Osteoporotik omurga kırığı, kemik mineral yoğunluğunun azalması ve kemik mikroyapısının bozulması sonucu kırılganlığı artmış vertebraların düşük enerjili travma veya günlük aktiviteler sırasında çökmesi-kırılması ile ortaya çıkan klinik bir antitedir. Tüm osteoporotik kırıkların yaklaşık yüzde 35-40'ını oluşturmakta olup en sık görülen osteoporotik kırık tipidir. Yıllık görülme sıklığı 65 yaş üzerinde kadınlarda yüz binde 1500-2000, erkeklerde yüz binde 700-900 düzeyindedir. 80 yaş üzerinde insidans daha da artmaktadır. Türkiye'de yaklaşık 1,5-2 milyon osteoporozlu kadında osteoporotik omurga kırığı riski bulunmaktadır.

Bu kırık tipi yaşlanan toplumların önemli bir halk sağlığı sorunudur. Sıralı kırık riski yüksektir; ilk vertebra kırığı sonrası bir yıl içinde yeni vertebra kırığı görülme oranı yüzde 20'ye, beş yıl içinde yüzde 50'ye ulaşmaktadır. Mortalite üzerinde de belirgin etkisi vardır; ilk vertebra kırığı sonrası bir yıl içinde mortalite artışı yüzde 20-25 oranında bildirilmiştir. Erken tanı, doğru tedavi yaklaşımı (medikal tedavi, vertebra augmentasyon yöntemleri olan vertebroplasti ve kifoplasti) ve düzenli osteoporoz takibi ile yaşam kalitesi belirgin biçimde iyileştirilebilmektedir.

Osteoporotik Omurga Kırığı Nedir ve Patofizyolojisi

Osteoporoz, kemik mineral yoğunluğunun yaşa göre normal sınırların altına düşmesi ve kemik mikromimarisinin bozulması ile karakterize sistemik bir iskelet hastalığıdır. Kemik dokuda osteoblast (yapım) ve osteoklast (yıkım) aktivitesi arasındaki dengenin yıkım lehine bozulmasıyla kemik kütlesi azalmaktadır. Osteoporotik kemik trabeküler yapısı zayıflamış, kortikal kemik incelmiş ve kemik mukavemet yetisi belirgin biçimde düşmüştür.

Vertebra gövdesi, daha çok trabeküler kemikten oluştuğu için yaşlanma sürecinde en erken etkilenen iskelet bölgelerinden biridir. Trabeküler yapının bozulması, vertikal yüklere karşı direncini azaltır. Bu nedenle hafif bir aktivite (öksürme, hapşırma, eğilme, sandalyeden kalkma, ağır kaldırma) bile kırık oluşumuna yeterli kuvveti oluşturabilmektedir. Bu kırıklar "fragility fracture" (kırılganlık kırığı) olarak adlandırılmaktadır.

Kırık oluştuktan sonra vertebra gövdesinin anterior duvarı çöker; orta kolon genellikle korunmuştur. Posterior duvar etkilenmesi nadir olup, etkilendiğinde "osteoporotik burst kırığı" tanımı uygulanır. Kifotik deformite gelişimi sagital denge bozukluğuna yol açar; başın öne düşmesi, bel ağrısı, gövdenin öne eğilmesi, akciğer kapasitesi azalması (her vertebra kırığı yüzde 9 vital kapasite kaybına yol açar), gastrointestinal motilite bozuklukları ve depresif tablolar uzun dönem komplikasyonlardır.

Osteoporotik vertebra kırıkları en sık T11-L2 torakolomber bileşkede ve T7-T8 mid-torasik bölgede yoğunlaşmaktadır. Kayma derecesi Genant sınıflamasına göre derecelendirilir: Grade 1 hafif (yüzde 20-25 yükseklik kaybı), Grade 2 orta (yüzde 25-40), Grade 3 ileri (yüzde 40 üstü). ICD-10 kodlamasında M80 (patolojik kırık ile birlikte osteoporoz) altında sınıflandırılmaktadır.

Osteoporotik Omurga Kırığı Risk Faktörleri

Değiştirilemeyen Risk Faktörleri

İleri yaş: 65 yaş üzeri kadın, 70 yaş üzeri erkek tepe insidans dilimidir.
Kadın cinsiyet: Postmenopozal dönemde sıklık erkeklere göre belirgin biçimde fazladır.
Postmenopoz: Östrojen kaybına bağlı hızlı kemik kaybı.
Genetik yatkınlık: Aile öyküsü olan bireylerde sıklık artmıştır; özellikle anne-baba kalça kırığı.
Düşük vücut kitle indeksi (BMI <19): Kemik yapımı için yetersiz mekanik yüklenme.
Beyaz veya Asyalı ırk: Bu populasyonlarda risk yüksektir.
Erken menopoz (45 yaş altı): Hızlandırılmış kemik kaybı.

Değiştirilebilir Risk Faktörleri

Sigara kullanımı: Östrojen metabolizmasını etkiler, kemik yapımını azaltır.
Aşırı alkol kullanımı: Osteoblast disfonksiyonu.
Sedanter yaşam: Yetersiz mekanik yüklenme.
Kalsiyum eksikliği: Yetersiz beslenme.
Vitamin D eksikliği: Yaygın bir sorundur, özellikle yaşlı popülasyonda.
Yetersiz protein alımı.
Aşırı kafein tüketimi.
Aşırı sodyum tüketimi.
Antrenman eksikliği.

Sekonder Osteoporoz Nedenleri

Endokrin hastalıklar: Hipertiroidi, hiperparatiroidi, Cushing sendromu, hipogonadizm, diyabetes mellitus (özellikle tip 1).
Romatolojik hastalıklar: Romatoid artrit, ankilozan spondilit, lupus.
Gastrointestinal hastalıklar: Çölyak hastalığı, inflamatuar bağırsak hastalıkları, malabsorpsiyon.
Renal hastalıklar: Kronik böbrek yetmezliği.
İlaç ilişkili: Kortikosteroidler (3 ay üstü, 5 mg/gün üstü prednizolon eşdeğeri), aromataz inhibitörleri, GnRH agonistleri, antikonvülzanlar (uzun süreli), proton pompa inhibitörleri (uzun süreli), tiroid hormonu (yüksek doz), heparin, varfarin, lityum.
Hematolojik hastalıklar: Multipl miyeloma, lösemi.
Hipovitaminozis D.

Osteoporotik Omurga Kırığı Belirtileri

Klinik tablo akut, subakut veya kronik seyirli olabilir. Bazı olgular asemptomatik olarak rutin görüntülemede saptanmaktadır.

Akut Tablo

Ani başlangıçlı şiddetli sırt-bel ağrısı
Genellikle hafif bir aktivite, eğilme, öksürme sonrası
Hareket ile artan ağrı
Yatınca azalan, ayağa kalkmakla artan tablo
Tek noktada lokalize hassasiyet
Perküsyon ile artan ağrı
Aktivite sınırlanması
Visual Analog Scale değeri 7-10 düzeyinde

Kronik Tablo

Sürekli künt sırt-bel ağrısı
Boyda kademeli kısalma (yıllar içinde 4-6 cm kayıp)
Kifoz deformitesi (gibbus, dowager hump)
Karın çıkıntısı (gövde kısalmasına bağlı)
Kaburgaların pelvik kemiklere yaklaşması
Solunum sıkıntısı
Erken doyma, gastrointestinal yakınmalar
Yorgunluk, halsizlik
Depresif tablo
İş gücü kaybı
Sosyal izolasyon
Düşük yaşam kalitesi

Nörolojik Belirtiler

Osteoporotik kompresyon kırıklarının yüzde 1-3'ünde nörolojik etkilenme gözlemlenir. Posterior duvarın etkilendiği burst kırıklarında, retropulse kemik fragmanları kanal içine girerek kompresyon yapabilmektedir.

Bacaklarda uyuşma, karıncalanma
Motor güçsüzlük
Yürüme bozukluğu
Cauda equina sendromu (acil)
İdrar-gaita inkontinansı
Eyer dağılımında uyuşma

Tanı Süreci ve Görüntüleme

Klinik Muayene

Detaylı ağrı analizi, perküsyon ile lokalize hassasiyet noktası, postür değerlendirmesi, boy ölçümü (önceki kayıtlarla karşılaştırma), sagital denge analizi, nörolojik muayene yapılmaktadır. Boyda 4 cm üzerinde kısalma osteoporotik kompresyon kırığı için anlamlı bulgudur.

Düz Grafiler

Lateral ve ön-arka grafiler tanı için ilk basamaktır. Vertebra yükseklik kaybı Genant sınıflamasına göre derecelendirilir. Kifoz açısı (Cobb açısı) ölçülür.

Manyetik Rezonans Görüntüleme

Akut/yeni kırık ile eski kırık ayrımında altın standart yöntemdir. T2 ağırlıklı ve STIR sekanslarda kemik iliği ödemi (akut kırık bulgusu) saptanır. Kronik kırıklarda ödem yoktur. Patolojik kırıklarda yumuşak doku komponenti, paraspinal kitle, multipl seviye etkilenmesi izlenir. Posterior duvar etkilenmesi, kanal kompromisi, hematom, dural sak basısı değerlendirilir. Ayırıcı tanı (tümör, miyeloma, enfeksiyon) açısından önemlidir.

Bilgisayarlı Tomografi

Kemik yapı detayı, posterior duvar bütünlüğü, retropulse fragmanlar, kanal kompromisi yüzdesi (Wolter sınıflaması) için yararlıdır.

Kemik Dansitometri (DEXA)

Osteoporoz tanısı ve takibi için altın standart yöntemdir. Lomber omurga ve kalça T-skoru ölçülür. T-skoru -2,5 altı osteoporoz, -1 ile -2,5 arası osteopeni kabul edilir. FRAX skoru (Türkiye verileriyle) kalça ve major osteoporotik kırık riski hesaplaması için kullanılır; yüksek riskli grupta tedavi başlanmalıdır.

Laboratuvar Tetkikleri

Tam kan, sedimentasyon, CRP, kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, kreatinin, vitamin D (25-OH D), parathormon, tiroid fonksiyonları, serum protein elektroforezi (multipl miyeloma açısından), 24 saatlik idrar kalsiyum, kemik döngüsü belirteçleri (CTX, P1NP) istenir. Sekonder osteoporoz nedenlerinin araştırılması için ek tetkikler gerekebilir.

Ayırıcı Tanı

Patolojik kırık (tümör, miyeloma, metastaz)
Travmatik vertebra kırığı (yüksek enerjili)
Spinal infeksiyon (spondilodiskit, osteomyelit)
Disk fıtığı
Faset eklem patolojileri
Spondilolistezis
Spinal stenoz
Sakroiliak eklem disfonksiyonu
Kalça eklem patolojileri
Periferik damar hastalıkları
Mekanik bel ağrısı
Nöropatik tablolar (post-herpetik nevralji)

Tedavi Yaklaşımları

Konservatif Tedavi

Hafif-orta belirtili, nörolojik defisiti olmayan, stabil kırıklarda ilk tercih edilen yaklaşımdır.

Yatak istirahati (kısa süreli, 3-5 gün; uzamış istirahat osteoporozun ilerlemesine yol açar)
Erken mobilizasyon
Korse kullanımı (TLSO veya hiperekstansiyon korsesi, 6-12 hafta)
Ağrı yönetimi (parasetamol, NSAİ ilaçlar, gerektiğinde opioid)
Kalsitonin (200 IU intranazal, kısa süreli ağrı yönetimi)
Fizyoterapi (postür eğitimi, kas güçlendirme, denge egzersizleri)
Düşme önleyici tedbirler

Vertebra Augmentasyon (Vertebroplasti, Kifoplasti)

Konservatif tedaviye yanıt vermeyen, 4-6 hafta üzerinde devam eden ağrılı osteoporotik vertebra kırıklarında uygulanır. Floroskopi rehberliğinde transpediküler yaklaşımla vertebra gövdesine polimetilmetakrilat (PMMA) sement enjekte edilir. Vertebroplasti doğrudan sement enjeksiyonu, kifoplasti ise önce balonla kavite oluşturma sonrası sement enjeksiyonu ile gerçekleştirilir. Başarı oranı yüzde 80-90 düzeyindedir.

Cerrahi Tedavi

Belirgin nörolojik defisit, posterior duvar yıkımı ile birlikte kanal kompromisi, kifoz açısı 30 derece üzeri, instabil burst kırığı varlığında cerrahi tedavi planlanır. Cerrahi seçenekler arasında posterior dekompresyon ve enstrümantasyon, vertebrektomi ve anterior rekonstrüksiyon, minimal invaziv perkutan pedikül vidası, kifoplasti + perkutan vida kombinasyonu, robotik destekli omurga cerrahisi yer alır. Osteoporotik kemikte vida tutunması zayıf olduğundan sement augmentasyonlu vidalar tercih edilebilir.

Osteoporoz Medikal Tedavisi

Osteoporoz tedavisi tüm hastalara mutlaka başlatılmalıdır.

Kalsiyum: 1200 mg/gün
Vitamin D: 800-1000 IU/gün, eksiklik durumunda yükleme dozu
Bisfosfonatlar: Alendronat 70 mg/hafta oral, risedronat 35 mg/hafta oral, ibandronat 150 mg/ay oral veya 3 mg/3 ayda bir IV, zoledronik asit 5 mg yıllık IV.
Denosumab: 60 mg subkutan 6 ayda bir; RANK ligand inhibitörüdür.
Teriparatid: 20 mcg/gün subkutan, 24 ay süreyle; rekombinan parathormon, anabolik tedavi.
Romosozumab: 210 mg subkutan aylık, 12 ay; sklerostin inhibitörü, anabolik etki.
SERM: Raloksifen 60 mg/gün oral; postmenopozal kadınlarda.
Hormon replasman tedavisi: Belirli endikasyonlar dahilinde, kısa süreli.
Kalsitonin: Akut ağrı kontrolü için 200 IU intranazal, 4 hafta süreyle.

Komplikasyonlar

Tekrarlayan vertebra kırıkları (yıllık yüzde 20)
İlerleyici kifoz deformitesi
Boyda kayıp
Solunum kapasitesinde azalma
Gastrointestinal motilite bozuklukları
Kronik ağrı
Nörolojik defisit
Cauda equina sendromu
Sement kaçağı (vertebroplasti/kifoplasti sonrası)
Pulmoner sement embolisi
Adjasan vertebra kırığı
Yara enfeksiyonu (cerrahi sonrası)
Pedikül vidası gevşemesi (osteoporotik kemikte)
İmplant başarısızlığı
Tromboembolizm
Depresyon, sosyal izolasyon
Kalça kırığı ve diğer osteoporotik kırıklar
Mortalite artışı

Korunma ve Erken Tanı

Osteoporotik omurga kırığı korunmasında osteoporozun primer önlenmesi ve tedavisi temel hedeftir.

Yaşam Tarzı Önerileri

Yeterli kalsiyum (günlük 1200 mg) ve vitamin D (800-1000 IU) alımı
Düzenli yük taşıyıcı egzersizler (yürüyüş, hafif koşu, dans)
Direnç egzersizleri
Sigara bırakma
Alkol sınırlaması (kadın 1, erkek 2 birim/gün üstü zararlı)
Aşırı kafein ve sodyum tüketiminden kaçınma
Sağlıklı beslenme (protein, vitamin K, magnezyum)
Optimal vücut kitle indeksini koruma
Düşme önleyici tedbirler (ev güvenliği, görme bozukluğu kontrolü, denge egzersizleri)

Tarama

Postmenopozal kadınlarda ve 70 yaş üstü erkeklerde DEXA taraması yapılmalıdır. 65 yaş üstü tüm kadınlarda rutin tarama önerilmektedir. Risk faktörü olan daha genç bireylerde de tarama düşünülebilir. FRAX skoru kullanılarak 10 yıllık major osteoporotik kırık ve kalça kırığı riski hesaplanır.

Erken tanı, kalıcı kifoz deformitesi, kronik ağrı ve uzun dönem komplikasyonların önlenmesinde kritik öneme sahiptir. Osteoporozlu bireylerde ani başlangıçlı sırt-bel ağrısı, boyda kademeli kısalma, kifoz gelişimi ihmal edilmemelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı

Ani başlangıçlı şiddetli sırt-bel ağrısı (özellikle yaşlıda)
Hafif aktivite, öksürme, eğilme sonrası başlayan ağrı
Boyda kademeli kısalma
Postür değişiklikleri, kifoz gelişimi
Solunum sıkıntısı, gastrointestinal yakınmalar
Bacaklarda uyuşma, güçsüzlük
İdrar veya gaita kontrol bozukluğu (acil)
Eyer dağılımında uyuşma (acil)
Bilinen osteoporozlu hastada ani ağrı artışı
Açıklanamayan kilo kaybı, gece ağrısı (patolojik kırık şüphesi)
Postmenopozal kadında yeni başlayan bel ağrısı
Düşme sonrası bel-sırt ağrısı

Klinik Değerlendirme

Osteoporotik omurga kırığı, yaşlı popülasyonun yaygın bir sağlık sorunu olup yaşam kalitesini ve sağkalımı belirgin biçimde etkileyen bir antitedir. Erken tanı, doğru tedavi yaklaşımı (konservatif tedavi, vertebroplasti ve kifoplasti gibi minimal invaziv vertebra augmentasyon yöntemleri, gerektiğinde cerrahi) ve agresif osteoporoz medikal tedavisi ile bu hastaların yaşam kalitesi belirgin biçimde iyileştirilebilmektedir. Vertebra augmentasyon yöntemleri ağrının hızlı kontrolü, mobilizasyonun erken sağlanması, kifoz deformitesinin azaltılması açısından önemli avantajlar sunmaktadır. Multidisipliner yaklaşım, beyin ve sinir cerrahisi, ortopedi, endokrinoloji, fizik tedavi, geriatri uzmanlarının koordineli çalışmasıyla en yüksek başarı elde edilmektedir. Düşme önleyici tedbirler ve uzun dönem osteoporoz tedavisi sıralı kırık riskini azaltmada kritik öneme sahiptir.

Koru Hastanesi Beyin ve Sinir Cerrahisi bölümünde uzman hekimlerimiz, osteoporotik omurga kırığı tanı ve tedavisinde modern teknolojileri kullanan deneyimli bir ekip ile hizmet vermektedir. Yüksek alan gücüne sahip MR cihazları, yüksek çözünürlüklü BT, DEXA kemik dansitometresi, intraoperatif floroskopi, intraoperatif O-arm BT, navigasyon sistemleri, vertebroplasti ve kifoplasti donanımları, yüksek viskoziteli sement sistemleri, sement augmentasyonlu pedikül vidası sistemleri, minimal invaziv perkutan pedikül vidası sistemleri, robotik omurga cerrahisi sistemleri, intraoperatif nöromonitorizasyon, mikrocerrahi sistemler ve modern füzyon implantları olanakları bir arada sunulmaktadır. Endokrinoloji, ortopedi, algoloji, fizik tedavi ve rehabilitasyon, geriatri, beslenme ve diyetetik bölümleri ile koordineli çalışan multidisipliner ekip, her olgu için bireyselleştirilmiş tedavi planını belirlemektedir. Şüpheli belirtilerin gözlemlendiği her olgunun erken dönemde değerlendirilmesi tedavi başarısını ve uzun dönem yaşam kalitesini doğrudan etkilemektedir.

Osteoporotik Omurga Kırığı Nasıl Yapılır? Risk Faktörleri, Belirtileri