mutlaka yaptırılmalı.
• Tarama testinde başarısız sonuç: Tekrar testler için.
• Yüksek seslere tepkisizlik: Her yaşta dikkat edilmeli.
• İsmine tepki vermeyen bebek: 6 aydan sonra.
• Konuşma gelişiminde gecikme: Yaşıtlarından geride kalma.
• Anormal ağulama paterni: Diğer bebeklerden farklı.
• İlk kelimelerin gecikmesi: 18 ayda 5-10 kelime olmaması.
• Cümle kuramama: 2 yaşta basit cümleler kuramayan.
• Konuşması anlaşılmayan çocuk: 3 yaştan büyük.
• Televizyon sesini sürekli yükselten çocuk: Aşırı yükseklikte.
• Sürekli "efendim?" diyen çocuk: Tekrar ettirme.
• Yüksek frekanslı sesleri duymama: Kuş cıvıltısı, telefon zili.
• Kalabalıkta anlama güçlüğü: Okul, oyun grupları.
• Davranış sorunları: İletişim güçlüğüne bağlı.
• Akademik başarıda düşüş: Okul çağındaki çocuklarda.
• Öğretmenin uyarısı: Sınıfta dikkat dağınıklığı.
• Konsantrasyon problemleri: Dinlemekten yorulma.
• Sosyal etkileşimden kaçınan çocuk: İçe kapanma.
• Tekrarlayan kulak enfeksiyonları: Geçici işitme problemine yol açabilir.
• Geçirilmiş menenjit, kabakulak: İşitme etkilenebilir.
• Kafa travması sonrası: İşitme değerlendirmesi.
• Yüksek ateşli hastalık sonrası: İşitme kontrolü.
• Yüksek doz ilaç kullanımı: Ototoksisite riski.
• Aile öyküsünde işitme kaybı: Düzenli kontrol önerilir.
• Riskli bebekler için takip: Yenidoğan ünitesi yatışlı bebekler.

Okul çağındaki çocuklarda ise öğretmeni tarafından fark edilen dikkat dağınıklığı, sürekli "efendim?" diye sorma veya derslerdeki ani başarı düşüşü işitme kaybı belirtisi olabilir. Geçmişte yapılan işitme testleri normal olsa bile, sonradan gelişebilecek enfeksiyonlar veya travmalar nedeniyle işitme kaybı her yaşta ortaya çıkabilir.

Son Değerlendirme

Konjenital işitme kaybı, erken teşhis edildiğinde yönetilebilir bir durumdur ve modern tıbbi olanaklar sayesinde çocukların büyük çoğunluğu normal bir gelişim süreci geçirebilir. Yenidoğan işitme tarama programları, bu durumun erken tespitinde devrim niteliğinde bir gelişmedir.

Modern odyolojik yöntemler sayesinde bebeklerin ve çocukların işitme düzeyleri hızlıca belirlenebilir. Gerekli cihazlandırmalar yapılarak çocuğun normal gelişimini sürdürmesi sağlanabilir. İşitme cihazları, koklear implantlar ve gelişmiş rehabilitasyon yöntemleri ile günümüzde çok ileri derecede işitme kaybı olan çocuklar bile başarılı bir yaşam sürebilmektedir.

Tanı sonrası süreçte aileye düşen önemli görev, çocuğun rehabilitasyon programına aktif katılmaktır. Düzenli kontroller, cihaz kullanımı ve özel eğitim destekleri çocuğun gelişimi için kritik öneme sahiptir. Aileler bu süreçte yalnız değildir; multidisipliner ekip yaklaşımıyla çocukları desteklenmektedir.

İşitme kaybı, çocuğun eğitim hayatını ve sosyal ilişkilerini etkileyen bir süreç olsa da, doğru destek ve rehabilitasyonla bu etkiler en aza indirilebilir. Erken müdahale, çocuğun normal akranlarıyla yakın bir gelişim göstermesini sağlayabilir.

Önemli olan, belirtileri göz ardı etmemek ve uzman görüşüne başvurarak süreci profesyonel bir şekilde takip etmektir. Aile bireylerinin işitme kaybı durumundan haberdar olması ve sürece aktif katılması başarıyı artırır.

Koru Hastanesi Kulak Burun Boğaz ve Çocuk Odyoloji bölümü olarak, deneyimli uzman ekipmuz, modern tanı yöntemlerimiz ve özel rehabilitasyon programlarımızla konjenital işitme kayıplı çocukların aileleriyle yan yana yürüyoruz. Çocuğunuzun işitme sağlığı için profesyonel destek almaktan çekinmeyin. Her çocuk, sağlıklı bir gelişim hakkına sahiptir ve günümüzde bu hakka kavuşmasının yolları her zamankinden daha geniş.

Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.