Akut perikardit, kalbi saran iki katmanlı zar olan perikardın iltihaplanmasıdır. Genellikle göğüs ağrısı, perikardiyal sürtünme sesi ve elektrokardiyografi bulguları ile karakterize, kendi kendine sınırlanabilen ya da altta yatan bir hastalığın belirtisi olabilen bir tablodur. Acil servislerde göğüs ağrısının sık nedenleri arasında yer alır ve doğru tanı ile çoğu olguda iyi seyirlidir.
Perikardit klinik olarak akut (yeni başlayan, <4-6 hafta), inkesan (4-6 haftadan uzun, 3 aydan kısa), kronik (>3 ay) ve tekrarlayıcı formlarda görülebilir. Akut form en sık karşılaşılan tablodur ve nedenlerinin önemli bölümünde altta yatan bir viral enfeksiyon ya da otoimmün süreç bulunur.
Akut Perikardit Nedir?
Kalp, perikard adı verilen çift katmanlı bir zar tarafından sarılır. İç yaprak (viseral perikard) doğrudan kalp kasının üzerine yapışıkken, dış yaprak (parietal perikard) daha kalın ve fibröz yapıdadır. İki yaprak arasında küçük miktarda kayganlaştırıcı sıvı bulunur ve kalp pompalama hareketi sırasında sürtünmeyi azaltır. Perikardın iltihaplanması sürtünmenin artmasına, sıvı miktarının değişmesine ve kalbi kaplayan zarın işlevinin bozulmasına yol açar.
Akut perikardit klinik tanısı; tipik göğüs ağrısı, perikardiyal sürtünme sesi, yeni gelişen yaygın ST elevasyonu ya da PR depresyonu ve yeni ya da artan perikardiyal efüzyon kriterlerinden en az ikisinin varlığı ile konur.
Akut Perikardit Belirtileri
Klinik tablo geniş bir yelpazede değişebilir:
- Göğüs ağrısı: Genellikle keskin, plöritik (nefes alıp vermeyle artan) karakterde, retrosternal yerleşimli. Yatınca ve sırtüstü konumda artar, öne eğilmekle azalır. Sol omuza ya da trapezius kenarına yayılım perikarditte tipiktir.
- Ateş: Hafif yükseklikten yüksek ateşe kadar değişen seyir.
- Halsizlik, kırgınlık: Sistemik enflamatuvar belirtiler.
- Nefes darlığı: Özellikle efüzyon varsa belirginleşir.
- Çarpıntı: Eşlik eden aritmi olasılığı.
- Yutma güçlüğü ya da öksürük: Büyük efüzyonlarda komşu yapılara bası nedeniyle.
- Üst solunum yolu enfeksiyonu öyküsü: Viral kökenli olgularda öne çıkar.
Akut Perikardit Nedenleri
Perikardite yol açan etkenler oldukça çeşitlidir; gelişmiş ülkelerde olguların büyük bölümü idiyopatik (büyük olasılıkla viral) olarak sınıflanır. Belli başlı nedenler şunlardır:
- Viral enfeksiyonlar: Coxsackievirus, ekovirüs, adenovirüs, influenza, EBV, CMV, HIV, COVID-19.
- Bakteriyel enfeksiyonlar: Tüberküloz, pürülan bakteriyel perikardit (stafilokok, streptokok, pnömokok).
- Tüberküloz: Gelişmekte olan ülkelerde halen önemli bir neden.
- Otoimmün hastalıklar: Sistemik lupus eritematozus, romatoid artrit, skleroderma, sistemik vaskülitler, ailesel Akdeniz ateşi.
- Miyokart enfarktüsü sonrası: Erken dönem peri-infarkt perikardit ya da Dressler sendromu.
- Üremi: İleri evre kronik böbrek hastalığında.
- Kanser: Akciğer, meme kanseri, lenfoma, mezotelyoma kaynaklı perikard tutulumu.
- Radyoterapi: Mediastinal radyoterapi sonrası erken ya da geç dönemde.
- İlaçlar: Hidralazin, prokainamid, izoniazid, fenitoin, antikoagülanlar.
- Travma: Künt göğüs travması, kardiyak cerrahi, kateterizasyon işlemleri.
- Hipotiroidi: Miksödem perikardit.
Risk Faktörleri
Akut perikardit gelişme riski belirli durumlarda artar:
- Yakın zamanda geçirilmiş viral solunum yolu enfeksiyonu
- Bilinen otoimmün hastalık
- Geçirilmiş miyokart enfarktüsü ya da kalp cerrahisi
- İleri evre böbrek yetmezliği ve diyaliz tedavisi
- Kanser ve kanser tedavisi öyküsü
- Mediastinal radyoterapi
- Bağışıklığı baskılanmış olma
- Tüberkülozla temas
- 20-50 yaş arası erkek cinsiyet (klasik viral perikarditte sık)
Akut Perikardit Tanısı
Tanı klinik değerlendirme, fizik muayene ve birkaç temel tetkik ile konulur:
- Anamnez ve fizik muayene: Tipik ağrı karakteri ve perikardiyal sürtünme sesi temel bulgudur. Sürtünme sesi sol sternal kenarda belirgin biçimde duyulan, üç fazlı tipik bir bulgudur.
- Elektrokardiyografi (EKG): Yaygın konkav ST elevasyonu, PR depresyonu, aVR'de PR elevasyonu klasik bulgulardır. EKG dört evreden geçer; başlangıç ST elevasyonundan başlayarak normalizasyona doğru ilerler.
- Ekokardiyografi: Perikardiyal efüzyonu, miktarını, hemodinamik etkisini ve tamponad bulgularını değerlendirir.
- Akut faz reaktanları: CRP ve sedimentasyon yüksektir; CRP tedavi izleminde kullanılır.
- Kalp enzimleri: Troponin yüksekliği eşlik eden miyokardit (perimiyokardit) düşündürür.
- Akciğer grafisi: Kalp gölgesi büyümesi efüzyon ipucu olabilir.
- İleri görüntüleme: Kardiyak MR perikard kalınlaşmasını, ödemi, geç gadolinyum tutulumunu gösterir; bilgisayarlı tomografi kalsifikasyon ve büyük efüzyon değerlendirmesinde yararlıdır.
- Spesifik tetkikler: Şüphelenilen nedene göre otoimmün paneli, tüberküloz testi, viral seroloji, tiroid fonksiyonları, böbrek fonksiyon testleri.
- Perikardiyosentez: Tamponad varlığında ya da etiyoloji aydınlatılamayan büyük efüzyonlarda tanısal ve tedavi edici amaçla yapılır.
Akut Perikardit Tedavisi
Tedavi yaklaşımı ağrı kontrolü, iltihabın baskılanması ve nüksün önlenmesi temellerine dayanır. İdiyopatik ya da viral perikardit olgularında standart yaklaşım şu şekildedir:
Non-steroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ): Birinci basamak tedavidir. İbuprofen ya da aspirin yüksek dozda başlanır; semptom düzeldikten sonra 2-4 hafta içinde azaltılarak kesilir. Mide koruyucu önerilir.
Kolşisin: NSAİİ'ye eklendiğinde nüks oranını belirgin biçimde azaltır. Standart süre 3 ay olarak önerilir; tekrarlayıcı olgularda 6 aya uzatılabilir. Renal fonksiyon ve doz ayarı dikkate alınmalıdır.
Kortikosteroidler: Birinci basamakta nadiren kullanılır; NSAİİ ve kolşisinin yetersiz kaldığı, kontrendike olduğu ya da otoimmün/üremik nedenlerde tercih edilir. Düşük-orta doz, yavaş azaltma kuralı uygulanır.
Etiyolojiye yönelik tedavi: Pürülan bakteriyel perikarditte antibiyotik ve drenaj, tüberkülozda dörtlü antitüberküloz tedavisi, üremide diyaliz, otoimmün hastalıklarda immün modülasyon, kanser perikarditinde onkolojik yaklaşım gerekir.
Aktivite kısıtlaması: Akut dönemde fiziksel aktivitenin azaltılması önerilir. Sporcularda en az 3 ay yarışmadan uzak durulması önerilir.
Tekrarlayan perikardit: Anakinra (IL-1 antagonisti) ve rilonacept gibi hedeflenmiş biyolojik tedaviler giderek artan kullanım alanı bulmaktadır.
İzlem: Tedavi yanıtı CRP ile izlenir; semptom ve CRP normalleştikten sonra ilaç dozları kademeli olarak azaltılır.
Akut Perikardit Komplikasyonları
Çoğu olgu komplikasyonsuz iyileşir; ancak bazı önemli komplikasyonlar gözden kaçırılmamalıdır:
- Perikardiyal efüzyon: Sıvı miktarındaki belirgin artış kalp boşluklarına bası yapabilir.
- Kalp tamponadı: Hızlı biriken sıvı diyastolik dolumu engelleyerek hayati önemde dolaşım bozukluğuna yol açar.
- Konstriktif perikardit: Tekrarlayan iltihap perikardın kalınlaşıp sertleşmesine ve diyastolik dolum kısıtlanmasına neden olabilir.
- Tekrarlayıcı perikardit: Olguların %15-30'unda nüks görülebilir.
- Perimiyokardit: Miyokart tutulumunun eşlik etmesi.
- Aritmiler: Eşlik eden atriyal fibrilasyon başta olmak üzere.
Kötü Prognoz Belirteçleri
Aşağıdaki özelliklerin bulunması yatış ve dikkatli izlem gerektirir:
- Yüksek ateş (>38°C)
- Subakut başlangıç
- Büyük perikardiyal efüzyon (>20 mm)
- Kalp tamponadı bulguları
- NSAİİ tedavisine yetersiz yanıt (7 günden uzun)
- İmmünsupresyon
- Travma öyküsü
- Antikoagülan kullanımı
- Yüksek troponin değeri (perimiyokardit)
Korunma
Perikarditin tüm formları önlenemez; ancak bazı önlemler riski azaltabilir:
- Viral enfeksiyonlardan korunma için genel hijyen kurallarına uyum.
- Aşılarla önlenebilir enfeksiyonların (grip, COVID-19, pnömokok) zamanında uygulanması.
- Kronik hastalıkların (böbrek yetmezliği, otoimmün hastalıklar, hipotiroidi) etkin tedavisi.
- Tüberkülozla temas öyküsü olan kişilerin değerlendirilmesi.
- Kalp cerrahisi ya da radyoterapi sonrası yakın izlem.
- İlaca bağlı olgularda suçlu ilacın kesilmesi.
- Daha önce perikardit geçirenlerde kolşisin profilaksisinin sürdürülmesi.
Sık Sorulan Sorular
Akut perikardit ölümcül müdür? Çoğu olgu komplikasyonsuz iyileşir. Ancak tedavi edilmemiş tamponad ya da pürülan perikardit hayati önemde sorunlara yol açabilir.
Perikardit ne kadar sürer? Akut tablo birkaç hafta içinde geriler. Tedavi süresi NSAİİ için 2-4 hafta, kolşisin için 3 ay civarındadır.
Perikardit tekrarlar mı? Olguların yaklaşık %15-30'unda nüks gelişebilir. Kolşisin tedavisi nüks olasılığını belirgin biçimde azaltır.
Perikarditle kalp krizi karıştırılır mı? Her iki tablonun ağrı karakteri benzer olabilir; EKG ve troponin değerlendirmesiyle ayrım yapılır. Acil servise başvuru gereklidir.
Perikardit bulaşıcı mıdır? Perikarditin kendisi bulaşıcı değildir. Ancak altta yatan viral enfeksiyon bulaşabilir.
Perikarditten sonra spor yapabilir miyim? Akut dönemde ve özellikle sporcularda 3 ay süreyle yarışma sporlarından uzak durulması önerilir. Kontrol muayenesi sonrası kademeli geri dönüş planlanır.
Perikardit hangi doktora gidilir? Tanı ve tedavi kardiyoloji uzmanı tarafından yapılır. Tüberküloz, otoimmün ya da kanser kaynaklı olgularda ilgili branşlarla iş birliği gerekir.