Mevsimsel salgınlara yol açan bulaşıcı bir solunum yolu hastalığı olan grip (influenza), özellikle sonbahar ve kış aylarında sık görülür. Sağlıklı kişilerde çoğu zaman hafif veya orta şiddette seyredebilmesine rağmen; ileri yaştaki kişilerde, gebelerde, küçük çocuklarda ve kronik hastalığı bulunanlarda zatürre, hastaneye yatış ve ciddi komplikasyonlara yol açabilir.
Mevsimsel grip aşısı, influenzadan ve influenzaya bağlı ciddi sağlık sorunlarından korunmada önemli bir yere sahiptir. Grip virüsleri zaman içerisinde değişebildiği ve aşıyla oluşan koruyuculuk zamanla azalabildiği için grip aşısının her yıl yenilenmesi gerekir.
Aşının hangi dönemde yapılacağı, kimlerin öncelikli olarak aşılanması gerektiği ve aşıdan ne ölçüde fayda beklenebileceği sık merak edilen konular arasındadır. Aşağıdaki bölümlerde grip aşısının zamanlaması, önerildiği gruplar, koruyuculuğu ve yan etkileri ele alınmıştır.
Grip Aşısı Nedir ve Nasıl Etki Eder?
Grip aşısı, mevsimsel influenza virüslerine karşı bağışıklık sistemini önceden hazırlamayı amaçlayan koruyucu bir uygulamadır. Aşının etki mekanizması, bağışıklık sisteminin virüsün yüzey antijenlerini önceden tanıyarak koruyucu antikor üretmesine dayanır. Aşılamanın ardından bağışıklık sistemi, virüsün yüzey proteinlerine karşı özgül antikorlar geliştirir; bu yanıta hücresel bağışıklık de eşlik eder. Virüsle karşılaşma durumunda vücut, virüsü daha hızlı tanıyarak enfeksiyonun ağır seyretmesini önleyebilecek bir yanıt oluşturabilir.
İnfluenza virüsü, solunum yollarını etkileyen ve mevsimsel salgınlara yol açabilen bir virüstür. Virüsün farklı tipleri bulunmakla birlikte insanlarda mevsimsel salgınlara neden olanlar öncelikle influenza A ve influenza B'dir. İnfluenza A virüsleri, yüzey proteinlerinin farklı birleşimlerine göre alt tiplere ayrılır. Bu proteinlerdeki değişkenlik, antijenik kayma ve antijenik değişim olarak tanımlanan mekanizmalar üzerinden gerçekleşir ve bir önceki sezondan kazanılan korumanın yeni sezonda yetersiz kalmasına yol açabilir.
Grip Aşısı Türleri Nelerdir?
Enjeksiyon şeklinde uygulanan inaktive aşılar, grip aşılamasında yaygın biçimde kullanılan formdur. İnaktive aşılar canlı olmayan virüs parçalarından hazırlandığı için grip hastalığına yol açma potansiyeli taşımaz. Bazı ülkelerde belirli yaş gruplarında canlı zayıflatılmış burun spreyi şeklindeki aşılar da kullanılır. Aşılar, içerdikleri influenza suşlarına göre trivalan ve kuadrivalan olarak adlandırılan formülasyonlar hâlinde hazırlanır; ileri yaş grubu için geliştirilen özel formülasyonlar da bulunur. Kişiye hangi aşı formunun uygun olduğu, yaşı ve sağlık durumu dikkate alınarak hekim tarafından değerlendirilir.
Grip Aşısı Her Yıl Yapılmalı mı?
Evet. Grip aşısının her yıl uygulanmasının iki temel nedeni vardır. İlk olarak influenza virüsleri sürekli değişim gösterir; bu nedenle grip aşısının içeriği, dolaşması beklenen virüslere göre düzenli olarak güncellenir. İkinci olarak aşı sonrasında gelişen bağışıklık zaman içerisinde azalabilir.
Bu nedenle önceki yıl grip aşısı olmuş olmak, yeni influenza sezonu için yeterli koruma sağlamayabilir. Aşının yıllık olarak tekrarlanması, grip aşısını çocukluk dönemi aşı takviminde yer alan bazı aşılardan ayıran temel özelliklerden biridir.
Grip Aşısı Ne Zaman Yapılmalı?
Türkiye'nin de içinde bulunduğu Kuzey Yarımküre'de çoğu yetişkin için grip aşısının yapılması açısından sonbaharın ilk ayları uygun dönemdir. İdeal olarak aşının, influenza virüslerinin toplumda yaygın şekilde dolaşmaya başlamasından önce yapılması amaçlanır.
Aşı yapıldıktan sonra yeterli bağışıklık yanıtının gelişmesi belirli bir süre alabilir. Bu nedenle özellikle risk grubundaki kişilerin grip sezonu başlamadan önce aşılanması önemlidir.
Yaz Aylarında Aşı Yapılmalı mı?
Çoğu yetişkin için grip aşısının çok erken dönemde, yaz aylarında yapılması genellikle tercih edilmez. Bunun nedeni, aşının sağladığı korumanın zaman içerisinde azalabilmesi ve çok erken yapılan aşının grip sezonunun ilerleyen dönemlerinde daha düşük koruyuculuk sağlayabilmesidir. Bu durum özellikle ileri yaştaki kişilerde önem taşır.
Bununla birlikte bazı özel durumlarda erken aşılama değerlendirilebilir. Örneğin daha sonraki aylarda aşıya ulaşamayacak kişiler, bazı çocuklar ve gebeliğinin son döneminde bulunan bazı kadınlar için zamanlama farklı planlanabilir. Aşı zamanı, kişinin yaşı, gebelik durumu ve sağlık özelliklerine göre sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilebilir.
Sezon Başladıktan Sonra Aşı Olmak Geç midir?
Hayır. Grip aşısının tercihen influenza sezonundan önce veya sezonun başlangıcında yapılması amaçlansa da sonbaharın ilerleyen aylarında aşı olunması da yararlı olabilir. İnfluenza virüsleri toplumda dolaşmaya devam ettiği sürece sezon içerisinde yapılan aşı koruma sağlayabilir.
Bu nedenle kış aylarında aşı olunması, grip aşısının artık faydası olmadığı anlamına gelmez. Aşılanmamış bir kişi, sezon ilerlemiş olsa bile hekimine başvurarak aşılama olanağını değerlendirebilir.
Grip Aşısı Ne Kadar Korur?
Grip aşısının koruyuculuğunu her yıl geçerli olan tek bir oranla ifade etmek mümkün değildir. Aşının etkinliği; kişinin yaşı, bağışıklık sistemi, eşlik eden hastalıkları, aşıdaki influenza türleri, o sezon toplumda dolaşan influenza virüsleri ve aşı ile dolaşan virüslerin ne kadar uyumlu olduğu gibi birçok faktöre göre değişebilir.
Virüsler ile aşının iyi eşleştiği bazı sezonlarda grip aşısı, influenza nedeniyle sağlık kuruluşuna başvurma riskini önemli ölçüde azaltabilir. Ancak aşının etkinliği yıldan yıla değiştiği için sabit bir koruyuculuk oranı vermek doğru değildir.
Grip Aşısı Ne Kadar Sürede Etki Eder?
Grip aşısı yapıldıktan hemen sonra tam koruma başlamaz. Bağışıklık sisteminin influenza virüslerine karşı yeterli antikor yanıtını oluşturabilmesi için belirli bir süreye ihtiyaç vardır. Bu nedenle aşının, grip salgınının yoğunlaşmasından önce yapılması tercih edilir.
Aşı Olan Kişi Yine Grip Olabilir mi?
Evet. Grip aşısı olmak, kişinin hiçbir zaman influenza geçirmeyeceği anlamına gelmez. Ancak grip aşısının amacı yalnızca enfeksiyonu tamamen engellemek değildir.
Aşının sağlayabileceği katkılar şöyle sıralanabilir:
- İnfluenzaya yakalanma riskini azaltabilir.
- Hastalığın daha hafif geçirilmesine katkıda bulunabilir.
- Hastaneye yatış riskini azaltabilir.
- Özellikle risk grubundaki kişilerde ağır hastalık riskini azaltabilir.
Bu nedenle aşının sağladığı fayda, yalnızca grip olup olmama üzerinden değerlendirilmemelidir.
Grip Aşısı Kimlere Önerilir?
Grip her yaşta görülebilir. Ancak bazı kişilerde hastalığın ağır seyretme ve komplikasyona yol açma riski daha yüksektir. Aşağıdaki gruplar, mevsimsel aşılamada öncelikli olarak değerlendirilir.
İleri Yaştaki Kişiler
Yaşla birlikte bağışıklık sisteminin enfeksiyonlara verdiği yanıt değişebilir. İleri yaştaki kişilerde influenza; zatürre, kronik hastalıkların kötüleşmesi, hastaneye yatış ve ciddi komplikasyonlar açısından daha yüksek risk oluşturabilir. Bu nedenle yıllık grip aşısı bu yaş grubunda özellikle önemlidir.
Kalp ve Damar Hastalığı Bulunanlar
Kalp yetmezliği, koroner arter hastalığı ve diğer kronik kalp-damar hastalıkları bulunan kişilerde influenza daha ağır seyredebilir. Grip enfeksiyonu, mevcut kalp hastalığının kötüleşmesine de neden olabilir. Bu nedenle kalp-damar hastalığı bulunan kişilerde mevsimsel aşılama önem taşır.
Kronik Akciğer Hastalığı Bulunanlar
Hava yollarını etkileyen KOAH ve astım gibi kronik akciğer hastalıkları bulunan kişiler, influenza komplikasyonları açısından daha yüksek risk taşıyabilir. Grip enfeksiyonu, bu hastalıkların alevlenmesine ve hastaneye yatış gereksiniminin doğmasına yol açabilir.
Diyabet Hastaları
Kan şekeri düzenlenmesinin bozulduğu diyabet, bağışıklık sisteminin enfeksiyonlara verdiği yanıtı etkileyebilir. İnfluenza aynı zamanda kan şekeri kontrolünü bozabilir ve diyabetli kişilerde komplikasyon riskini artırabilir.
Kronik Böbrek Hastalığı Bulunanlar
Böbrek işlevinin kalıcı biçimde azaldığı kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde enfeksiyonların daha ağır seyretme ihtimali artabilir. Bu nedenle influenza aşısı bu hasta grubunda önem taşır.
Bağışıklık Sistemi Baskılanmış Kişiler
Kanser tedavisi gören, organ nakli yapılan veya bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullanan kişiler influenza açısından daha yüksek risk altında olabilir. Bu kişilerde kullanılacak aşının türü ve uygulanma zamanı, kişinin tedavisine göre hekim tarafından belirlenmelidir.
Gebeler
Gebelik sırasında meydana gelen bağışıklık sistemi, kalp ve solunum sistemi değişiklikleri, influenzanın daha ağır seyretme riskini artırabilir. Grip aşısı, anne adayını korumanın yanında, gebelik sırasında anneden bebeğe geçen antikorlar sayesinde bebeğin yaşamının ilk aylarında da koruma sağlayabilir. Gebelik sırasında uygulanacak grip aşısının türü ve zamanı sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.
Küçük Çocuklar
Özellikle küçük yaştaki çocuklarda influenza komplikasyon riski daha yüksek olabilir. Bazı çocukların ilk aşılanma dönemlerinde aynı influenza sezonunda birden fazla doza ihtiyacı bulunabilir; bu durumda dozlar arasında gerekli sürenin bulunması nedeniyle aşılama daha erken başlatılabilir. Çocuklarda aşı programı, yaşa ve önceki influenza aşılarına göre çocuk sağlığı hekimi tarafından planlanmalıdır.
Sağlık Çalışanları
Sağlık çalışanları, influenza virüsüyle karşılaşma ihtimali yüksek olan gruplar arasındadır. Aşılanmaları, hem kendi sağlıklarının korunmasına hem de bakım verdikleri riskli hastalara influenza bulaştırma riskinin azaltılmasına katkıda bulunabilir. Huzurevi ve bakımevi gibi ortamlarda çalışan personelin aşılanması da benzer biçimde önem taşır.
Gebelikte Grip Aşısı Yapılabilir mi?
Uygun influenza aşıları gebelik sırasında uygulanabilir. Gebeler, influenzanın ağır seyretmesi açısından risk grubundadır.
Gebelik döneminde aşılama; anne adayının influenza geçirme riskini azaltabilir, influenzaya bağlı hastaneye yatış riskini azaltabilir ve bebeğe geçen antikorlar yoluyla yaşamın ilk aylarında bebeğe koruma sağlayabilir. Bu koruma, yaşamının ilk döneminde kendisi aşılanamayacak kadar küçük olan bebekler açısından değer taşır.
Gebelikte canlı burun spreyi şeklindeki influenza aşıları kullanılmaz. Aşının gebeliğin hangi döneminde uygulanacağı, influenza sezonunun zamanı ve gebelik haftası dikkate alınarak sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir. Emzirme döneminde de uygun aşıların uygulanabildiği bildirilmektedir.
Grip Aşısının Yan Etkileri Nelerdir?
Grip aşısından sonra görülen yan etkilerin çoğu hafif ve kısa sürelidir. Sık bildirilen yakınmalar arasında şunlar yer alır:
- Aşı yapılan bölgede ağrı, kızarıklık, hafif şişlik veya hassasiyet
- Hafif ateş
- Halsizlik
- Baş ağrısı
- Kas ağrısı
Bu yakınmalar genellikle kısa süre içerisinde kendiliğinden düzelir ve bağışıklık sisteminin aşıya verdiği doğal yanıtın göstergesi olarak değerlendirilir.
Ciddi alerjik reaksiyonlar ise nadirdir. Daha önce herhangi bir aşıya karşı ciddi alerjik reaksiyon geçiren kişilerin, aşı öncesinde bu durumu sağlık profesyoneline bildirmesi gerekir. Aşılama sonrasında kısa bir gözlem süresi, olası erken reaksiyonların değerlendirilmesi bakımından önerilen bir uygulamadır.
Grip Aşısı Gribe Neden Olur mu?
Enjeksiyon şeklinde uygulanan inaktive grip aşıları grip hastalığına neden olmaz. Aşıdan sonraki günlerde hafif ateş, halsizlik veya kas ağrısı gibi bağışıklık yanıtına bağlı belirtiler görülebilir; bunlar influenza enfeksiyonu anlamına gelmez.
Ayrıca kişi, aşıdan hemen önce veya bağışıklık henüz gelişmeden influenza virüsüyle karşılaşmışsa aşıdan kısa süre sonra grip geçirebilir. Bu durum aşının grip yaptığı anlamına gelmez. Aşı sonrasında ortaya çıkan üst solunum yolu yakınmalarının bir bölümü de farklı solunum yolu virüslerinden kaynaklanabilir.
Grip Aşısı Kimlere Uygulanmaz?
Grip aşısının uygulanmadığı durumlar sınırlı sayıdadır. Aşının bileşenlerinden herhangi birine karşı daha önce ciddi alerjik reaksiyon geliştiren kişilerde uygulama önerilmez. Yumurta alerjisi konusunda geçmişte var olan katı sınırlamalar, günümüzde yapılan çalışmalar ışığında büyük ölçüde gevşemiş durumdadır.
Hafif ateşli hastalık durumlarında aşı ertelenmeden uygulanabilirken, orta veya ağır ateşli enfeksiyon varlığında iyileşme sonrasına ertelenmesi önerilir. Geçmişte Guillain-Barré sendromu geçirmiş kişilerde aşı kararı bireysel değerlendirme ile alınır. Bu değerlendirmeler, aşılama öncesinde hekim tarafından yürütülen ayrıntılı öykü alma ve muayene ile yapılır.
Grip Aşısı Neden Her Yıl Değişiyor?
İnfluenza virüsleri zaman içerisinde genetik değişikliklere uğrar. Dünya genelinde dolaşan influenza virüsleri sürekli takip edilir ve gelecek sezonda yaygın olması beklenen virüslere göre aşı içeriğine ilişkin öneriler güncellenir. Bu nedenle her sezon kullanılan grip aşısı, o yıl için öngörülen influenza virüslerine göre hazırlanır.
Küresel gözetim ağları tarafından toplanan virüs örneklerinin incelenmesi, bir sonraki sezon için önerilen suş bileşiminin belirlenmesini sağlar. Bu süreç, aşının koruyuculuğunun olabildiğince yüksek düzeyde tutulmasına yönelik bilimsel bir çerçeve oluşturur.
Grip Aşısı Tam Koruma Sağlar mı?
Hayır. Hiçbir grip aşısının bütün kişilerde ve bütün sezonlarda tam koruma sağlaması beklenmez. Bununla birlikte influenza aşısının önemli faydalarından biri, enfeksiyon tamamen önlenemese bile ağır hastalık ve komplikasyon riskini azaltabilmesidir. Bu özellik özellikle ileri yaştaki kişiler ve kronik hastalığı bulunanlar için önemlidir.
Grip Aşısı ile COVID-19 Aşısı Aynı Anda Yapılabilir mi?
Uygun kişilerde influenza aşısı ile COVID-19 aşılarının aynı sağlık hizmeti ziyaretinde uygulanması mümkün olabilir. Bu durumda aşılar genellikle farklı vücut bölgelerine uygulanır. Kişinin kullanması gereken aşıların türü ve zamanlaması; yaşına, sağlık durumuna ve güncel aşılama önerilerine göre değerlendirilmelidir.
Aşıların aynı ziyarette uygulanabilmesi, özellikle risk grubundaki kişilerde aşılama uyumunun artmasına katkı sağlayabilir. Canlı aşılarla ilişkili özel durumların hekim tarafından değerlendirilmesi ise gerekli görülür.
Aşı Dışında Grip Riskini Azaltan Önlemler
Grip aşısı, mevsimsel korunmanın tek bileşeni değildir. El hijyenine özen gösterilmesi, kalabalık ortamlardan olabildiğince uzak durulması, iyi havalandırılmış mekânların tercih edilmesi ve solunum yolu belirtileri olan kişilerle temasın sınırlandırılması da korunmaya katkı sağlar.
Bu önlemler, aşılama ile birlikte bütüncül bir korunma yaklaşımının parçalarını oluşturur. Solunum yolu belirtileri bulunan kişilerin, özellikle risk grubundaki yakınlarıyla temaslarında dikkatli olması önerilir.
Erişkinlerde Önerilen Diğer Aşılar
Erişkinlik döneminde aşılama yalnızca grip aşısından oluşmaz. Yetişkinlerde bağışıklığın sürdürülmesi için farklı aşılar gündeme gelebilir; uygun kişilerde pnömokok aşısı, tetanoz aşısı ve zona aşısı gibi aşıların grip aşısıyla aynı sağlık hizmeti ziyaretinde uygulanması da mümkün olabilir.
Tetanoz aşısı çocukluk döneminde tamamlanmış olsa bile erişkinlikte hatırlatma dozu gündeme gelebilir; yaralanma durumlarında da kişinin aşı öyküsü değerlendirilir. Zona aşısı ise ileri yaştaki kişilerde ve bağışıklıkla ilgili belirli durumlarda değerlendirilen aşılar arasındadır. Hangi aşıların gerekli olduğuna ve uygulama zamanına, kişinin yaşı, kronik hastalıkları, mesleği ve önceki aşılama öyküsü değerlendirilerek hekim tarafından karar verilir.
