Diz çıkığı, femur ile tibia arasındaki diz ekleminin tam dislokasyonu ile gelişen ciddi ve ortopedik aciller arasında yer alan bir yaralanmadır. Diz ekleminin normal anatomik ilişkilerinin tamamen bozulması anlamına gelir ve genellikle yüksek enerjili travmaların sonucudur. Bu yaralanma, dizdeki dört temel bağın (ön çapraz bağ, arka çapraz bağ, medial ve lateral kollateral bağ) önemli kısmının yırtılması ile karakterizedir.
Diz çıkığı vasküler ve sinir yaralanmaları açısından özel önem taşır. Popliteal arter ve peroneal sinir yaralanmaları kalıcı sekel ve ekstremite kaybına yol açabilir. Bu nedenle erken tanı, hızlı redüksiyon, nörovasküler durumun kapsamlı değerlendirilmesi, gerekli olgularda damar onarımı, çok disiplinli yaklaşım ve uzun dönem rehabilitasyon yönetim sürecinin temel basamaklarıdır. Spontan redükte olan olgularda tanı gözden kaçabilir; bu nedenle yüksek klinik şüphe önemlidir.
Kimlerde Daha Sık Görülür?
Diz çıkığı her yaşta görülebilir; ancak yüksek enerjili travmalar nedeniyle genç erişkin erkek bireylerde daha sık karşılaşılır. Motorlu araç ve motosiklet kazaları, yüksekten düşme, spor yaralanmaları (özellikle motorlu araç sporları, kayak, snowboard), iş kazaları ve ateşli silah yaralanmaları başlıca nedenler arasındadır.
Düşük enerjili diz çıkıkları obez bireylerde basit düşmeler sonrası gelişebilir; bu olgularda dahi vasküler yaralanma riski göz ardı edilmemelidir. Profesyonel sporcular, özellikle futbol, rugby, hokey, dövüş sporları ve yüksek riskli spor dalları ile uğraşanlar yüksek risk altındadır. Eklem laksitesi olan bireyler ve daha önce diz cerrahisi geçirenler ek risk taşır. Yaşlı bireylerde diz çıkığı nadirdir; eşlik eden ciddi sağlık sorunları yönetimi karmaşıklaştırır.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Diz çıkığı bulguları arasında etkilenen dizde ani başlayan yoğun ağrı, hareket etmeme, belirgin deformite (yön ve şiddet farklılık gösterebilir), şişlik, ekimoz, palpasyonda belirgin instabilite ve ağırlık verememe yer alır. Hasta sıklıkla etkilenen ekstremiteyi hareket ettiremez.
Önemli klinik öneme sahip bulgu nörovasküler yaralanmadır. Popliteal arter yaralanması dolaşım bozulmasına yol açar; distal nabızlarda zayıflama veya kayıp, soğukluk, solukluk, kapiller dolum gecikmesi, anormal renk değişiklikleri uyarıcı bulgulardır. Peroneal sinir yaralanması ayağı yukarı çekememe (foot drop) ve dış yan ayakta his değişikliği ile ortaya çıkar. Tibial sinir yaralanması daha az sıklıkta görülür. Eşlik eden bağ yaralanmaları, menisküs yırtıkları, kıkırdak hasarı ve patella yaralanmaları sık görülür. Spontan redükte olan çıkıklarda klinik deformite olmayabilir; ancak ciddi instabilite ve nörovasküler yaralanma bulguları olabilir.
Nedenleri Nelerdir?
Diz çıkığının başlıca nedenleri yüksek enerjili travmalardır. Motorlu araç kazaları (özellikle ön panele çarpma sonucu femurun arkaya doğru itilmesi sonucu posterior çıkık), motosiklet kazaları, yüksekten düşme, ciddi spor yaralanmaları, ezilme yaralanmaları ve fiziksel saldırı yaygın mekanizmalardır. Düşük enerjili çıkıklar obez bireylerde basit düşmelerle gelişebilir.
Diz çıkıkları yönüne göre anterior, posterior, lateral, medial ve rotasyonel olarak sınıflandırılır. Anterior çıkık en sık görülen tiptir ve diz hiperekstansiyonu sonucu gelişir; popliteal arter yaralanması en sık bu tipte görülür. Posterior çıkık dashboard yaralanmaları sonrası tipiktir. Yüksek enerjili mekanizma nedeniyle eşlik eden femur, tibia, fibula kırıkları, patella kırıkları ve çok yönlü ligaman yaralanmaları sık görülür. Eklem laksitesi olan bireylerde nispeten düşük enerjili travmalar bile çıkığa yol açabilir.
Tanısı Nasıl Konulur?
Diz çıkığı tanısı klinik öykü ve fizik muayene ile konur; radyografi ile doğrulanır. Travma öyküsü, ağrının başlangıcı, eşlik eden bulgular sorgulanır. Klinik muayenede diz pozisyonu, deformite, hareket kısıtlılığı, ligaman stabilite testleri, nörovasküler muayene ayrıntılı yapılır. Distal nabızlar, kapiller dolum, motor ve duyu muayenesi mutlaka değerlendirilir.
Diz radyografisi (ön-arka ve lateral) tanı için temel görüntüleme yöntemidir; çıkık yönü, eşlik eden kırıklar değerlendirilir. Spontan redükte olan olgularda radyografi normal olabilir; bu durumda klinik şüphe önemlidir. Manyetik rezonans görüntüleme tüm diz çıkığı olgularında ligaman, menisküs, kıkırdak ve yumuşak doku yaralanmalarını değerlendirmek için yapılır. Anjiyografi (BT anjiyo veya konvansiyonel anjiyo) tüm diz çıkığı olgularında popliteal arter yaralanmasını dışlamak için yapılmalıdır; klinik nabız muayenesi her zaman yeterli değildir. Ankle-brakiyal indeks (ABI) tarama amaçlı kullanılabilir.
Yönetim ve Yaklaşım Nasıldır?
Diz çıkığı yönetiminin temel basamağı uygun teknikle erken redüksiyondur. Redüksiyon prosedürel sedasyon veya genel anestezi altında, uygun teknik ile (longitudinal traksiyon ile) yapılır. Redüksiyon sonrası nörovasküler durum yeniden değerlendirilir ve eşlik eden kırıklar açısından radyografi yapılır.
Popliteal arter yaralanması olan olgularda damar cerrahisi konsültasyonu gerekir; bypass, primer onarım veya endovasküler tedavi seçenekleri değerlendirilir. Damar yaralanması olan olgularda iskemik süreyi en aza indirmek için hızlı müdahale belirleyicidir. Aşırı uzun iskemi süresi ekstremite kaybına yol açabilir. Eksternal fiksatör damar onarımı sonrası geçici stabilizasyon için yaygın olarak kullanılır.
Ligaman onarımı genellikle gecikmeli olarak (yumuşak doku iyileşmesi sonrası) planlanır; bu yaklaşım eklem sertliği gelişimini azaltır. Çoklu ligaman rekonstrüksiyonu (genellikle iki veya daha fazla bağın onarımı) artroskopik veya açık yöntemlerle yapılır. Akut faz yönetimi sonrası 2-3 hafta içinde ligaman cerrahisi planlanabilir; klinik tabloya göre değişir. Bazı olgularda peroneal sinir cerrahi onarımı veya sinir transferi gündeme gelir.
Postoperatif dönemde ağrı kontrolü, kademeli hareket egzersizleri, ortez kullanımı, fizyoterapi, propriosepsiyon egzersizleri, derin ven trombozu profilaksisi ve kapsamlı rehabilitasyon uygulanır. Rehabilitasyon süreci aylarca sürebilir; sporcuların aktiviteye dönüşü 9-12 ay veya daha uzun olabilir. Eksternal fiksatör kullanılan olgularda pin bakımı önemlidir.
Komplikasyonları Nelerdir?
Diz çıkığı komplikasyonları arasında popliteal arter yaralanması (ciddi komplikasyon, ekstremite kaybına yol açabilir), peroneal sinir hasarı (foot drop), tibial sinir hasarı, derin ven trombozu, kompartman sendromu, eklem sertliği, kronik instabilite, posttravmatik artroz, kronik ağrı, fonksiyonel kayıp, infeksiyon ve cerrahi komplikasyonlar yer alır.
Popliteal arter yaralanması iskemik süre uzadıkça ciddi sonuçlara yol açar. Peroneal sinir yaralanması olgularının önemli bir kısmında kalıcı motor defisit gelişebilir; özel ortezler ve nörolojik rehabilitasyon gerektirir. Posttravmatik artroz uzun dönemde sık görülen bir sorundur ve diz protezi gerekebilir. Çok bağ yaralanması sonrası ligaman rekonstrüksiyonu yapılan hastalarda dahi kronik instabilite kalabilir. Rehabilitasyon süreci uzundur ve psikososyal etkiler gelişebilir.
Nasıl Gelişir?
Diz çıkığı sonrası iyileşme süreci kırık eşliğine, vasküler ve nörolojik yaralanmaya, ligaman rekonstrüksiyonu yapılıp yapılmamasına göre değişir. Cerrahi rekonstrüksiyon sonrası fonksiyonel iyileşme 9-12 ay sürebilir. Sporcuların oyuna dönüşü bireyselleştirilmiş program ile planlanır.
Erken tanı, hızlı redüksiyon, vasküler yaralanmanın zamanında tanı ve onarımı sonuçları doğrudan etkileyen etmenlerdir. Uygun cerrahi onarım ve kapsamlı rehabilitasyon ile pek çok hastada belirgin biçimde olumlu fonksiyonel sonuçlar elde edilir. Ancak yüksek enerjili olgularda, gecikmiş tanıda ve vasküler yaralanma olan hastalarda uzun dönem fonksiyon kaybı, kronik ağrı ve nadiren ekstremite kaybı gelişebilir. Peroneal sinir yaralanmasından kısmi iyileşme olabilir; bazı olgularda sinir transferi cerrahisi seçenek olarak değerlendirilir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Yüksek enerjili travma sonrası dizde belirgin deformite, ani başlayan yoğun ağrı, hareket edememe, ayakta nabız zayıflığı, ayakta soğukluk, foot drop veya ayakta his değişikliği gelişen kişiler gecikmeksizin acil servise başvurmalı; 112 acil sağlık hizmetleri devreye alınmalıdır. Ekstremite uygun biçimde sabitlenmeli, gereksiz hareket önlenmelidir.
Düşük enerjili düşme sonrası ciddi diz instabilitesi gelişen ve obez bireylerde de diz çıkığı düşünülmelidir. Spor yaralanmaları sonrası çoklu bağ yırtığı şüphesi olan hastalar ortopedi uzmanı tarafından değerlendirilmelidir. Diz çıkığı sonrası cerrahi tedavi olan hastalar düzenli takiplere uymalı, postoperatif sorunlar geliştiğinde gecikmeksizin başvurmalıdır. Rehabilitasyon programlarına uyum uzun dönem fonksiyonel sonuçları olumlu yönde etkiler. Foot drop gelişen hastalarda erken nörolojik değerlendirme ve uygun ortez kullanımı önemlidir.
Son Değerlendirme
Diz çıkığı, ortopedik aciller arasında özel önem taşıyan, popliteal arter yaralanması nedeniyle ekstremite ve yaşam kaybı potansiyeli olan ciddi bir yaralanma türüdür. Erken tanı, hızlı redüksiyon, kapsamlı nörovasküler değerlendirme, anjiyografik tarama, gerekli olgularda damar onarımı, gecikmeli ligaman rekonstrüksiyonu ve kapsamlı rehabilitasyon tedavi sürecinin temel bileşenleridir. Spontan redükte olan olgular gözden kaçabileceği için yüksek klinik şüphe değerlidir.
Koru Hastanesi Ortopedi ve Travmatoloji, Spor Hekimliği, Damar Cerrahisi, Nöroloji ve Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon bölümlerinde uzman hekimlerimiz, diz çıkığı ve ilişkili tabloların tanı, ayırıcı tanı, redüksiyon, nörovasküler değerlendirme, damar ve ligaman cerrahisi, kapsamlı rehabilitasyon ve uzun süreli takip süreçlerinde bütüncül bir yaklaşım sunar; tanı ve tedavi yolculuğunun her aşamasında hastalarımızın yanında durmaktadır.