Hepatit B, Hepadnaviridae ailesine ait hepatit B virüsü (HBV) tarafından oluşturulan, başlıca karaciğeri etkileyen bulaşıcı viral bir enfeksiyondur. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 296 milyon insan kronik HBV taşıyıcısıdır ve her yıl hepatit B kaynaklı siroz ve hepatosellüler karsinoma bağlı 820.000 ölüm gerçekleşmektedir. Türkiye, orta endemisite ülkeleri arasında yer almakta olup genel popülasyonda HBsAg pozitiflik oranı yüzde 2-4, anti-HBc pozitiflik oranı yüzde 20-30 düzeyindedir. Ülkemizde 1998 yılında tüm yenidoğanlara uygulanmaya başlanan rutin hepatit B aşılaması sonrası çocukluk çağı HBV insidansında dramatik düşüş sağlanmıştır. Bununla birlikte erişkin popülasyonda seksüel bulaş, damar içi madde kullanımı, sağlık çalışanlarında mesleki maruziyet ve göçmen nüfusun artmasıyla hepatit B hâlâ güncel bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. HBV; kan ve vücut sıvıları aracılığıyla bulaşan en enfektif viral ajanlardan biridir; HIV viremiden 50-100 kat, hepatit C viremiden 10 kat daha bulaşıcıdır ve oda ısısında 7 güne kadar enfeksiyözitesini koruyabilir.
Hepatit B Nedir?
Hepatit B, HBV adlı DNA virüsünün karaciğer hücrelerine (hepatositlere) girerek oluşturduğu akut veya kronik karaciğer iltihabıdır. Virüs, sirküler kısmi çift zincirli bir DNA genomu taşır ve yüzey antijeni (HBsAg), kor antijeni (HBcAg), e antijeni (HBeAg) gibi farklı yapısal proteinlere sahiptir. Enfeksiyonun seyri yaşa ve immün cevaba göre değişir. Akut hepatit B, 6 aydan kısa süren, çoğunlukla kendiliğinden iyileşen formdur. Kronik hepatit B ise HBsAg pozitifliğinin 6 aydan uzun süre devam etmesiyle tanımlanır ve siroz, karaciğer yetmezliği, hepatosellüler karsinom gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Yenidoğan döneminde enfekte olan bebeklerin yüzde 90 kadarı kronikleşirken, erişkinlerde bu oran yüzde 5-10 düzeyindedir. Bu yaşa bağlı kronikleşme eğilimi, bebeklere aşılamanın doğum sonrası ilk 24 saatte başlatılmasını zorunlu kılar.
Hepatit B Nasıl Bulaşır?
Hepatit B virüsü başlıca kan, semen ve vajinal salgılar başta olmak üzere vücut sıvıları aracılığıyla bulaşır. Virüs tükürük, gözyaşı ve anne sütünde de saptanabilir ancak bu sıvıların bulaştaki rolü oldukça sınırlıdır. Bulaş kaynakları farklı coğrafyalarda değişkenlik gösterir: Asya ve Sahra altı Afrika gibi yüksek endemik bölgelerde başlıca perinatal bulaş görülürken, Türkiye gibi orta endemik bölgelerde hem perinatal hem yatay (horizontal) bulaş birlikte rol oynar.
- Perinatal (vertikal) bulaş: HBsAg pozitif annenin doğum sırasında bebeğe virüsü aktarmasıdır. HBeAg pozitif annelerde bulaş riski yüzde 70-90 iken, HBeAg negatif annelerde yüzde 5-20 arasındadır.
- Cinsel bulaş: Korunmasız vajinal, anal veya oral ilişki yoluyla. Özellikle birden fazla partner, çoklu seks, homoseksüel ilişki yüksek risk oluşturur.
- Parenteral bulaş: Ortak enjektör kullanımı (IV madde bağımlılığı), kontamine kan ve kan ürünleri, hemodiyaliz, organ nakli.
- Mesleki maruziyet: İğne batması, mukoza teması gibi yollarla sağlık çalışanlarına bulaş.
- Kişisel hijyen eşyaları: Traş bıçağı, diş fırçası, tırnak makası, havlu gibi kan ile temas riski taşıyan eşyaların paylaşımı.
- Sterilizasyonu yetersiz girişimler: Dövme, piercing, akupunktur, sünnet, kuaför ve berber uygulamaları, diş tedavisi, cerrahi.
- Yakın ev içi temas: HBsAg pozitif bireyle aynı evde yaşamak (özellikle çocuklarda mikro travma yoluyla).
- Kan transfüzyonu: Günümüzde tarama testleri sayesinde oldukça nadir görülür.
Hepatit B el sıkışmakla, sarılmakla, öpüşmekle (yara yoksa), aynı tabakta yemek yemekle, öksürük ve hapşırıkla, ortak tuvalet kullanmakla bulaşmaz. Bu konuda toplumda sıkça rastlanan önyargıların kırılması, taşıyıcı bireylerin sosyal dışlanmasını önlemek açısından kritik öneme sahiptir.
Hepatit B Belirtileri
Hepatit B enfeksiyonunun kuluçka süresi 45-180 gün arasında değişir, ortalaması 60-90 gündür. Akut hepatit B olgularının yaklaşık yüzde 70 kadarı asemptomatik veya minimal semptomatik seyreder; sadece yüzde 30 kadarı klasik sarılık tablosu ile başvurur.
Akut Hepatit B Belirtileri
- Halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık
- Sağ üst kadranda künt ağrı veya dolgunluk hissi
- Bulantı, kusma, yağlı yiyeceklere karşı tiksinme
- Subfebril ateş (38 °C civarı)
- Eklem ağrıları, kas ağrıları (viral prodrom dönemi)
- Ciltte döküntü, ürtiker, vaskülit bulguları
- Koyu çay renginde idrar, açık renkli dışkı
- Sarılık (skleralar ve ciltte sarı renk)
- Kaşıntı (kolestatik form)
- Bilinç bulanıklığı, konfüzyon (fulminan hepatit habercisi)
Kronik Hepatit B Belirtileri
Kronik hepatit B çoğu hastada sessiz seyreder ve tesadüfi kan tahlili ile saptanır. Ancak aylar veya yıllar içinde karaciğer hasarı ilerlediğinde aşağıdaki bulgular ortaya çıkabilir:
- Kronik halsizlik, yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü
- Üst batın hassasiyeti, hepatomegali
- Splenomegali
- Sarılık, kaşıntı (ileri evre)
- Siroz bulguları: asit, spider nevi, palmar eritem, karın duvarında kollateral venler
- Hematemez, melena (özofagus varis kanaması)
- Hepatik ensefalopati
- Ekstrahepatik bulgular: poliarteritis nodoza, membranoproliferatif glomerülonefrit, krioglobulinemi
Tanı Yöntemleri
Hepatit B tanısı kapsamlı bir serolojik test panelinin yorumlanmasıyla konulur. Laboratuvar parametrelerinin doğru değerlendirilmesi enfeksiyon evresinin ve tedavi gereksiniminin belirlenmesinde kritik öneme sahiptir.
- HBsAg: Enfeksiyonun varlığını gösterir. 6 aydan uzun pozitifliği kronik enfeksiyon göstergesidir.
- Anti-HBs: Bağışıklığı (aşı veya geçirilmiş enfeksiyon) gösterir.
- Anti-HBc IgM: Akut enfeksiyonu destekler.
- Anti-HBc IgG: Geçirilmiş veya kronik enfeksiyon göstergesidir.
- HBeAg: Aktif viral replikasyonun ve yüksek bulaştırıcılığın göstergesidir.
- Anti-HBe: Serokonversiyon ve düşük replikasyon.
- HBV DNA (PCR): Viral yük ölçümü, tedavi takibinde esastır.
- Karaciğer fonksiyon testleri: ALT, AST, bilirubin, albumin, INR.
- Karaciğer biyopsisi veya FibroScan (elastografi): Fibrozis evrelemesi.
- Ultrasonografi, dinamik BT/MR: Siroz ve hepatosellüler karsinom taraması için.
- AFP (alfa-fetoprotein): Hepatosellüler karsinom taramasında kullanılır.
Ayırıcı Tanı
Hepatit B nin klinik ve laboratuvar prezentasyonu diğer birçok karaciğer hastalığıyla örtüşebilir. Doğru tanı için aşağıdaki hastalıkların dışlanması gereklidir. Hepatit A, C, D, E başta olmak üzere diğer viral hepatitler, serolojik testlerle ayırt edilir. Otoimmün hepatit özellikle genç kadınlarda ANA, anti-SMA, anti-LKM1 pozitifliği ile düşünülür. Alkolik ve non-alkolik steatohepatit, klinik öykü, antropometrik veriler ve görüntüleme ile tanınır. İlaca bağlı hepatotoksisite (DILI) parasetamol, antitüberküloz ilaçlar, statinler, antibiyotikler gibi ajanlarla ilişkilidir. Wilson hastalığı, seruloplazmin ve idrar bakır ölçümüyle dışlanır. Hemokromatoz, alfa-1 antitripsin eksikliği, primer biliyer kolanjit, primer sklerozan kolanjit ve karaciğer malignensileri da ayırıcı tanıda yer alır. Ayrıca sepsis, EBV, CMV, leptospiroz gibi sistemik hastalıklar da hepatik disfonksiyon yapabilir. Akut hepatit B nin hepatit D süperenfeksiyonu ile komplike olabileceği unutulmamalı, her HBsAg pozitif hastada anti-HDV mutlaka bakılmalıdır.
Tedavi Yaklaşımları
Hepatit B tedavisi hastalığın fazına, viral yüke, ALT düzeyine, fibroz derecesine ve ekstrahepatik tutulumuna göre kişiselleştirilir. Akut hepatit B tedavisinde çoğunlukla destek tedavi (hidrasyon, istirahat, hepatotoksik ilaçlardan kaçınma) yeterlidir; fulminan veya ağır olgularda antiviral başlanır. Kronik hepatit Bde tedavi kararı güncel kılavuzlara göre verilir. Kullanılan ana ilaçlar yüksek direnç bariyeri olan nükleozid/nükleotid analoglarıdır.
- Tenofovir disoproksil fumarat (TDF)
- Tenofovir alafenamid (TAF)
- Entekavir (ETV)
- Pegile interferon alfa-2a: Seçilmiş olgularda 48 hafta süreyle kullanılır.
Tedavi süresi çoğunlukla uzun yıllar sürer ve çoğu hastada ömür boyu devam eder. Tedavi başarısı HBsAg kaybı (fonksiyonel iyileşme) ile tanımlanır; ancak bu hedefe ulaşmak oldukça zordur. Siroz gelişmiş hastalarda karaciğer nakli son çaredir. Nakli sonrası HBV reaktivasyonunu önlemek için HBIG ve antiviral profilaksi uygulanır.
Komplikasyonlar
Hepatit B nin en korkulan komplikasyonları kronik karaciğer hastalığı, siroz ve hepatosellüler karsinomdur. Kronik HBV taşıyıcılarında 5 yıllık siroz gelişme riski yüzde 8-20, siroz gelişmiş hastalarda yıllık hepatosellüler karsinom riski yüzde 2-5 arasındadır. Diğer komplikasyonlar şunlardır:
- Fulminan karaciğer yetmezliği (akut hepatit B olgularının yüzde 1 kadarı)
- Siroz ve portal hipertansiyon
- Özofagus varis kanaması
- Hepatik ensefalopati
- Hepatosellüler karsinom
- Hepatit D koenfeksiyon/süperenfeksiyon
- Glomerülonefrit, membranöz nefropati
- Poliarteritis nodoza
- Krioglobulinemi
- İmmünosupresyon altında reaktivasyon
- Gebelikte bebeğe vertikal geçiş
Hepatit B den Korunma
Hepatit B den korunmanın en etkili ve kanıta dayalı yolu aşılamadır. Güvenli, tekrarlanabilir, yüksek etkili hepatit B aşısı yaklaşık yüzde 95 oranında kalıcı bağışıklık sağlar. Ülkemizde aşı 0-1-6 ay şemasıyla tüm yenidoğanlara, sağlık çalışanlarına, risk gruplarına ücretsiz uygulanır. Aşılama dışında ek korunma önlemleri şunlardır:
- Hepatit B aşısı (3 doz): Tüm yenidoğanlar ilk dozu doğumdan sonraki 24 saat içinde almalıdır.
- Anti-HBs titresi kontrolü: Sağlık çalışanlarında ve risk gruplarında yüzde 10 mIU/mL üzeri titre bağışıklığı gösterir.
- HBIG (hepatit B immünglobulin): Yüksek riskli temas sonrası aşı ile birlikte 72 saat içinde uygulanmalıdır.
- Güvenli cinsel ilişki: Kondom kullanımı, partner sayısının sınırlandırılması.
- Ortak enjektör, diş fırçası, traş bıçağı, tırnak makası gibi eşyaların paylaşılmaması
- Dövme, piercing, sünnet, kuaför işlemlerinde steril malzeme kullanılması
- Kan ve kan ürünlerinin taranması
- Sağlık çalışanlarında standart önlemler ve iğne batması sonrası PEP (post exposure profilaksi)
- Gebelikte HBsAg taraması: Pozitif gebelerin bebeğine doğum sonrası HBIG + aşı uygulanır; yüksek viral yüklü annelere 3. trimesterde antiviral başlanır.
Ne Zaman Doktora Başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda enfeksiyon hastalıkları veya gastroenteroloji uzmanına başvurulmalıdır.
- Açıklanamayan sarılık, koyu renkli idrar, açık renkli dışkı
- Kronik halsizlik ve karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik
- HBsAg pozitif bireyle korunmasız cinsel ilişki
- İğne batması, kan sıçraması gibi mesleki maruziyet
- Dövme, piercing, sünnet gibi girişim sonrası sarılık bulguları
- Gebelik planlayan kadınlarda veya gebelikte HBsAg pozitifliği
- Aile bireylerinde hepatit B taşıyıcılığı
- Uzun süreli immünosupresif tedavi planı (reaktivasyon riski)
- Karaciğerde açıklanamayan kitle veya ultrason bulgusu
- Asit, pıhtılaşma bozukluğu, hematemez gibi siroz bulguları
Hepatit B ve Gebelik
HBsAg pozitif gebelerde viral yük ölçülmeli; HBV DNA 200.000 IU/mL üzerindeki gebelere 3. trimesterde tenofovir profilaksisi başlanmalıdır. Doğum sonrası bebek, 12 saat içinde HBIG ve hepatit B aşısı almalıdır; 1 ve 6. ayda rapeller yapılır. Uygun profilaksi ile perinatal bulaş riski yüzde 90 dan yüzde 5 in altına düşer. Emzirme, antiviral altında güvenlidir ve bulaş riskini artırmaz.
Hepatit B ve Sağlık Çalışanları
Sağlık çalışanları hepatit B açısından yüksek risk altındadır. Tüm sağlık personeli işe başlamadan önce hepatit B aşısı tamamlanmış ve anti-HBs titresi korumalı düzeyde olmalıdır. Aşısız veya titresi düşük çalışanlarda iğne batması sonrası HBIG ve hızlandırılmış aşı şeması uygulanır. Periyodik tarama ve aşı booster politikası kurumsal sağlık programlarının parçasıdır.
Hepatit B, güvenli aşısı bulunan, bulaş yollarının iyi bilindiği ve önlemlerle büyük ölçüde engellenebilen bir viral enfeksiyondur. Akut enfeksiyon çoğunlukla iyileşse de yenidoğanlarda kronikleşme oranının yüksek olması, yaşam boyu siroz ve karaciğer kanseri riskini de beraberinde getirir. Bu nedenle yenidoğan aşılamasına eksiksiz uyulması, risk gruplarının taranıp bağışıklanması, güvenli cinsel yaşam, steril girişim prensiplerinin korunması ve gebelik taraması halk sağlığı politikalarının omurgasını oluşturur. Kronik taşıyıcı bireylerin düzenli izlenmesi, uygun antiviral tedavinin zamanında başlatılması ve siroz gelişen olguların kanser taramasına alınması hem bireysel hem toplumsal sağlık çıktılarını iyileştirir. Hepatit B savaşı bireysel sorumluluk ve toplumsal kararlılığın buluştuğu bir zemindedir; aşı, farkındalık ve doğru bilgilendirme bu savaşın en güçlü silahlarıdır.
Koru Hastanesi Dahiliye bölümünde uzman hekimlerimiz, bu alandaki en güncel tanı ve tedavi yöntemlerini uygulayarak hastalarımıza kapsamlı sağlık hizmeti sunmaktadır. Detaylı bilgi ve randevu için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
