Hepatit B, hepatit B virüsünün (HBV) neden olduğu, karaciğeri etkileyen viral bir enfeksiyon hastalığıdır. Dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen bu tablo, akut ya da kronik biçimde seyredebilir. Akut hepatit B genellikle birkaç ay içinde belirgin biçimde iyileşir; ancak bir kısım hastada virüs vücutta kalır ve kronik hepatit B tablosu gelişir. Kronik hepatit B, uzun dönemde karaciğer sirozu ve karaciğer kanserine yol açabilen ciddi bir hastalıktır.
Hepatit B virüsü kan, semen, vajinal salgılar ve diğer vücut sıvıları ile bulaşır. Anneden bebeğe doğum sırasında geçiş, korunmasız cinsel temas, ortak iğne kullanımı, kan transfüzyonları ve sağlık personelinin temas yaralanmaları bulaş yollarındandır. Aşı ile önlenebilen bu hastalığın küresel kontrolünde aşılama programları büyük başarı sağlamıştır. Bu yazıda hastalığın görüldüğü kesimler, belirtileri, nedenleri, tanı yöntemleri, yönetim yaklaşımları, olası komplikasyonları ve hangi durumlarda hekime başvurulması gerektiği ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
Kimlerde Daha Sık Görülür?
Hepatit B her yaş grubunda görülebilen bir tablodur. Anneden bebeğe geçiş, hastalığın yaygınlığının yüksek olduğu bölgelerde önemli bir bulaş yoludur. Hepatit B taşıyıcısı annelerden doğan bebeklerde doğum sırasında bulaş olabilir. Bu bulaş riski uygun korunma önlemleri ile (doğumda hepatit B aşısı ve hepatit B immünglobulin uygulaması) belirgin biçimde azaltılır.
Korunmasız cinsel temas hepatit B bulaşının önemli yollarından biridir. Çok eşli ilişki, eş ya da partnerin hepatit B taşıyıcısı olması ve cinsel yolla bulaşan hastalık öyküsü olanlar risk altındadır. Damar içi madde kullanan bireyler ortak iğne kullanımı nedeniyle yüksek risk grubundadır. Tatuaj, piercing ve akupunktur gibi işlemler hijyenik koşulların sağlanmadığı durumlarda bulaş kaynağı olabilir.
Sağlık çalışanları, laboratuvar personeli ve cenaze işlerinde çalışanlar mesleki temas yaralanmaları açısından risk altındadır. Kan ya da vücut sıvılarına temas eden personel için aşı koruyuculuk açısından önemlidir. Hemodiyaliz hastaları, sık kan transfüzyonu alan hastalar, organ nakli alıcıları ve immün yetmezlikli bireyler risk grubundadır.
Hepatit B taşıyıcısı bireylerle yakın temasta olan aile bireyleri risk altındadır. Aynı evde yaşayan, ortak tıraş bıçağı, diş fırçası, törpü gibi kişisel eşyaları kullanan bireyler dikkat etmelidir. Bu eşyalar üzerinden bulaş seyrek olmakla birlikte mümkündür. Endemik bölgelerden seyahat edenler ve bu bölgelerde uzun süreli kalanlar aşı açısından değerlendirilmelidir.
HIV pozitif hastalar hepatit B koenfeksiyonu açısından özel risk grubundadır. Bu birliktelik tedavi yaklaşımını ve hastalığın seyrini etkiler. Mahkumlar, cinsel hizmet veren bireyler ve yüksek riskli davranışları olan kişiler taranmalı ve aşılanmalıdır. Hepatit C, HIV ya da diğer cinsel yolla bulaşan hastalıkları olanların hepatit B açısından değerlendirilmesi yararlıdır.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Akut hepatit B'nin belirtileri virüsün vücuda girişinden iki-altı ay sonra ortaya çıkabilir. Bazı hastalar tamamen belirtisizdir; özellikle çocuklarda akut enfeksiyon sıklıkla sessiz seyreder. Klasik belirtileri olan hastalarda halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık, bulantı, kusma, karın ağrısı ve sağ üst karın bölgesinde hassasiyet ön plandadır. Bu yakınmalar haftalarca sürebilir.
Sarılık, akut hepatit B'nin belirgin bulgularındandır. Cilt ve göz beyazında sararma, idrar renginin koyulaşması ve dışkı renginin açılması bilirubin birikiminin göstergeleridir. Sarılık öncesi dönemde halsizlik, kas eklem ağrıları ve hafif ateş görülebilir. Bu belirtiler grip benzeri tablo şeklinde başlangıçta yorumlanabilir; gerçek tanı sarılık ve karaciğer enzimi yüksekliğinin saptanması ile konulur.
Karın bölgesinde, özellikle sağ üst karında, hassasiyet ve dolgunluk hissi gelişebilir. Karaciğer büyümesi (hepatomegali) fizik muayenede saptanabilir. Bazı hastalarda dalak büyümesi (splenomegali) ve lenf bezi büyümesi eşlik eder. Eklem ağrıları, kas ağrıları, cilt döküntüleri ve kaşıntı bazı olgularda görülen ek bulgulardır.
Kronik hepatit B genellikle belirti vermez ya da hafif belirtilerle seyreder. Hastalar yıllarca farkında olmadan virüsü taşıyabilir. Halsizlik, sürekli yorgunluk, hafif karın rahatsızlığı ve dönemsel kas eklem ağrıları bazı hastalarda olan yakınmalardır. Karaciğer hastalığı ilerledikçe sarılık, karın şişliği, ödem, kanama eğilimi ve bilinç değişiklikleri gelişebilir.
Fulminan hepatit, akut hepatit B'nin ciddi ve seyrek bir komplikasyonudur. Hızla gelişen karaciğer yetmezliği, ileri sarılık, koagülasyon bozuklukları, bilinç bulanıklığı, hepatik koma ve metabolik bozukluklar görülür. Bu tablo acil müdahale gerektirir; bazı olgularda karaciğer nakli gerekebilir. Fulminan seyir tüm akut hepatit B olgularının küçük bir bölümünde görülür ancak ölümcül olabilir.
Nedenleri Nelerdir?
Hepatit B hastalığının nedeni hepatit B virüsüdür. Bu virüs DNA virüslerinden olan Hepadnaviridae ailesine aittir. Virüs karaciğer hücrelerini hedef alır ve burada çoğalır. İnsan vücudundaki bağışıklık yanıtı hem virüsün kontrolü hem de karaciğerde gelişen hasarın temel nedenidir. Bağışıklık yanıtının yetersizliği kronikleşmeye yol açar.
Virüs bulaşı kan, semen, vajinal salgılar ve diğer vücut sıvılarının enfekte olmayan bir kişiye geçişi ile gerçekleşir. Perkütan (deri içine) ve mukozal (mukoza yüzeyinden) yollar başlıca bulaş kapılarıdır. Anneden bebeğe geçiş (perinatal bulaş), korunmasız cinsel temas, ortak iğne kullanımı, kan transfüzyonu (modern taramalar sayesinde günümüzde nadir), tatuaj, piercing ve mesleki temas yaralanmaları sayılır.
Bulaş riskini etkileyen etmenler arasında kaynak kişinin viral yük düzeyi, temasın türü ve süresi, bulaş yolu ve hastanın bağışıklık durumu yer alır. Viral yükü yüksek olan kaynaktan bulaş daha sıklıkla gerçekleşir. Deri bütünlüğünün bozulduğu yaralanmalar, mukoza yüzeylerine temas ve uzun süreli temas bulaş olasılığını artırır.
Kronikleşme yaş, bağışıklık durumu ve diğer etmenlere bağlıdır. Yenidoğan döneminde edinilen enfeksiyonların büyük bölümü kronik seyirli olur; bu oran yaşla birlikte azalır. Erişkin dönemde edinilen enfeksiyonların büyük bölümü iyileşir; sadece küçük bir bölümü kronikleşir. Bağışıklığı zayıflamış bireylerde, HIV pozitif olanlarda, immün baskılayıcı tedavi alanlarda kronikleşme oranı yüksektir.
Coğrafi etmenler hepatit B yaygınlığını belirler. Yüksek prevanslı bölgelerde (Asya'nın bazı bölümleri, Afrika, Pasifik adaları) perinatal bulaş ön plandadır. Orta ve düşük prevanslı bölgelerde (Avrupa, Kuzey Amerika) yetişkinlikte cinsel temas ve damar içi madde kullanımı yoluyla bulaş daha sıktır. Aşılama programları ile bu durum değişmektedir.
Tanısı Nasıl Konulur?
Hepatit B tanısı klinik değerlendirme, laboratuvar testleri ve görüntüleme yöntemleri ile konulur. Klinik değerlendirme öykü ve fizik muayeneyi içerir; risk faktörlerinin sorgulanması, belirtilerin özellikleri, aile öyküsü, seyahat öyküsü ve önceki sağlık durumu ayrıntılı değerlendirilir. Fizik muayenede sarılık, karaciğer büyümesi, dalak büyümesi, kronik karaciğer hastalığı bulguları ve diğer sistemik belirtiler aranır.
Serolojik testler tanıda temel rol oynar. HBsAg (hepatit B yüzey antijeni) virüs varlığını gösterir; pozitiflik aktif enfeksiyonu işaret eder. Anti-HBs (hepatit B yüzey antikoru) bağışıklığı gösterir; aşı ile ya da geçirilmiş enfeksiyonla edinilebilir. Anti-HBc (hepatit B kor antikoru) önceki ya da güncel enfeksiyonu gösterir; IgM tipi akut, IgG tipi geçmiş enfeksiyonu işaret eder. HBeAg ve anti-HBe virüsün aktif çoğalmasını ve bulaşıcılık düzeyini değerlendirmede kullanılır.
HBV-DNA testi (PCR) virüsün miktarını ölçer; tedavi kararı ve izlemde değerli bilgi sağlar. Yüksek HBV-DNA düzeyleri aktif virüs çoğalmasını ve yüksek bulaş riskini gösterir. Karaciğer fonksiyon testleri (ALT, AST, alkalen fosfataz, GGT, bilirubin) karaciğerdeki hasarı değerlendirir. Tam kan sayımı, koagülasyon testleri, böbrek fonksiyon testleri ve metabolik panel tanı sürecinin parçasıdır.
Karaciğer durumunun değerlendirilmesi için görüntüleme yöntemleri ve bazen biyopsi gerekir. Karın ultrasonografisi karaciğer ve dalak boyutları, parankim özellikleri ve eşlik eden bulguları değerlendirir. Fibroscan (transient elastografi) karaciğer fibrozisini noninvaziv olarak ölçer. Karaciğer biyopsisi seçilmiş olgularda yapılır; fibrozis ve iltihap derecesinin değerlendirilmesinde değerlidir.
Eşlik eden hastalıkların değerlendirilmesi de yapılır. HIV, hepatit C ve hepatit D virüsleri açısından serolojik testler yapılır. Otoimmün karaciğer hastalıkları, alkolik karaciğer hastalığı, hemokromatozis ve Wilson hastalığı ayırıcı tanıda değerlendirilir. Karaciğer kanseri taraması için alfa-fetoprotein ve karın ultrasonografisi düzenli kullanılır. Riskli gruplarda tarama düzenli aralıklarla tekrarlanır.
Yönetim ve Yaklaşım Nasıldır?
Hepatit B yönetimi enfeksiyonun türüne (akut ya da kronik), virüs aktivitesine, karaciğer durumuna ve eşlik eden hastalıklara göre planlanır. Akut hepatit B olgularının büyük bölümü destek tedavi ile kendiliğinden iyileşir. Hastaya dinlenme, bol sıvı alımı, dengeli beslenme, alkol ve karaciğere zararlı ilaçlardan kaçınma önerilir. Bulantı, kusma ve diğer belirtiler semptomatik olarak tedavi edilir.
Fulminan seyir gösteren akut hepatit B olgularında yoğun bakım izlemi ve karaciğer naklinin değerlendirilmesi gerekir. Antiviral tedavi seçilmiş ağır olgularda kullanılır. Bu hastaların erken döneminde uzmana yönlendirilmesi ve karaciğer nakli merkezi ile iletişim kurulması önemlidir. Antikoagülan ve diğer destek tedavileri karaciğer yetmezliği yönetimi kapsamında uygulanır.
Kronik hepatit B yönetiminde antiviral tedavi belirleyici rol oynar. Tedavi kararı; virüs aktivitesi, karaciğer enzim düzeyleri, fibrozis derecesi, hastanın yaşı, eşlik eden hastalıkları ve karaciğer kanseri riski gibi etmenlere göre verilir. Tedavi başlanan hastalarda hedef, viral yükü baskılamak, karaciğer iltihabını azaltmak ve fibrozis-siroz ilerlemesini durdurmaktır.
Birinci basamak antiviral ajanlar arasında tenofovir disoproksil fumarat, tenofovir alafenamid ve entekavir yer alır. Bu ilaçlar etkili viral baskılama sağlar ve direnç gelişimi düşüktür. Pegile interferon alfa belirli hasta gruplarında alternatif olarak değerlendirilir. Tedavi süresi hastaya özgüdür ve düzenli izlem ile değerlendirilir. Tedavi sırasında HBV-DNA, ALT, böbrek fonksiyonları ve gerekli olduğunda karaciğer fibrozis değerlendirmesi yapılır.
Yaşam tarzı önerileri önemlidir. Alkol tüketiminden kaçınılmalı, sigara bırakılmalıdır. Dengeli beslenme, kilo kontrolü, düzenli fiziksel aktivite ve karaciğere zararlı ilaçlardan kaçınılması yararlıdır. Hepatit A aşısının yapılması önerilir. Cinsel partner ve ev içi temasta olan bireylerin değerlendirilmesi ve gerektiğinde aşılanması bulaş zincirinin kırılması açısından önemlidir. Düzenli takip ile karaciğer kanseri taraması yapılır.
Komplikasyonları Nelerdir?
Hepatit B'nin komplikasyonları arasında kronik karaciğer hastalığı, karaciğer sirozu, karaciğer yetmezliği ve hepatosellüler karsinoma (karaciğer kanseri) yer alır. Kronik hepatit B olgularının önemli bölümünde yıllar içinde fibrozis gelişir; bu süreç sirozla sonuçlanabilir. Siroz, karaciğerde fibrotik dokunun normal dokuyu değiştirdiği geri dönüşsüz bir durumdur.
Siroz geliştiğinde karaciğer fonksiyonları bozulur. Asit (karın boşluğunda sıvı birikimi), özofagus varisleri ve kanaması, hepatik ensefalopati, hepatorenal sendrom ve bakteriyel enfeksiyonlar komplikasyon olarak görülür. Bu tablolar yaşam kalitesini belirgin biçimde etkiler ve yaşam beklentisini azaltır. Dekompanse siroz olgularında karaciğer naklinin değerlendirilmesi gündeme gelir.
Hepatosellüler karsinoma (karaciğer kanseri) kronik hepatit B'nin ciddi komplikasyonlarındandır. Siroz zemininde gelişme olasılığı yüksek olmakla birlikte siroz olmaksızın da hepatit B kaynaklı kanser gelişebilir. Bu durum nedeniyle kronik hepatit B hastalarında düzenli karaciğer kanseri taraması yapılır. Karın ultrasonografisi ve alfa-fetoprotein ölçümleri altı ayda bir tekrarlanır.
Hepatit D virüsü ile koenfeksiyon ya da süperenfeksiyon hepatit B olgularında ciddi seyirli bir durumdur. Hepatit D virüsü, hepatit B varlığında çoğalan defektif bir virüstür. Bu birliktelik fulminan seyir, hızlı siroz gelişimi ve karaciğer kanseri açısından artmış risk anlamına gelir. Tedavi yaklaşımı bu olgularda daha karmaşık olabilir.
Ekstrahepatik (karaciğer dışı) komplikasyonlar arasında poliarteritis nodoza, glomerülonefrit, krioglobülinemi, deri döküntüleri ve eklem tutulumu yer alır. Bu tablolar hepatit B virüsü ile ilişkili bağışıklık yanıtlarının yansımalarıdır. Cinsel partner ve aile içi bulaş, taşıyıcı bireylerin yakınlarının da risk altında olduğunu gösterir. Psikososyal etkiler arasında damgalanma, ilişki sorunları, depresyon ve anksiyete yer alır.
Nasıl Gelişir?
Hepatit B virüsünün vücuda girişinden sonra inkübasyon dönemi başlar; bu dönem ortalama altmış-doksan gün sürer, otuz ile yüz seksen gün arasında değişebilir. İnkübasyon döneminde virüs karaciğerde çoğalmaya başlar ancak belirti vermez. Bu dönemde virüs kanda saptanabilir ve bulaşıcı potansiyel yüksektir.
Akut hepatit B döneminde belirtiler ortaya çıkar. Bu evre haftalar sürebilir; semptomatik olgularda halsizlik, iştahsızlık, bulantı, sarılık ve karın ağrısı görülür. Akut dönemde bağışıklık yanıtının niteliği virüsün kontrol edilip edilemeyeceğini belirler. Yetişkinlerin büyük bölümünde bağışıklık sistemi virüsü temizler ve iyileşme gerçekleşir.
İyileşme döneminde HBsAg negatifleşir ve anti-HBs gelişir; bu durum geçirilmiş enfeksiyonu ve bağışıklığı gösterir. Bu hastalarda virüs DNA'sının küçük miktarlarda karaciğerde kalabileceği ve immün baskılayıcı tedavi alımı sonrası reaktivasyon olabileceği bilinmektedir. Bu nedenle immün baskılayıcı tedavi alacak hastalarda hepatit B serolojisinin değerlendirilmesi önemlidir.
Kronik hepatit B döneminde virüs vücutta uzun süre kalır. HBsAg altı aydan uzun süre pozitif kalıyorsa kronik hepatit B tanısı konulur. Kronik hastalık farklı evrelerden geçer: immün toleran faz, immün aktif faz, inaktif taşıyıcı dönem ve reaktivasyon dönemleri. Bu evrelerin her birinin kendine özgü laboratuvar bulguları ve tedavi yaklaşımları vardır.
Kronik hepatit B'nin uzun dönem seyri değişkendir. Bazı hastalarda hastalık inaktif seyirli olur; bazılarında ise aktif çoğalma sürer ve karaciğer hasarı ilerler. Yıllar içinde fibrozis ve siroz gelişimi söz konusu olabilir. Uygun antiviral tedavi ile bu süreç durdurulabilir ya da yavaşlatılabilir. Düzenli izleme alınma hastalığın seyrinin değerlendirilmesi ve tedavi kararının güncellenmesi açısından önemlidir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Sarılık, bulantı, kusma, halsizlik, sürekli iştahsızlık, idrar renginde koyulaşma ve dışkı renginde açılma durumlarında hekim değerlendirmesi yapılmalıdır. Sağ üst karın bölgesinde sürekli ağrı ya da hassasiyet, karaciğer hastalığı düşündüren bulgulardır. Akut hepatit belirtileri özellikle risk faktörleri olan bireylerde acil değerlendirme gerektirir.
Yüksek riskli temas öyküsü olan bireyler (korunmasız cinsel ilişki, ortak iğne kullanımı, hepatit B taşıyıcısı ile temas, mesleki yaralanma) profilaktik aşılama ve immünglobulin uygulaması açısından değerlendirilmelidir. Bu uygulamalar temas sonrası ilk yetmiş iki saat içinde yapıldığında belirgin koruyuculuk sağlar. Hepatit B taşıyıcısı kadınlardan doğan bebeklerin doğumda profilaktik aşılama ve immünglobulin uygulaması alması gereklidir.
Daha önce hepatit B tanısı almış hastaların düzenli izleme alınması belirleyicidir. Kronik hepatit B hastalarında altı ayda bir karaciğer fonksiyon testleri, HBV-DNA, alfa-fetoprotein ve karın ultrasonografisi yapılması önerilir. Antiviral tedavi alan hastalarda tedaviye uyum, yan etki izlemi ve etkinlik değerlendirmesi düzenli yapılır. Yeni belirtiler, kötüleşme bulguları ya da yan etkiler için kontrol görüşmelerine düzenli katılım önemlidir.
Karaciğer hastalığı belirtileri (asit, ödem, kusma sırasında kan görme, kanama eğilimi, bilinç değişiklikleri, sarılığın derinleşmesi) durumlarında acil servise başvurulmalıdır. Bu bulgular sirozun komplikasyonlarını ve karaciğer yetmezliğini düşündürür. Hepatit B taşıyıcısı olan bireylerin cinsel partnerleri ve aile bireylerinin değerlendirilmesi ve aşılanması bulaş zincirinin kırılması açısından önemlidir.
Aşılama hepatit B'nin önlenmesinde temel yaklaşımdır. Aşılama programına dahil olmamış yetişkinlerin, sağlık çalışanlarının, yüksek riskli grupların ve immün yetmezlikli bireylerin hepatit B aşısı açısından değerlendirilmesi yapılmalıdır. Üç doz aşı şeması ile uzun süreli koruyuculuk sağlanır. Aşı yanıtı seçilmiş olgularda anti-HBs ölçümü ile değerlendirilir.
Son Değerlendirme
Hepatit B, modern tıbbi olanaklarla önlenebilen ve uygun yönetim ile kontrol altına alınabilen önemli bir karaciğer hastalığıdır. Aşılama programları ile küresel sağlık alanında belirgin başarılar elde edilmiştir. Erken tanı, uygun antiviral tedavi ve düzenli izleme alınma kronik hepatit B hastalarında karaciğer hasarının ilerlemesinin durdurulmasını ve komplikasyonların önlenmesini sağlar. Karaciğer kanseri taraması kronik hepatit B yönetiminin ayrılmaz parçasıdır.
Önleyici yaklaşımlar arasında aşılama programlarına uyum, riskli davranışlardan kaçınılması, kişisel hijyen önlemlerinin alınması, güvenli cinsel davranışlar, ortak iğne kullanımından uzak durulması ve sağlık çalışanlarının uygun korunma önlemleriyle çalışması yer alır. Hepatit B taşıyıcısı annelerden doğan bebeklerin doğum sonrası profilaktik uygulamalardan geçmesi belirleyicidir. Toplum sağlığı eğitim programları farkındalığı artırır ve damgalanmanın azaltılmasına katkı sağlar.
Koru Hastanesi Gastroenteroloji ve Enfeksiyon Hastalıkları bölümlerinde uzman hekimlerimiz, hepatit B ve ilişkili tabloların tanı, ayırıcı tanı, yönetim ve uzun süreli takip süreçlerinde bütüncül bir yaklaşım sunar. Hastalarımızın bireysel özelliklerine, eşlik eden hastalıklarına ve klinik durumlarına uygun değerlendirme yapılır; süreç boyunca hastalarımızın yanında durmaktadır.
