Şeker hastalığı, halk arasında diyabet olarak da bilinen, kan şekeri düzeyinin sürekli olarak yüksek kaldığı kronik metabolizma hastalığıdır. Vücudun temel enerji kaynağı olan glikozun hücrelere taşınmasını sağlayan insülin hormonunun yeterince üretilememesi ya da etkili kullanılamaması bu hastalığın temelinde yer alır. Şeker hastalığı tek bir tablo değil, farklı tipleri olan bir hastalık ailesidir. En sık görülen tip 2 diyabet ve genç yaşta ortaya çıkan tip 1 diyabet ana iki tipi oluşturur; ayrıca gestasyonel diyabet, MODY ve sekonder diyabet tipleri vardır.
Şeker hastalığı hem dünyada hem de ülkemizde sıklığı giderek artan bir halk sağlığı sorunudur. Sedanter yaşam tarzı, beslenme alışkanlıklarındaki değişimler, obezite prevalansının artması ve toplumun yaşlanması bu artışın temel etmenleridir. Şeker hastalığı zamanında tanı konulup uygun biçimde yönetildiğinde komplikasyonların büyük bölümü önlenebilir ya da geciktirilebilir. Bu nedenle hastalığın doğası, tipleri, belirtileri ve yönetim ilkelerinin bilinmesi büyük önem taşır. Bu yazıda hastalığın görüldüğü kesimler, belirtileri, nedenleri, tanı yöntemleri, yönetim yaklaşımları, olası komplikasyonları ve hangi durumlarda hekime başvurulması gerektiği ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
Kimlerde Daha Sık Görülür?
Şeker hastalığı her yaş grubunda görülebilen bir tablodur. Tip 1 diyabet sıklıkla çocukluk ve genç erişkinlik döneminde ortaya çıkar; ancak yetişkinlerde de görülebilir. Tip 2 diyabet daha çok orta yaş ve sonrasında ortaya çıkmakla birlikte, son yıllarda gençlerde ve hatta çocuklarda da görülmeye başlamıştır. Bu durum obezite ve sedanter yaşam tarzının yaygınlaşması ile ilgilidir.
Ailesel öykü önemli bir risk etmenidir. Tip 2 diyabet aileleinde belirgin genetik yatkınlık gösterir; birinci derece akrabasında diyabet olan bireylerde hastalık gelişme olasılığı yüksektir. Tip 1 diyabette de genetik etmenler söz konusudur; ancak çevresel etmenlerin tetikleyici rolü daha belirgindir. Bazı etnik gruplarda (Güney Asyalı, Afro-Amerikalı, Hispanik) diyabet sıklığı yüksektir.
Obezite, özellikle abdominal yağ birikimi, tip 2 diyabet açısından temel risk etmenidir. Beden kitle indeksi 25 ve üzerinde olanlar, bel çevresi geniş olanlar risk grubundadır. Sedanter yaşam süren, dengesiz beslenenler, uyku düzensizliği yaşayanlar ve kronik stres altındakiler diyabet açısından yatkındır. Gestasyonel diyabet geçirmiş kadınlar, polikistik over sendromu olan kadınlar ve dört kilogramın üzerinde bebek doğurmuş kadınlar sonradan tip 2 diyabet riski açısından izlenmelidir.
Otoimmün hastalıklar tip 1 diyabet açısından risk artırıcıdır. Otoimmün tiroid hastalığı (Hashimoto tiroiditi), çölyak hastalığı ve Addison hastalığı tip 1 diyabet ile birlikte görülebilir. Bazı çevresel etmenler (viral enfeksiyonlar, erken bebek beslenmesi gibi) tip 1 diyabet gelişimine zemin hazırlayabilir; ancak kesin mekanizma tam olarak aydınlatılamamıştır.
Hipertansiyon, kolesterol yüksekliği, metabolik sendrom, uyku apne sendromu ve kalp damar hastalığı olan bireylerde tip 2 diyabet sıklığı yüksektir. Bazı ilaçların (kortikosteroidler, atipik antipsikotikler, tiyazid diüretikler, immün baskılayıcılar) uzun süreli kullanımı diyabet riskini artırabilir. Pankreas hastalıkları, pankreatit öyküsü, pankreas cerrahisi ve hemokromatozis sekonder diyabet nedenleri arasındadır.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Şeker hastalığının klasik belirtileri çok su içme (polidipsi), sık idrara çıkma (poliüri), iştah artışı (polifaji) ve açıklanamayan kilo kaybıdır. Bu belirtiler kan şekerinin belirgin biçimde yükseldiği dönemlerde ortaya çıkar. Tip 1 diyabette belirtiler genellikle akut ve şiddetli başlangıçlı iken tip 2 diyabette sinsi başlangıçlı olup uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir.
Yüksek kan şekeri böbreklerin filtreleme kapasitesini aştığında şeker idrarla atılır. Bu durum su ile birlikte glikoz kaybına ve dehidratasyona yol açar. Hasta sürekli susuz hisseder, çok su içer ve sık idrara çıkar. Geceleri sık idrara kalkma belirgindir. Aşırı kalori kaybı nedeniyle iştah artmasına rağmen kilo kaybı görülebilir; bu durum özellikle tip 1 diyabette belirgindir.
Halsizlik, yorgunluk, enerji düşüklüğü ve konsantrasyon güçlüğü sık görülen yakınmalardır. Hücrelerin glikozu yeterince kullanamaması bu yakınmalara yol açar. Görme bulanıklığı, gözün lens odaklamasındaki geçici değişiklikler nedeniyle gelişir. Yaraların yavaş iyileşmesi, sık enfeksiyon geçirme, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu, vajinal mantar enfeksiyonu ve cilt enfeksiyonları bağışıklık sisteminin etkilenmesi ile ilgilidir.
Ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma ve duyu kaybı diyabetik periferik nöropatinin belirtileridir; uzun süreli hiperglisemi sonucunda gelişen sinir hasarı bu yakınmalara yol açar. Ciltte koyu kadife görünümlü değişiklikler (akantozis nigrikans), özellikle ense, koltuk altı ve kasık bölgelerinde, insülin direncinin işaretidir.
Tip 1 diyabette daha akut tablolar görülebilir. Diyabetik ketoasidoz belirtileri arasında bulantı, kusma, karın ağrısı, derin ve hızlı solunum, aseton kokulu nefes, dehidratasyon, bilinç bulanıklığı ve koma yer alır. Bu tablo acil müdahale gerektiren ciddi bir komplikasyondur. Tip 2 diyabette ise hiperozmolar hiperglisemik durum benzer şiddette akut komplikasyon olarak görülebilir.
Nedenleri Nelerdir?
Şeker hastalığının nedenleri tipine göre farklılık gösterir. Tip 1 diyabette pankreasta insülin üreten beta hücrelerinin otoimmün bir süreçle harap olması temel mekanizmadır. Bağışıklık sistemi kendi beta hücrelerine karşı saldırarak bu hücreleri yok eder. Sonuçta insülin üretimi durur ve dış kaynaklı insülin tedavisi yaşamsal hale gelir. Genetik yatkınlık zemininde, çevresel tetikleyicilerin (viral enfeksiyonlar, bazı beslenme etmenleri) rol oynadığı düşünülmektedir.
Tip 2 diyabette iki ana mekanizma rol oynar: insülin direnci ve insülin üretiminin zamanla yetersizleşmesi. İnsülin direnci hücrelerin insüline yanıtsız hale gelmesidir; glikoz hücrelere giremez ve kanda birikir. Başlangıçta pankreas bu duruma daha fazla insülin üreterek yanıt verir; zamanla bu yük altında beta hücreleri yorulur ve insülin yetersizliği gelişir. Obezite, sedanter yaşam, genetik yatkınlık ve çevresel etmenler bu süreci hızlandırır.
Gestasyonel diyabet, gebelik sırasında ortaya çıkan diyabet tablosudur. Plasentadan salgılanan hormonların insülin direncini artırması temel nedendir. Doğum sonrası genellikle düzelir; ancak bu kadınlar ileride tip 2 diyabet açısından risk altındadır. Gebelik öncesi mevcut diyabetten ayırt edilmesi önemlidir.
MODY (Maturity-Onset Diabetes of the Young) genç yaşta başlayan, ailesel kalıtım gösteren, tek genle ilişkili özel bir diyabet tipidir. Farklı alt tipleri vardır ve tip 1 ya da tip 2 diyabetten ayırt edilmesi gerekir. Sekonder diyabet, başka bir hastalığa ya da duruma bağlı olarak gelişen diyabettir. Pankreas hastalıkları (kronik pankreatit, pankreas cerrahisi, kistik fibrozis), endokrin hastalıklar (Cushing sendromu, akromegali, hipertiroidi), ilaçlar (kortikosteroidler, atipik antipsikotikler) ve genetik sendromlar sekonder diyabet nedenleridir.
Yaşam tarzı etmenleri tip 2 diyabet gelişiminde belirleyici rol oynar. Yüksek kalorili, işlenmiş gıdalar, basit şekerler ve doymuş yağlar açısından zengin diyetler insülin direnci ve obeziteyi artırır. Düzenli fiziksel aktivite eksikliği glikoz kullanımını azaltır. Sigara, aşırı alkol tüketimi, uyku düzensizliği ve kronik stres metabolik dengeyi olumsuz etkiler. Bu etmenlerin birlikteliği diyabet gelişimini hızlandırır.
Tanısı Nasıl Konulur?
Şeker hastalığının tanısı kan şekeri ölçümleri ile konulur. Tanı kriterleri açlık plazma glukozu, oral glukoz tolerans testi (OGTT) ve hemoglobin A1c (HbA1c) değerlerine dayanır. En az sekiz saatlik açlık sonrası plazma glukozunun 126 mg/dL ve üzerinde olması diyabet tanısı koydurur. Bu test farklı zamanlarda iki kez tekrarlanarak doğrulanır.
Oral glukoz tolerans testinde yetmiş beş gram glukoz yüklemesinden sonra iki saatlik kan şekeri ölçülür. İki saatlik değerin 200 mg/dL ve üzerinde olması diyabet tanısı koydurur. HbA1c değeri son iki-üç ayın ortalama kan şekeri durumunu gösterir. Yüzde 6.5 ve üzerindeki değerler diyabet tanısı için yeterlidir. Klasik diyabet belirtileri olan hastalarda rastgele kan şekeri 200 mg/dL üzerinde olduğunda tanı konulur.
Prediyabet, normal değerlerle diyabet arasında kalan ara dönemdir. Açlık plazma glukozu 100-125 mg/dL, oral glukoz tolerans testinde iki saatlik değer 140-199 mg/dL ve HbA1c yüzde 5.7-6.4 arası prediyabet sınırlarıdır. Bu olgular yıllık kontrole alınır; uygun yaşam tarzı değişiklikleri ile diyabet gelişimi geciktirilebilir ya da önlenebilir.
Tip 1 ve tip 2 diyabet ayrımı klinik özellikler, otoimmün belirteçler ve C-peptid düzeyi ölçümü ile yapılır. Anti-GAD antikorları, anti-IA-2 antikorları ve anti-insülin antikorları tip 1 diyabette pozitif olarak saptanır. C-peptid düzeyi pankreasın insülin üretme kapasitesini gösterir; tip 1 diyabette düşük, tip 2 diyabette başlangıçta normal ya da yüksek, ilerlemiş olgularda düşük bulunur.
Gestasyonel diyabet taraması gebeliğin yirmi dört-yirmi sekizinci haftaları arasında yapılır. Yüksek riskli gebelerde ilk başvuru sırasında tarama yapılır. Tanı için bir aşamalı ya da iki aşamalı yaklaşımlar kullanılır. Tanı sonrası kapsamlı değerlendirme yapılır; komplikasyonların erken dönem belirtileri, eşlik eden hastalıklar ve kardiyovasküler risk değerlendirilir. Göz muayenesi, böbrek fonksiyon testleri, idrar mikroalbumin, lipid profili ve EKG başlangıç değerlendirmesinin parçasıdır.
Yönetim ve Yaklaşım Nasıldır?
Şeker hastalığının yönetimi tipine, hastanın klinik durumuna ve eşlik eden hastalıklara göre planlanır. Genel ilkeler arasında kan şekerinin hedef değerlerde tutulması, eşlik eden risk faktörlerinin kontrolü, komplikasyonların önlenmesi ve yaşam kalitesinin korunması yer alır. Hedef HbA1c değeri çoğu hasta için yüzde 7'nin altıdır; ancak yaş, eşlik eden hastalıklar ve hipoglisemi riski göz önünde bulundurularak bireyselleştirilir.
Tip 1 diyabetin yönetiminde insülin tedavisi temel taşıdır. Bazal-bolus insülin protokolleri, sürekli ciltaltı insülin infüzyonu (insülin pompası) ve karışım insülin uygulamaları farklı seçeneklerdir. Hasta kendi kan şekerini ölçmeyi, insülin dozunu hesaplamayı ve hipoglisemi ile ketoasidoz belirtilerini tanımayı öğrenmelidir. Sürekli glikoz monitörizasyon sistemleri günümüzde yaygın kullanılmakta ve yönetimi belirgin biçimde kolaylaştırmaktadır.
Tip 2 diyabetin yönetiminde yaşam tarzı değişiklikleri ilk basamak yaklaşımdır. Dengeli beslenme, düzenli fiziksel aktivite, kilo kontrolü, sigara bırakılması ve aşırı alkol tüketiminden kaçınılması önerilir. Beslenme planı bir diyetisyen ile birlikte oluşturulmalıdır. Karbonhidrat alımının kontrolü, posa açısından zengin gıdaların tüketilmesi ve sebze meyve tüketiminin artırılması temel ilkelerdir.
Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında ilaç tedavisi gündeme gelir. Metformin tip 2 diyabette ilk seçenek ilaçtır. SGLT2 inhibitörleri ve GLP-1 reseptör agonistleri yeni nesil ajanlar olup hem kan şekeri kontrolü hem de kalp-böbrek koruyucu etkileri nedeniyle öne çıkmaktadır. DPP-4 inhibitörleri, sulfonilüreler, tiazolidindionlar ve alfa-glukozidaz inhibitörleri diğer seçenekler arasındadır. İlerleyen olgularda insülin tedavisi tip 2 diyabette de gündeme gelir.
Eşlik eden risk faktörlerinin yönetimi diyabet tedavisinin ayrılmaz parçasıdır. Hipertansiyon kontrolü, kolesterol yönetimi, sigara bırakılması ve düşük doz asetilsalisilik asit kullanımı (uygun olgularda) kardiyovasküler komplikasyonların önlenmesinde belirleyicidir. Düzenli izleme alınma kapsamında HbA1c üç ayda bir, lipid profili yılda bir, böbrek fonksiyonları ve idrar mikroalbumin yıllık değerlendirilir. Göz muayenesi ve ayak muayenesi yıllık planlanır.
Komplikasyonları Nelerdir?
Şeker hastalığının komplikasyonları mikrovasküler ve makrovasküler olmak üzere iki ana grupta incelenir. Mikrovasküler komplikasyonlar küçük damarları etkileyen sorunlardır. Diyabetik retinopati görme kaybına yol açabilen retinal değişiklikleri içerir; günümüzde dünyada erişkin yaşta körlüğün önde gelen nedenleri arasındadır. Diyabetik nefropati böbrek hasarı ile sonuçlanır ve kronik böbrek hastalığına ilerleyebilir. Diyabetik nöropati sinir sistemi tutulumudur.
Diyabetik nöropati periferik, otonomik ve fokal tipler olarak görülür. Periferik nöropati ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma, duyu kaybı ve ağrı yapar. Otonomik nöropati kalp ritim bozuklukları, gastrointestinal sorunlar, mesane fonksiyon bozukluğu ve cinsel işlev sorunlarına yol açar. Fokal nöropatiler belirli sinirleri tutar ve geçici tablolardır.
Makrovasküler komplikasyonlar büyük damarları etkiler. Koroner arter hastalığı, miyokard enfarktüsü, inme ve periferik arter hastalığı bu grubun başlıcalarıdır. Diyabetli hastalarda kardiyovasküler hastalık riski normal popülasyona göre belirgin biçimde yüksektir. Bu nedenle kardiyovasküler risk faktörlerinin yönetimi diyabet tedavisinin ayrılmaz parçasıdır.
Diyabetik ayak komplikasyonları nöropati, vasküler yetersizlik ve enfeksiyon birlikteliği ile gelişir. Ayak ülserleri, derin doku enfeksiyonları, osteomiyelit ve gangren amputasyona kadar ilerleyebilen sorunlardır. Bu komplikasyonların önlenmesinde düzenli ayak bakımı, uygun ayakkabı kullanımı, günlük ayak muayenesi ve eğitim belirleyicidir.
Akut komplikasyonlar arasında diyabetik ketoasidoz, hiperozmolar hiperglisemik durum ve hipoglisemi yer alır. Diyabetik ketoasidoz tip 1 diyabette daha sık görülür ve insülin yetersizliği ile ortaya çıkar; yüksek kan şekeri, asidoz, ketonemi ve dehidratasyon ile karakterizedir. Hipoglisemi insülin ve sulfonilüre tedavisi alan hastalarda gelişir; titreme, terleme, açlık hissi, bilinç bulanıklığı ve nöbet ile seyredebilir. Bu akut tablolar acil müdahale gerektirir.
Nasıl Gelişir?
Şeker hastalığının gelişim süreci tipine göre farklılık gösterir. Tip 1 diyabette otoimmün süreç haftalar-aylar boyunca beta hücrelerinin yıkımını sürdürür. Beta hücre kapasitesinin yüzde 80-90'ı kaybedildiğinde klinik belirtiler ortaya çıkar. Bu süreç çocukluk ve genç erişkinlik döneminde sıklıkla daha hızlı, yetişkinlerde (LADA, latent otoimmün diyabet) daha yavaş seyirli olabilir.
Tip 2 diyabet uzun yıllar boyunca sinsi ilerler. Genetik yatkınlık zemininde obezite ve sedanter yaşam tarzı insülin direncinin gelişimine zemin hazırlar. İnsülin direnci başlangıçta pankreas tarafından daha fazla insülin üretilerek dengelenir. Yıllar boyunca pankreas beta hücreleri yorulur ve işlev kaybına uğrar. Prediyabet evresi yıllarca sürebilir ve uygun yaşam tarzı değişiklikleri ile diyabete ilerlemesi geciktirilebilir.
Diyabetin seyri uzun süreli izlem gerektirir. Hastalığın tanısından sonra ilk yıllarda iyi kontrol sağlandığında komplikasyonların gelişme ve ilerleme hızı belirgin biçimde yavaşlar. Bu durum metabolik bellek (legacy effect) olarak adlandırılır. Erken dönemde iyi kontrol sağlanan hastalarda uzun dönemde komplikasyon oranları düşüktür.
İlerleyen yıllarda tedavi gereksinimi değişebilir. Tip 2 diyabette başlangıçta tek ajan ile yönetilen olgularda zamanla çoklu ajan kombinasyonları ve insülin tedavisi gündeme gelebilir. Pankreasın beta hücre işlevindeki yavaş kayıp bu sürecin temel nedenidir. Tip 1 diyabette ise insülin tedavisi yaşam boyu sürer; teknolojik gelişmelerle tedavi seçenekleri çeşitlenmekte ve yaşam kalitesi iyileşmektedir.
İyi yönetilen diyabet hastalarında yaşam beklentisi ve yaşam kalitesi belirgin biçimde korunabilir. Hasta eğitimi, öz yönetim becerilerinin geliştirilmesi, düzenli takip ve sağlık ekibi ile iletişim hastalığın seyrini belirleyen ana etmenler arasındadır. Aile desteği ve sosyal kaynaklara erişim de tedavi başarısını destekler.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Sürekli susama hissi, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, sürekli halsizlik, görme bulanıklığı, yaraların yavaş iyileşmesi ve sık geçirilen enfeksiyonlar şeker hastalığının uyarıcı bulgularıdır. Bu belirtilerin varlığında hekim değerlendirmesi yapılmalı ve kan şekeri ölçümleri istenmelidir. Tip 1 diyabette belirtiler hızlı ilerleyebilir; bu nedenle çocuklarda ve genç erişkinlerde bu yakınmaların hızla değerlendirilmesi gerekir.
Risk altındaki bireyler (aile öyküsü olanlar, obez bireyler, gestasyonel diyabet geçirmiş kadınlar, polikistik over sendromu olanlar) belirti beklemeden düzenli taranmalıdır. Kırk beş yaş üzeri tüm yetişkinler en az üç yılda bir kan şekeri değerlendirmesinden geçmelidir. Risk faktörlerinin yoğunluğuna göre tarama sıklığı ayarlanır. Prediyabet tanısı alan bireyler yıllık değerlendirilmelidir.
Acil başvuru gerektiren durumlar arasında diyabetik ketoasidoz belirtileri (bulantı, kusma, karın ağrısı, derin solunum, aseton kokulu nefes, bilinç bulanıklığı), hiperozmolar hiperglisemik durum (aşırı dehidratasyon, ileri yaşta bilinç bulanıklığı), ağır hipoglisemi (bilinç kaybı, nöbet), göğüs ağrısı, nefes darlığı, nörolojik belirtiler ve yaygın enfeksiyon belirtileri yer alır.
Daha önce diyabet tanısı almış hastaların düzenli izleme alınması ve hekim önerilerine uyum göstermesi belirleyicidir. Yeni gelişen yakınmalar, kan şekeri ölçümlerinde anormal değerler, sık hipoglisemi atakları, ilaç yan etkileri ve eşlik eden hastalıkların kontrolü için düzenli kontrol görüşmeleri gereklidir. Diyabetli hastaların yıllık göz muayenesi, ayak muayenesi, böbrek değerlendirmesi ve kardiyovasküler değerlendirme yapılmalıdır.
Ayaklarda yeni gelişen yara, akıntı, kötü koku, kızarıklık, şişlik ya da renk değişikliği durumunda hemen değerlendirilmesi gerekir. Diyabetik ayak komplikasyonları erken müdahale ile büyük ölçüde önlenebilir. Gözlerde görme değişikliği, idrar yapmada değişiklikler, ayaklarda yeni uyuşma karıncalanma, göğüs ağrısı, bacak ağrısı durumlarında hekim değerlendirmesi planlanmalıdır.
Son Değerlendirme
Şeker hastalığı, doğru yönetim ile birlikte hastaların uzun ve kaliteli bir yaşam sürdürebileceği bir kronik hastalıktır. Hastalığın temelinde yaşam tarzı değişiklikleri ile birlikte uygun ilaç tedavisi ve eşlik eden risk faktörlerinin yönetimi yer alır. Tanı sonrası ilk yıllar hastalığın seyrini belirleyen önemli bir dönemdir; iyi kontrol sağlandığında komplikasyonların önlenmesi mümkündür. Hasta eğitimi, öz yönetim becerilerinin geliştirilmesi, düzenli izleme alınma ve sağlık ekibi ile iletişim büyük önem taşır.
Önleyici yaklaşımlar tip 2 diyabet açısından özellikle değerlidir. Sağlıklı beslenme alışkanlıkları, düzenli fiziksel aktivite, kilo kontrolü, sigara bırakılması ve aşırı alkol tüketiminden kaçınılması temel önleyici davranışlardır. Risk altındaki bireylerin düzenli taranması ve prediyabet tanısı alan kişilerde yaşam tarzı değişiklikleri ile diyabet gelişiminin geciktirilmesi ya da önlenmesi mümkündür. Tip 1 diyabet için kesin önleyici yaklaşım henüz olmamakla birlikte erken tanı ile akut komplikasyonların önlenmesi sağlanabilir.
Koru Hastanesi Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları bölümünde uzman hekimlerimiz, şeker hastalığı ve ilişkili tabloların tanı, ayırıcı tanı, yönetim ve uzun süreli takip süreçlerinde bütüncül bir yaklaşım sunar. Hastalarımızın bireysel özelliklerine, eşlik eden hastalıklarına ve klinik durumlarına uygun değerlendirme yapılır; süreç boyunca hastalarımızın yanında durmaktadır.
