Büyüme hormonu (GH, growth hormone, somatotropin), ön hipofiz somatotrop hücreleri tarafından sentezlenen ve büyüme, metabolizma, vücut kompozisyonu ve hücresel onarım süreçlerinde kritik rol oynayan polipeptid bir hormondur. Klinik biyokimyada büyüme hormon düzeylerinin değerlendirilmesi büyüme bozuklukları, akromegali, gigantizm, GH eksikliği ve hipofiz patolojilerinin tanısında temel parametre olarak kullanılır. GH'nin pulsatil sekresyon paterni nedeniyle bazal ölçümler tek başına yeterli değildir; dinamik testler ve IGF-1 değerlendirmesi ile birlikte yorumlama gerekmektedir.
Büyüme Hormonu Nedir?
Büyüme hormonu, 191 amino asitten oluşan ve 22 kilodalton ağırlığında bir tek zincirli polipeptid hormondur. GH1 geni 17. kromozomda bulunur. Ön hipofizin somatotrop hücreleri tarafından sentezlenir ve depolanır. Salınımı pulsatildir; günlük 6-12 atım gerçekleşir. En yüksek pikler uyku sırasında özellikle yavaş dalga uyku evresinde görülür.
GH sekresyonu hipotalamik GHRH (büyüme hormonu salgılatıcı hormon) tarafından stimüle edilir, somatostatin ise inhibe eder. Ghrelin de sekresyonu artırır. GH'nin etkilerinin büyük kısmı karaciğerde sentezlenen IGF-1 (insülin benzeri büyüme faktörü 1) aracılığıyla gerçekleşir. IGF-1 negatif geri bildirim ile GH sekresyonunu baskılar.
GH'nin Klinik Etkileri
- Lineer büyüme: Çocukluk ve adolesan dönemde
- Protein sentezi artışı: Anabolik etki
- Lipoliz: Yağ dokusundan trigliserit mobilizasyonu
- Glukoneogenez: Karaciğerde glukoz sentezi
- İnsülin direnci: Diyabetojenik etki
- Kemik mineralizasyonu: Osteoblast aktivitesi
- Kas kütlesi koruma: Yetişkin dönemde
- İmmün sistem desteği: Lenfosit fonksiyonu
- Kardiyak fonksiyon: Sol ventrikül performansı
- Bilişsel fonksiyonlar: Bellek ve dikkat
GH Yüksekliğinin Nedenleri
Yüksek GH düzeyleri çeşitli klinik durumlarda görülür.
Patolojik Yüksekliklerin Nedenleri
- Akromegali: Yetişkin başlangıçlı GH fazlalığı
- Gigantizm: Çocukluk başlangıçlı GH fazlalığı
- GH sekrete eden hipofiz adenomu: En yaygın neden
- McCune-Albright sendromu: Polikistik fibröz displazi
- Karney kompleksi: Mültipl endokrin neoplazi
- MEN tip 1: Hipofiz adenomu bileşeni
- MEN tip 4: Hipofiz tümörü
- Familyal izole hipofiz adenomu: AIP geni mutasyonu
- X-linked akrogigantizm: GPR101 mutasyonu
- Ektopik GHRH sekresyonu: Akciğer ve pankreas tümörü
- Ektopik GH sekresyonu: Çok nadir
Geçici Yükseklikler
- Stres: Akut yükseliş
- Açlık: Hipoglisemi tetikler
- Egzersiz: Akut sekresyon artışı
- Uyku: Yavaş dalga evresinde piklik
- Anoreksi nervoza: GH direnci, IGF-1 düşük
- Karaciğer yetmezliği: Klirens azalır
- Böbrek yetmezliği: Klirens azalır
- Diyabetik ketoasidoz: Akut metabolik bozukluk
- Östrojen tedavisi: Genç kadınlarda
- Gebelik geç dönem: Plasental GH varyantı
GH Düşüklüğünün Nedenleri
Düşük GH düzeyleri çocukta büyüme yetmezliği, yetişkinde ise GH eksikliği sendromuna yol açar.
Hipotalamohipofizer Nedenler
- Konjenital GH eksikliği: İzole veya çoklu hormon eksikliği
- Hipofiz aplazi/hipoplazi: Yapısal anomali
- Hipofiz adenomu: Bası etkisi
- Kraniofarengioma: Çocukluk çağı tümörü
- Hipotalamik tümörler: Glioma, hamartoma
- Kafa travması: Hipofiz hasarı
- Kafa radyasyonu: Çocukluk çağı maligniteleri
- Hipofiz cerrahisi: Postoperatif
- Sheehan sendromu: Postpartum hipofiz nekrozu
- Lenfositik hipofizit: Otoimmün
- Empty sella sendromu: Bazı vakalarda
- İmmün kontrol noktası inhibitörü: Onkoloji ilaçları
Genetik Nedenler
- GH1 mutasyonu: İzole GH eksikliği
- GHRH reseptör mutasyonu: Otozomal resesif
- POU1F1 mutasyonu: Hipofiz transkripsiyon faktörü
- PROP1 mutasyonu: Çoklu hormon eksikliği
- HESX1 mutasyonu: Septo-optik displazi
- LHX3, LHX4 mutasyonları: Hipofiz gelişimi
- Laron sendromu: GH reseptör eksikliği
- Postresepsiyon defektler: JAK2-STAT5 yolağı
Yetişkin GH Eksikliği
- Hipofiz tümörü tedavi sonrası: Cerrahi, radyoterapi
- Çocukluk başlangıçlı persistan eksiklik: Yetişkinlikte devam
- İdiopatik: Yaşlanmaya bağlı azalma
- Sistemik hastalık: Kronik kötü kontrolde
- Obezite: Fonksiyonel GH eksikliği
- Diabetes mellitus: İnsülin direnci
Klinik Belirtiler
GH anormalliklerinin klinik bulguları yaşa, hastalık tipine ve süresine göre değişir.
Çocuklukta GH Eksikliği
- Boy kısalığı: Yaşıtların altında
- Düşük büyüme hızı: Yıllık 5 cm altında
- Bebek yüz görünümü: Olgunlaşmamış yüz
- Santral obezite: Karın yağlanması
- Kemik yaşı geriliği: Kronolojik yaşa göre
- Diş çıkış gecikmesi: Erupsiyon geç
- Mikropenis: Erkek bebekte
- Hipoglisemi atakları: Yenidoğan dönemi
- Psikomotor gerilik: Bazı vakalarda
- Sesin tizliği: Olgunlaşmamış
Yetişkin GH Eksikliği
- Halsizlik ve yorgunluk: Genel iyilik kaybı
- Vücut kompozisyon değişiklikleri: Yağlanma, kas kaybı
- Visseral obezite: Karın yağlanması
- Kas kütlesi azalması: Sarkopeni
- Kemik mineral yoğunluk düşüşü: Osteopeni, osteoporoz
- Lipid profili bozukluğu: LDL yüksek, HDL düşük
- İnsülin direnci: Metabolik sendrom
- Kardiyovasküler risk: Erken ateroskleroz
- Egzersiz kapasitesi düşüklüğü: VO2 max azalmış
- Depresif duygu durum: Mental etkiler
- Bilişsel fonksiyon azalması: Bellek, dikkat
- Düşük yaşam kalitesi: QoL skorları düşük
Akromegali Bulguları
- El ve ayak büyümesi: Yüzük, ayakkabı boy artışı
- Yüz değişiklikleri: İri burun, kalın dudaklar
- Prognati: Alt çene ileri
- Diş arası açılma: Diasthema
- Kalın cilt: Dermal kalınlaşma
- Aşırı terleme: Hiperhidrozis
- Eklem ağrıları: Artropati
- Karpal tünel sendromu: Sıklıkla bilateral
- Uyku apnesi: Yumuşak doku büyümesi
- Sol ventrikül hipertrofisi: Akromegalik kardiyomiyopati
- Hipertansiyon: Yüzde 30-50 vakada
- Diabetes mellitus: Yüzde 30-50 vakada
- Kolon polibi: Risk artışı
- Tiroid nodülleri: Multinodüler guatr
- Görme alanı defekti: Optik kiazma basısı
- Baş ağrısı: Tümör basısı
Gigantizm Bulguları
- Aşırı boy uzunluğu: Yaşıtlardan çok yüksek
- Hızlı büyüme: Yıllık 10 cm üzeri
- Akromegalik özellikler: Eşlik edebilir
- Görme alanı defekti: Tümör basısı
- Baş ağrısı: Sık
- Pubertal gecikme: Hipofiz basısı
- Eklem problemleri: Aşırı yüklenme
Test Prensibi ve Laboratuvar Analizi
GH ölçümünde sirkadiyen ritim ve pulsatil sekresyon nedeniyle özel testler kullanılır.
Bazal GH Ölçümü
Tek bir bazal GH ölçümü tanısal değer taşımaz. Pulsatil sekresyon nedeniyle düşük çıkabilir veya pik sırasında alınırsa yüksek görünebilir. Bazal GH değerleri sadece çok yüksek değerlerde (akromegali şüphesi) anlamlıdır.
Dinamik Testler
- İnsülin tolerans testi (ITT): Altın standart, GH eksikliği tanısı
- GHRH-arginin testi: ITT alternatifi
- Glukagon stimülasyon testi: Yan etkisi az
- Oral glukoz tolerans testi: Akromegali konfirmasyonu
- L-DOPA testi: Çocukta tarama
- Klonidin testi: Çocukta sık kullanılır
- Egzersiz testi: Pratik tarama
- Macimorelin testi: Yeni geliştirilen oral test
Ölçüm Yöntemleri
- Kemilüminesans immünoassay: Klinik rutin
- Elektrokemilüminesans: Yüksek hassasiyet
- İmmünoradyometrik analiz: Klasik referans
- ELISA: Araştırma
- LC-MS/MS: Spesifik analiz
- Standartlaştırma: WHO 98/574 referans materyali
Birlikte Değerlendirilen Testler
- IGF-1: En önemli ek parametre
- IGFBP-3: IGF bağlayıcı protein
- Diğer hipofiz hormonları: Çoklu eksiklik
- Tiroid hormonları: TSH, T4
- Adrenal hormonlar: Kortizol, ACTH
- Gonadotropinler: LH, FSH, estradiol/testosteron
- Prolaktin: Hipofiz adenomu izlemi
- Hipofiz MR: Yapısal değerlendirme
- Genetik testler: Konjenital formlar
Referans Değerler
- Bazal GH erişkin: 0-5 ng/mL (yöntem bazlı)
- OGTT sonrası baskılama: 1 ng/mL altı normal
- İTT pik yanıt: 5 ng/mL üzeri yetişkin
- İTT pik yanıt çocuk: 10 ng/mL üzeri
- GHRH-arginin pik: 9 ng/mL üzeri normal
- Glukagon pik: 3 ng/mL üzeri normal
- Akromegali OGTT: 1 ng/mL üzeri tanısal
- Çocuk büyüme hormonu eksikliği: İki test pozitif gerekir
Preanalitik Faktörler
- Açlık zorunlu: Dinamik testlerde
- Sirkadiyen ritim: Sabah erken
- Egzersiz öncesi: 30 dakika dinlenme
- Stres: Geçici yükseliş
- Açlık glukoz: İnsülin testi öncesi
- Östrojen tedavisi: IGF-1'i etkiler
- Karaciğer hastalığı: IGF-1 yorumlama
- Numune saklama: 4 derecede 7 gün
- Donmuş saklama: -20 derecede aylarca
- Hemoliz: Bazı yöntemleri etkiler
Klinik Endikasyonlar
GH ölçümünün özel klinik endikasyonları vardır.
- Çocukluk boy kısalığı: Büyüme hızı düşük
- Yetişkin GH eksikliği değerlendirmesi: Hipofiz hastası
- Akromegali tanısı: Yetişkinde
- Gigantizm tanısı: Çocuk ve adolesanda
- Hipofiz tümörü değerlendirmesi: Pre/postop
- Hipofiz cerrahisi sonrası izlem: Remisyon
- Radioterapi sonrası: Hipopituitarizm taraması
- İdiopatik kısa boy: Tarama testi
- Konjenital hipofiz hastalığı: Yenidoğan tanı
- İdiopatik osteoporoz genç: GH eksikliği şüphesi
- Replasman tedavi izlemi: Doz ayarı
- Anoreksi nervoza: Tanı ve takip
Ayırıcı Tanı
GH anormalliklerinde sistematik ayırıcı tanı gereklidir.
- Akromegali: Hipofiz adenomu, görüntüleme
- Ektopik GHRH: Tümör araştır, GHRH ölçümü
- Ektopik GH: Çok nadir, MR negatif
- Yetişkin GH eksikliği: Hipopituitarizm
- Çocuk GH eksikliği: Konjenital, edinilmiş
- Konstitüsyonel büyüme gecikmesi: Normal varyant
- Familyal kısa boy: Ailesel
- Sistemik hastalık: Kronik hastalık etkileri
- Sendromik kısa boy: Turner, Noonan, Russell-Silver
- Laron sendromu: Yüksek GH, düşük IGF-1
- GH reseptör mutasyonu: Klinik akromegali yok
- Anorexia nervoza: Yüksek GH, düşük IGF-1
Tedavi Yaklaşımı
GH anormalliklerinin tedavisi etiyolojiye yöneliktir.
GH Eksikliği Tedavisi
- Rekombinant GH: Subkutan, günlük
- Çocukluk dozajı: 0.025-0.05 mg/kg/gün
- Yetişkin dozajı: 0.1-0.5 mg/gün başlangıç
- Doz titrasyonu: IGF-1'e göre
- Uzun etkili formlar: Haftalık enjeksiyon
- Eksiklik tedavisinde izlem: Üç ayda bir
- Yan etki takibi: Ödem, eklem ağrısı
- Diyabet riski takibi: Yıllık HbA1c
Akromegali Tedavisi
- Cerrahi: Transsfenoidal hipofizektomi
- Somatostatin analogları: Oktreotid, lanreotid, pasireotid
- Dopamin agonistleri: Kabergolin
- GH reseptör antagonisti: Pegvisomant
- Radyoterapi: Refrakter vakalarda
- Stereotaksik radyocerrahi: Gamma knife
- Kombinasyon tedavisi: Kontrolsüz vakalarda
- Komplikasyon yönetimi: Diyabet, hipertansiyon
Komplikasyonlar
GH anormalliklerinin uzun dönem komplikasyonları çeşitlidir.
- Akromegalik kardiyomiyopati: Sol ventrikül hipertrofisi
- Konjestif kalp yetmezliği: İleri evre
- Hipertansiyon: Aldosteron etkisi
- Diabetes mellitus: İnsülin direnci
- Uyku apnesi: Yumuşak doku
- Kolorektal kanser: Risk artışı
- Tiroid kanseri: Risk artışı
- Eklem hastalıkları: Akromegalik artropati
- Görme alanı defekti: Optik kiazma basısı
- Hipopituitarizm: Diğer hormon eksiklikleri
- Tüm nedenli mortalite: Tedavisiz akromegali
- Çocukluk GH eksikliği: Kalıcı boy kısalığı
- Yetişkin GH eksikliği: Kardiyovasküler hastalık
- Kemik kırığı: Osteoporoz
- Psikiyatrik etkiler: Depresyon
Korunma
GH ile ilişkili durumların önlenmesi için stratejiler mevcuttur.
- Düzenli büyüme takibi: Çocukluk çağında
- Hipofiz tümörü erken tanı: Görüntüleme
- Aile öyküsü değerlendirmesi: Genetik formlar
- MEN tip 1 taraması: Aile öyküsü olanlar
- Akromegali erken tanı: Karakteristik bulgu
- Hipofiz tümörü tedavi sonrası izlem: Hormon kontrolü
- Sağlıklı yaşam tarzı: Diyabet, hipertansiyon önleme
- Düzenli kolonoskopi: Akromegali hastalarında
- Tiroid USG: Akromegali takibi
- Uyku apnesi taraması: Akromegali hastaları
- Kardiyovasküler değerlendirme: Yıllık
- GH replasmanı uyumu: Yetişkin eksikliği
Doktora Başvuru
GH ile ilgili durumlarda uzman değerlendirme gereken durumlar mevcuttur.
- Çocukta boy kısalığı: Endokrinolog değerlendirmesi
- Yetişkinde el ve yüz değişikliği: Akromegali şüphesi
- Görme alanı bozulması: Hipofiz tümörü
- Aile öyküsünde hipofiz tümörü: Genetik tarama
- Kafa travması veya cerrahi: Hipopituitarizm
- Açıklanamayan halsizlik: GH eksikliği şüphesi
- Yeni başlayan diyabet ve hipertansiyon: Akromegali ekartasyonu
- Çocukta hızlı büyüme: Gigantizm değerlendirmesi
Koru Hastanesi Biyokimya bölümünde uzman hekimlerimiz büyüme hormonu değerlendirmesini yüksek hassasiyetli kemilüminesans, elektrokemilüminesans ve LC-MS/MS yöntemleriyle gerçekleştirmektedir. Bazal GH ölçümü, IGF-1, IGFBP-3 analizleri, dinamik testler (insülin tolerans testi, GHRH-arginin testi, glukagon stimülasyon testi, oral glukoz tolerans testi, klonidin testi, makimorelin testi), ektopik GHRH ölçümü ve hipofiz hormon paneli ile entegre değerlendirme sunmaktayız. Akromegali, gigantizm, çocukluk ve yetişkin GH eksikliği, hipofiz adenomu, MEN sendromları, Laron sendromu ve diğer GH ile ilişkili patolojilerin tanı-takibi için kapsamlı altyapımız mevcuttur. Hipofiz MR, görme alanı testi, genetik analizler ve multidisipliner yaklaşım entegre edilerek bütüncül bakım sağlanmaktadır. Büyüme hormonu değerlerinizde anormallik saptandıysa, çocuğunuzda boy kısalığı veya kendinizde akromegali bulguları varsa hekimlerimize başvurarak detaylı değerlendirme almanızı öneririz.
