Hepatit B yüzey antijeni nedir, hepatit B virüs (HBV) enfeksiyonunun tanı ve takibinde kullanılan en önemli laboratuvar belirtecidir. HBsAg (Hepatitis B surface antigen), virüsün dış yüzey lipoprotein zarfını oluşturan ve hücre yüzeyinden tomurcuklanma sırasında dolaşıma karışan glikoproteindir. HBsAg pozitifliği aktif HBV enfeksiyonunun varlığını gösterir; akut, kronik ve ileri evre hepatit B enfeksiyonlarının taranması, tanısı ve takibinde temel testtir. Dünya genelinde yaklaşık 296 milyon kişi kronik HBV enfeksiyonuyla yaşamaktadır ve yıllık 820.000 kişi HBV ilişkili komplikasyonlardan (siroz, hepatosellüler karsinom) hayatını kaybetmektedir. Türkiye orta endemisite bölgesidir; HBsAg seroprevalansı %2-7 arasında değişmektedir.
Hepatit B Yüzey Antijeni Nedir?
HBsAg, hepatit B virüsünün lipid zarfında bulunan ana yüzey proteinidir. Virüs partikülleri (Dane parçacıkları) yanı sıra non-infeksiyöz sferik ve filamantöz subviral partiküller olarak da kana salınır. HBsAg saptanması immunoassay yöntemleriyle (kemilüminesans immunoassay - CLIA, enzyme immunoassay - EIA, electrochemiluminescence - ECLIA) yapılır. Modern testlerin duyarlılığı 0.05 IU/mL düzeyindedir. Sonuçlar pozitif (reaktif) veya negatif (non-reaktif) olarak verilir; bazı testlerde kantitatif sonuç (IU/mL) raporlanır.
HBsAg pozitifliği virüsle aktif enfeksiyon (akut veya kronik) anlamına gelir. Akut enfeksiyonda HBV maruziyetinden 2-10 hafta sonra saptanabilir hale gelir, klinik semptomlardan 2-6 hafta önce ortaya çıkar. Akut enfeksiyon iyileşirken HBsAg 4-6 ay içinde negatifleşir. 6 aydan uzun süre HBsAg pozitifliği kronik HBV enfeksiyonu tanımlar. HBsAg ne kadar düşükse virüs miktarı genellikle o kadar düşüktür; kantitatif HBsAg ölçümü tedavi takibinde kullanılır. HBsAg negatif olmasına rağmen anti-HBc pozitif olan olgularda gizli HBV enfeksiyonu (occult HBV infection - OBI) söz konusu olabilir; düşük düzey HBV DNA bulunabilir.
Test Metodolojisi
HBsAg testi serum veya plazmada yapılır. Çıkar tüpe (kırmızı veya jelli sarı tüp) alınan venöz kan kullanılır. Hızlı testler (immünokromatografik) bedside 15-30 dakikada sonuç verir; ancak kantitatif değildir, tarama amaçlıdır. Otomatik immünoassay sistemleri (Roche Cobas, Abbott Architect, Siemens ADVIA Centaur, BioMerieux Vidas) hızlı, hassas ve standardize sonuçlar üretir. Pozitif sonuçlar tekrarla doğrulanmalı, neutralization confirmatory test (nötralizasyon doğrulama testi) ile yanlış pozitiflik dışlanmalıdır.
HBsAg Pozitifliği Nedenleri
HBsAg pozitifliğinin başlıca nedeni HBV enfeksiyonudur. Akut hepatit B'de HBsAg maruziyetten sonra 2-10 hafta içinde, klinik bulgulardan 2-6 hafta önce pozitifleşir. İyileşmeyle birlikte 4-6 ayda kaybolur. Kronik hepatit B'de HBsAg 6 aydan uzun süre pozitif kalır. HBV reaktivasyonu (immünosüpresyon, kemoterapi, biyolojik tedavi sonrası) HBsAg'nin yeniden pozitifleşmesine neden olabilir. HBsAg taşıyıcılığı (inaktif kronik enfeksiyon) HBsAg pozitif ancak HBV DNA düşük (2000 IU/mL altı), ALT normal, hepatik histoloji minimal patoloji gösteren durumdur.
HBV mutasyonları HBsAg ölçümünü etkileyebilir. S geni mutasyonları (özellikle "a" determinant mutasyonları, en yaygın olarak G145R) bazı immünoassay yöntemleriyle saptanmayabilir; vaccine escape mutantları olarak adlandırılır. Hepatit B aşılaması sonrası geçici HBsAg pozitifliği görülebilir (genellikle 1-2 hafta içinde). Yenidoğanlarda anneden geçen pasif antikorlar değerlendirmeyi karmaştırabilir. Yanlış pozitif sonuçlar otoantikorların varlığında, romatoid faktör yüksekliğinde, heterofil antikorların varlığında, multipl miyelom gibi paraproteinemilerde görülebilir; doğrulama testi (nötralizasyon) ile yanlış pozitiflik elimine edilir.
Yüksek Risk Grupları
HBV enfeksiyonu için yüksek risk grupları: HBV pozitif anneden doğan bebekler, sağlık çalışanları, intravenöz uyuşturucu kullanıcıları, korunmasız cinsel ilişki yaşayanlar, çoklu cinsel partner, erkek erkekle cinsel ilişki, hemodializ hastaları, HIV pozitif bireyler, immünosüpresif tedavi alanlar, kan transfüzyonu (1990 öncesi), dövme/piercing yaptıranlar, mahpushane geçmişi olanlar, endemik bölgelerden göç edenler. Bu gruplar tarama programlarında HBsAg ile değerlendirilmelidir.
Klinik Belirtiler
Akut hepatit B'nin klinik bulguları geniş bir spektrumda gösterir; hastaların %30-50'si asemptomatik veya sub-klinik seyreder. Semptomatik akut hepatit B'de prodromal dönemde halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık, bulantı, kusma, sağ üst kadran ağrısı, ateş, eklem ağrısı, döküntü görülür. İkterik dönemde sarılık, koyu idrar, açık dışkı, kaşıntı belirginleşir. Bu evre 2-3 hafta sürer; iyileşme dönemi sonrası genellikle 4-6 ayda klinik tablo düzelir. Fulminan hepatik yetmezlik %1 olguda gelişir; hepatik ensefalopati, koagülopati, beyin ödemi, böbrek yetmezliği ile karakterizedir, mortalite %50-80'dir.
Kronik hepatit B genellikle asemptomatiktir; rutin tarama veya komplikasyon başlangıcında saptanır. Bazı hastalarda halsizlik, yorgunluk, sağ üst kadran rahatsızlığı görülür. Hastalık ilerledikçe siroz bulguları (hepatomegali, splenomegali, asit, varis kanaması, hepatik ensefalopati, sarılık), hepatosellüler karsinom (kilo kaybı, abdominal kitle, ağrı, asit) gelişebilir. Ekstrahepatik bulgular: poliartrit, glomerülonefrit (membranöz, membranoproliferatif), polyarteritis nodosa, krioglobulinemia, lichen planus, papüler akrodermatit (Gianotti-Crosti sendromu, çocuklarda) görülebilir.
Hepatit B Faz Sınıflaması
Kronik HBV enfeksiyonu beş klinik faza ayrılır: HBeAg pozitif kronik HBV enfeksiyonu (immün toleran faz), HBeAg pozitif kronik hepatit B (immün aktif faz), HBeAg negatif kronik HBV enfeksiyonu (inaktif taşıyıcı faz), HBeAg negatif kronik hepatit B (escape mutant), HBsAg negatif faz (rezolüsyon, occult HBV). Faz değerlendirmesi tedavi kararı için önemlidir.
Tanı Yöntemleri
Hepatit B tanısında HBsAg ilk basamak testtir. Kapsamlı serolojik panel: HBsAg, anti-HBs, anti-HBc total, anti-HBc IgM, HBeAg, anti-HBe, HBV DNA. HBsAg pozitif olgularda anti-HBc IgM (akut), anti-HBc total ve HBV DNA (kantitatif PCR) yapılır. HBeAg ve anti-HBe replikasyon ve serokonversiyon değerlendirir. Karaciğer fonksiyon testleri (ALT, AST, GGT, alkalen fosfataz, total bilirubin, albümin), koagülasyon (PT, INR), tam kan sayımı, alfa-fetoprotein rutin değerlendirmede yer alır. Hepatit D (delta) virüs antijen ve antikorları (anti-HDV) kronik hepatit B olgularında bakılmalıdır.
HCV, HIV, HAV antikorları eş zamanlı değerlendirilir. Otoimmün hepatit (ANA, ASMA, anti-LKM-1, total IgG), Wilson hastalığı (seruloplazmin, idrarda bakır), hemokromatoz (ferritin, transferrin satürasyonu), alfa-1 antitripsin eksikliği gibi diğer karaciğer hastalıkları ekarte edilir. Görüntüleme: karın ultrasonografisi (yıllık), elastografi (Fibroscan veya MR elastografi), gerekirse kontrastlı BT/MRI. Karaciğer biyopsisi histolojik aktivite (necroinflammasyon) ve fibrozis derecesi (METAVIR sınıflaması, Ishak skoru) belirler; ancak elastografi yöntemleri biyopsi gereksinimini azaltmıştır.
Hepatosellüler Karsinom Taraması
Kronik HBV enfeksiyonu olan hastalarda yıllık alfa-fetoprotein ölçümü ve karın ultrasonografisi hepatosellüler karsinom taraması için yapılır. Yüksek riskli hastalar (siroz, ileri yaş, erkek cinsiyet, ailede HCC öyküsü, Asyalı, Afrikalı kökenli) altı ayda bir taranabilir. Kontrastlı manyetik rezonans görüntüleme şüpheli lezyonlarda yapılır.
Ayırıcı Tanı
HBsAg pozitif hastalarda ayırıcı tanı geniştir. Birinci olarak akut ve kronik HBV ayırt edilmelidir; anti-HBc IgM akutta yüksek titrede pozitiftir. İkinci olarak diğer viral hepatitler (HAV, HCV, HDV, HEV, EBV, CMV) eş zamanlı veya superinfeksiyon olarak araştırılmalıdır. HDV koinfeksiyonu HBV'nin akut faza iki katı; superinfeksiyonu ise kronik HBV'nin alevlenmesi şeklinde görülür. Üçüncü ayırıcı tanı otoimmün hepatittir; ANA, ASMA, anti-LKM-1, total IgG yüksekliği tipiktir.
Dördüncü olarak ilaç ilişkili hepatit (DILI), alkolik hepatit, NAFLD/NASH, Wilson hastalığı, hemokromatoz, alfa-1 antitripsin eksikliği düşünülmelidir. Beşinci ayırıcı tanı diğer viral enfeksiyonlardır; EBV, CMV mononukleozis benzeri tablo yapabilir. Bunlara ek olarak primer biliyer kolanjit, primer sklerozan kolanjit, ekstrahepatik biliyer obstrüksiyon, infiltratif karaciğer hastalıkları (sarkoidoz, amyloidoz, lenfoma), iskemik hepatit, gebelikte akut yağlı karaciğer ayırıcı tanıda yer alır. HBsAg yanlış pozitif sonuçlar (otoantikorlar, paraproteinemia) doğrulama testi ile dışlanmalıdır.
Tedavi Yaklaşımları
Akut hepatit B genellikle kendiliğinden iyileşir; tedavi destekleyicidir (istirahat, hidrasyon, semptomatik tedavi). Antiviral tedavi sadece fulminan hepatik yetmezlikte veya ağır, uzun süreli (4 hafta üstü) hepatit B'de düşünülür. Kronik hepatit B tedavi endikasyonları: HBV DNA 2000 IU/mL üzeri ve ALT yüksekliği veya hepatik fibrozis F2 üstü, siroz olgularında HBV DNA saptanabilir düzey, immünosüpresif tedavi öncesi profilaktik tedavi, HBeAg serokonversiyonu olmaksızın yüksek viremi.
Tercih edilen ilaçlar nükleotid/nükleozid analogları: tenofovir disoproksil fumarat (TDF) 300 mg/gün, tenofovir alafenamid (TAF) 25 mg/gün ve entekavir 0.5 mg/gün (öncesi nükleos[t]ide tedavi almamış hastalarda) veya 1 mg/gün (lamivudin direnci olanlarda). TAF böbrek ve kemik üzerine TDF'ye göre daha güvenlidir. Pegile interferon alfa-2a haftalık subkutan 180 mikrogram dozda, 48 hafta süreyle kullanılabilir; iyi seçilmiş hastalarda kalıcı virolojik yanıt sağlar. Tedavi süresi nükleozid analoglarında uzun olur; HBeAg pozitif hastalarda HBeAg serokonversiyonu sonrası en az 12 ay konsolidasyon, HBeAg negatif olgularda HBsAg kaybına kadar (genellikle ömürlük) sürdürülür.
Tedavi Yanıtı Takibi
Kantitatif HBV DNA, kantitatif HBsAg, ALT, HBeAg/anti-HBe, böbrek fonksiyonları (özellikle TDF kullanımında) takip edilir. Tedavi yanıtı virolojik (HBV DNA negatifleşmesi), biyokimyasal (ALT normalleşmesi), serolojik (HBeAg serokonversiyonu, ideal HBsAg kaybı), histolojik olarak değerlendirilir. HBsAg kaybı (functional cure) tedavi hedefidir ancak nükleozid analogları ile nadir görülür.
Komplikasyonlar
Kronik hepatit B komplikasyonları siroz, dekompanse karaciğer hastalığı (asit, varis kanaması, hepatik ensefalopati, hepatorenal sendrom, spontan bakteriyel peritonit), hepatosellüler karsinom (yıllık insidans %0.5-1 sirosuz, %2-5 sirozlularda), karaciğer transplantasyonu gerekliliği, ölümdür. Ekstrahepatik komplikasyonlar polyarteritis nodosa, glomerülonefrit, krioglobulinemia, sicca sendromu, lichen planus.
HBV reaktivasyonu (immünosüpresif tedavi, kemoterapi sırasında) ağır akut hepatite ve fulminan hepatik yetmezliğe yol açabilir; profilaktik antiviral tedavi şarttır. Hepatit D (delta) virüs koinfeksiyonu/süperinfeksiyonu hastalığın seyrini ağırlaştırır, sirozun hızlı gelişimine yol açar. Anneden çocuğa vertikal bulaş yenidoğanın HBV enfeksiyonu riskini yüksek kılar; HBeAg pozitif annede %90'a varan bulaş riski vardır, doğum sırasında HBsAg ve HBV immün globulin kombinasyonu ile bulaş %95 önlenebilir.
Korunma Yolları
Hepatit B aşısı en etkili korunma yöntemidir. Türkiye'de yenidoğan dönemi ulusal aşılama programında uygulanır; doğumda, 1. ay ve 6. ayda toplam 3 doz verilir. Erişkinlerde 0, 1, 6 ay şeması uygulanır. Anti-HBs 10 mIU/mL üzeri koruyucu kabul edilir. Aşıya yanıtsız bireyler (özellikle dializ hastaları, immünosüpresif olanlar) 4 doz şeması veya yüksek doz aşı (40 mikrogram) ile uyarılır. Hepatit B immün globulin (HBIG) postekspozisyon profilaksisi (yenidoğan, iğne yaralanması, korunmasız cinsel ilişki) için kullanılır.
Kan ve vücut sıvıları ile temasta önlemler alınmalıdır. Sağlık çalışanlarında standart önlemler, iğne yaralanmasından kaçınma, evrensel korunma şarttır. Cinsel yolla bulaş riskini azaltmak için kondom kullanımı, partner sayısının azaltılması önerilir. Damar içi madde kullananlarda iğne ve enjektör paylaşımından kaçınılmalı; iğne değişim programları yararlıdır. Dövme, piercing, akupunktur gibi işlemlerde steril ekipman kullanılmalıdır. Tıraş bıçağı, diş fırçası gibi eşyalar paylaşılmamalıdır. HBsAg pozitif annenin yenidoğanına doğumdan sonraki 12 saat içinde HBIG ve HBV aşısı verilir, sonrasında aşı serisi tamamlanır.
Hangi Durumlarda Doktora Başvurulmalıdır?
Akut hepatit belirtileri (sarılık, koyu idrar, açıklanamayan halsizlik, sağ üst kadran ağrısı, açıklanamayan iştahsızlık, kusma, ateş, eklem ağrısı) varsa mutlaka doktora başvurulmalıdır. HBV maruziyeti (iğne yaralanması, korunmasız cinsel ilişki, kan teması) sonrası 12-24 saat içinde başvuru postekspozisyon profilaksisi (HBIG ve aşı) için önemlidir. HBsAg pozitif olduğu bilinen anneden doğan yenidoğanlar mutlaka değerlendirilmelidir.
Yüksek risk grupları (sağlık çalışanları, hemodializ hastaları, intravenöz uyuşturucu kullananlar, çoklu cinsel partner, HIV pozitif, endemik bölgelerden gelenler, transfüzyon öyküsü 1990 öncesi) tarama yaptırmalıdır. Ailede kronik hepatit B veya hepatosellüler karsinom öyküsü olan bireylerin tarama yaptırması önerilir. Hamilelik döneminde rutin HBsAg taraması yapılmalıdır. İmmünosüpresif tedavi planlanan hastalarda (kemoterapi, biyolojik ajanlar, kortikosteroidler) HBV taraması ve gerekirse profilaksi şarttır. Kronik hepatit B tanısı olan hastaların düzenli takibi (yılda en az 2-4 kez ALT, HBV DNA, alfa-fetoprotein, ultrasonografi) hayati önem taşır. Karaciğer hastalığı dekompansasyonu (sarılık, ödem, asit, mental durum değişikliği, kanama) acil değerlendirme gerektirir.
Koru Hastanesi Biyokimya bölümünde uzman hekimlerimiz, hepatit B yüzey antijeni (HBsAg) testi başta olmak üzere hepatit B serolojik panelini, HBV DNA kantitatif PCR'ı, HBV genotip ve direnç testlerini, hepatit B aşı yanıt değerlendirmesini, alfa-fetoprotein ve karaciğer fonksiyon testlerini güncel kemilüminesans, immünoassay ve PCR yöntemleriyle gerçekleştirmektedir. Modern laboratuvar altyapımız, otomatik immünoassay sistemlerimiz, moleküler biyoloji ünitemiz, hızlı sonuç verebilen acil laboratuvar imkanlarımız ve deneyimli uzman kadromuzla hepatit B şüphesi olan, tarama gerektiren ve takipteki hastalarımıza doğru, hızlı ve güvenilir sonuçlar sunmaktayız. Multidisipliner yaklaşımımız çerçevesinde gastroenteroloji, hepatoloji, enfeksiyon hastalıkları, transplant cerrahisi, onkoloji, kadın hastalıkları ve doğum, çocuk sağlığı ve hastalıkları, klinik mikrobiyoloji, dahiliye ve aşı kliniklerimizle koordineli çalışarak hastalarımızın tarama, tanı, tedavi ve takip süreçlerini bütüncül bir şekilde yönetmekteyiz. Erken tanı ve doğru tedavi planlaması ile kronik hepatit B'nin sirozdan ve hepatosellüler karsinomdan korunması, yaşam kalitesinin yükseltilmesi ve toplumsal bulaşın azaltılması mümkündür. Sağlıklı bir yaşam için biyokimya laboratuvar hizmetlerimizden yararlanmanız ve uzman hekimlerimizin değerlendirmesinden geçmeniz büyük önem taşımaktadır.
